Zajezierze – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie kozienickim, w gminie Sieciechów. Jest największą wsią w gminie.

Położona jest w dolinie środkowej Wisły na jej lewym brzegu, naprzeciw miasta Dęblin, od którego jest oddzielona dwoma mostami, drogowym i kolejowym. Przez wieś przebiega droga krajowa nr 48 jak również szlak kolejowy nr 26 Łuków – Radom – stacja kolejowa Zajezierze koło Dęblina.

W latach 1957–1975 miejscowość jako gromada należała administracyjnie do powiatu kozienickiego będącego częścią województwa kieleckiego.

Natomiast w latach 1975–1998 miejscowość należała do województwa radomskiego.

Wieś jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy.

Historia Obszar dzisiejszego Zajezierza należał do ważnego w średniowieczu mikroregionu osadniczego związanego z Sieciechowem i przeprawami przez Wisłę. Na terenie obecnej wsi oraz nieistniejącego dziś Łęgu zachowały się pozostałości wczesnośredniowiecznego grodziska, funkcjonującego w okresie od XI do XIII wieku.

Robert Stępień, odwołując się do starszych badań nad dobrami opactwa sieciechowskiego, lokalizuje na obszarze dzisiejszego Zajezierza średniowieczną wieś Leszna wraz z jeziorem, należącą do uposażenia klasztoru. Jeszcze źródła z XVII wieku odnotowywały w pobliżu Zajezierza jezioro zwane Lesno.

Nazwa Zajezierze ma charakter topograficzny. Elżbieta Kowalczyk-Heyman zwróciła uwagę, że mogła ona powstać dopiero po przekształceniu dużego zakola Wisły w starorzecze, a następnie w jezioro. Proces ten znajduje odzwierciedlenie zarówno w dawnych źródłach pisanych, jak i kartograficznych. Przemiany koryta Wisły spowodowały, że tereny położone pierwotnie po jej prawym brzegu znalazły się z czasem po stronie lewego brzegu rzeki.

W XVI wieku Zajezierