300px|thumb|Mieczysław Moczar (w środku) dekoruje kwartalnik „Wojskowy Przegląd Historyczny” odznaką „Za zasługi dla ZBoWiD”. Z lewej redaktor naczelny płk Konrad Bugajak, Warszawa 1970 Mieczysław Moczar, właśc. MikołajArchiwum Akt Nowych [dalej: AAN], КС PZPR, Biuro Spraw Kadrowych [dalej. BSK], teczka osobowa [dalej: t. osob.] M. Moczara, Ankiety z 4 marca 1945 r. i 2 października 1979 r., sygn. 237/XXIII-910, s. 3, 5; pierwszy raz w polskiej literaturze historycznej rodowe nazwisko Moczara ujawniła M. Turlejska (O wojnie i podziemiu, Warszawa 1959, s. 93).Ochrzczony jako Nikołaj. DemkoPiotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 8.; vel Diomko, ps. Mietek, MoczarInformacje w BIP IPN., Woron (Kruk)Sławomir Cenckiewicz: Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 56., Ryszard, BolekDziałalność wojenna Mieczysława Moczara (IX 1939 – I 1945), Krzysztof Lesiakowski, 1999. (ur. 23 lub 25 grudnia 1913 w ŁodziSprawozdania wojewody Łódzkiego. Rok 1938, Cz. 2; Łódź 2014, s. 327 (Zestawienie wyroków za m-c wrzesień 1938); wg Janusza Królikowskiego (Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943–1990, t. II: I–M, Toruń 2010, s. 523.) – mylnie – w Kolnie., zm. 1 listopada 1986 w Warszawie) – polski polityk komunistyczny okresu PRL, generał dywizji Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, minister Państwowych Gospodarstw Rolnych i minister spraw wewnętrznych, wieloletni prezes Najwyższej Izby Kontroli. Członek KPP, PPR i PZPR, wojewoda olsztyński (1948–1950), przewodniczący prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie (1950–1952), w Białymstoku (1952–1954), w Warszawie (1954–1956), poseł na Sejm PRL II, III, IV, V, VI i VII kadencji. Agent wywiadu Razwiedupru/GRUInformacja członka Komitetu Centralnego WKP(b) Dymitra Manuilskiego z 17 czerwca 1944 w: Polska-ZSRR: struktury podległości: dokumenty WKP(b), 1944–1949 opr. G. A. Bordiugow, A. Kochański, A. Koseski, G. F. Matwiejew, A. Paczkowski, Warszawa 1995, Instytut Studiów Politycznych PAN, , s. 68., członek Biura Politycznego KC PZPR (1970–1971, 1980–1981), wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w latach 1981–1983. Budowniczy Polski Ludowej.
Życiorys Pochodził z rodziny chłopskiej, jego ojcem był Tichon Demko (lub Diomko), Rusin ze wsi Szostakowo wyznania prawosławnego (aktywny działacz Komunistycznej Partii Polski w Łodzi)Mikołaj Mirowski: Narodowy komunista, „Rzeczpospolita”, „PlusMinus” nr 254 (10 587), s. 26., a matką Bronisława Wierzbicka, katoliczka, córka łódzkiego włościanina. W Sprawozdaniu wojewody łódzkiego. Rok 1938, Cz. 2 opisany jako Mikołaj Diomko, s. Tichona i Bronisławy, ur. 10 grudnia 1913 w Łodzi, wyznania rzymskokatolickiego, żonaty, robotnik, zam. w Łodzi. Ukończył szkołę powszechną w Łodzi oraz 3-letnie kursy zawodowe (ślusarstwo), na dalszą naukę rodzina nie miała pieniędzy. W latach 30. pracował jako robotnik w fabryce włókienniczej, w tym czasie związał się z ruchem komunistycznym; od 1937 członek Komunistycznej Partii Polski.
W latach 1938–1939 był więziony; zatrzymany 25 maja 1938 w mieszkaniu Bronisława Pola (również aresztowany i skazany), na zebraniu konspiracyjnym Komitetu Dzielnicowego „Górna” Czerwonej PomocySprawozdania wojewody Łódzkiego. Rok 1938, Cz. 2; Łódź 2014, s. 327 (Zestawienie wyroków za m-c wrzesień 1938); skazany wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi 1 września 1938 na 2 lata więzienia i utratę praw obywatelskich na lat 5 (z zaliczeniem aresztu od 26 maja 1938), na podst. art. 97, § 1, w związku z art. 93 § 2 kodeksu karnego.. Dla odbycia wyroku osadzony w więzieniu w Łęczycy. Tu spotkał m.in. sekretarza Dzielnicy Środkowomiejskiej KPP w Łodzi Ignacego Logę-Sowińskiego, zatrzymanego 18 lutego 1938 podczas rewizji, w której ujawniono rękopis odezwy komunistycznejSprawozdania wojewody Łódzkiego. Rok 1938, Cz. 2; Łódź 2014, s. 300 (zestawienie wyroków za m-c wrzesień 1938); skazany wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi 16 sierpnia 1938 na 2 lata więzienia i utratę praw obywatelskich na lat 5 (z zaliczeniem aresztu od 28 kwietnia 1938), na podst. art. 97, § 1, w związku z art. 93 § 2 kk RP..
W czasie agresji III Rzeszy na Polskę, 6 września 1939 więzienie zostało otwarte w krótkim okresie pomiędzy opuszczeniem go przez załogę polską a wejściem do miasta Niemców, dzięki czemu wszyscy więźniowie mogli uciec. Wziął udział w obronie Warszawy.
Po agresji ZSRR na Polskę przebywał na terenie okupacji sowieckiej w Białymstoku, pracował wówczas dla wywiadu ZSRR. Razwiedupr wysłał go na przeszkolenie do Smoleńska, następnie do Gorkiego (kurs spadochronowy); wiosną 1941 został wysłany do Bydgoszczy, tj. na obszar RP wcielony do III Rzeszy. Po wykonaniu misji, w czerwcu 1941, jeszcze przed atakiem Niemiec na ZSRR, ponownie przerzucony na teren okupacji niemieckiej. Tu, posługując się pseudonimem Woron, w noc poprzedzającą niemiecki atak pieszo przekroczył granicę k. Ostrołęki, kierując się do Łodzi, na obszarze tzw. Kraju WartyPismo szefa Głównego Zarządu Wywiadu Armii Czerwonej generała-lejtnanta Iwana Iliczowa do członka KC WKP(b) Dymitra Manuilskiego z dodatkowymi informacjami o współpracy N. Demki z wywiadem radzieckim z 4 lipca 1944 [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości. Dokumenty WKP(B) 1944–1949, Warszawa 1995, s. 82.. Kontakt z radzieckim wywiadem się urwałWładze radzieckie stwierdzały w późniejszych raportach z Polski, iż Moczar „nie figuruje w naszej ewidencji”, a gen. Iwan Sierow, szef NKWD na Polskę w raporcie do Berii donosił, że NKWD nie kontroluje i nie uznaje za swego Moczara – Piotr Osęka: „Mietek” z parczewskiego lasu, „Gazeta Wyborcza” z 5 stycznia 2016..
Od 1941 współtworzył w Łodzi wraz z Ignacym Logą-Sowińskim konspiracyjną organizację Front Walki o Naszą i Waszą Wolność, która po powstaniu Polskiej Partii Robotniczej weszła w jej składTragedia Komunistycznej Partii Polski pod red. Jaremy Maciszewskiego, Książka i Wiedza 1989, s. 192, .. Od czerwca 1942 dowódca Obwodu Łódzkiego Gwardii Ludowej. Od maja 1943 dowódca Okręgu Lubelskiego GL (następnie Armia Ludowa)Józef Garas: Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Wydawnictwo MON 1971, s. 443, 448..
W czerwcu 1944 przesunięty do dowodzenia okręgiem kieleckim w związku z jego konfliktem z bezpośrednio podporządkowanym Moskwie Leonem Kasmanem, który dowodził oddziałem partyzanckim na Lubelszczyźnie. Kasman odmówił podporządkowania się Komitetowi Centralnemu PPR i przekazania broni oddziałom AL, dowodzonym przez Moczara. Moczar proponował Władysławowi Gomułce siłowe rozwiązanie sporu, jednak Gomułka nie chciał iść na konflikt z MoskwąAndrzej Werblan: Władysław Gomułka. Sekretarz Generalny PPR, Książka i Wiedza 1988, , s. 195–200.. Georgi Dimitrow pisał w depeszy do KC PPR: Zupełnie nie rozumiemy, dlaczego wy i lubelski Komitet Okręgowy, nie bacząc na nasze prośby, przeszkadzacie w pracy grupie Janowskiego (Kasmana), a Mietek (Moczar) grozi nawet jej rozbrojeniem przy użyciu siłyRyszard Nazarewicz: Aspekty polskie w dokumentach Kominternu. „Dziś” nr 9/2001, s. 127..
Po 1945 działał w KC PPR jako kierownik Grupy Operacyjnej Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego ds. województwa łódzkiego, od 8 czerwca 1945 do 1948 szef Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi. W tym czasie mieszkał przy ul. G. Narutowicza 94Książka telefoniczna Łodzi na 1946 rok.. 8 czerwca 1945 został oddelegowany do dyspozycji Rządowej Komisji do Walki z Bandytyzmem, gdzie pracował do 26 lipca 1946. 5 lutego 1946 Kierownictwo Walki z Bezprawiem wchodzące w skład organizacji Konspiracyjne Wojsko Polskie wydało na Moczara wyrok śmierci m.in. za „oddanie się na usługi zaborczo nastawionego w stosunku do Polski Z.S.R.R. i działanie w myśl dyrektyw i inspiracji N.K.W.D.”.
Po odsunięciu grupy zwolenników Władysława Gomułki we władzach PPR został zmuszony do złożenia w sierpniu 1948 tzw. samokrytyki, lecz pozostał w strukturach partyjnych, zostając po 16 grudnia 1948 zastępcą członka Komitetu Centralnego utworzonej wówczas Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Bolesław Bierut zarzucał mu, w oparciu o materiały Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, prowadzenie działalności frakcyjnej poprzez rozmowy o charakterze antyradzieckim i antysemickim z innymi członkami KC.
W oświadczeniu dla Biura Politycznego KC PPR, 28 sierpnia 1948 Mieczysław Moczar stwierdził:
Związek Radziecki nie jest tylko naszym sojusznikiem, to jest powiedzenie dla narodu. Dla nas, dla partyjniaków Związek Radziecki jest naszą Ojczyzną, a granice nasze nie jestem w stanie dziś określić, dziś są za Berlinem, a jutro na GibraltarzeGomułka i inni, Dokumenty z archiwum KC 1948–1982, Aneks Publishers, Londyn 1987, , s. 36..
Od 25 maja do 5 września 1948 był zastępcą ministra bezpieczeństwa publicznego do spraw operacyjnych. Od 6 października 1948 wojewoda olsztyński, a po likwidacji urzędów wojewodów (20 marca 1950) – przewodniczący prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie (od 24 maja 1950 do 16 kwietnia 1952), następnie w Białymstoku (1950–1952) i Warszawie (1954–1956)Łukasz Dwilewicz, Jerzy Majewski: Dekady. 1965–1974. Warszawa, 2006, s. 274–275, ..
W latach 1956–1981 był członkiem KC PZPR. W latach 1957–1980 pełnił mandat posła na Sejm PRL II, III, IV, V, VI i VII kadencji. Przez kilka miesięcy od kwietnia do grudnia 1956 był ministrem Państwowych Gospodarstw Rolnych. Od listopada 1956 do grudnia 1964 był wiceministrem spraw wewnętrznych. Po wygraniu wewnątrzresortowej rywalizacji z drugim wiceministrem Antonim Alsterem (zmuszonym do odejścia w maju 1962) objął faktyczną kontrolę nad resortem, kierowanym formalnie przez Władysława WichęFranciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 39.. Od 1964 minister spraw wewnętrznych (do lipca 1968).
Ze stanowiskami tymi związane było budowanie silnej pozycji Moczara w strukturach PZPR. Uważany był za posiadającego największą władzę ministra spraw wewnętrznych w okresie PRL. Był przywódcą tworzonej od początku lat 60. tzw. frakcji „partyzantów” w PZPR, nastawionej wrogo wobec partyjnych „liberałów” i „kosmopolitów”, skupionych we frakcji puławian. „Partyzanci” (inaczej „moczarowcy”) chcieli wywalczyć władzę w PZPR, posługując się retoryką patriotyczno-narodową. Sprzyjało temu przewodniczenie w latach 1964–1972 przez Moczara Radzie Naczelnej Zarządu Głównego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (w latach 1972–1986 pełnił funkcję wiceprzewodniczącego tej Rady). Moczar był zwolennikiem i inicjatorem przywrócenia do życia publicznego kombatantów z Armii Krajowej, a nawet Narodowych Sił Zbrojnych.
Łukasz Bednarski: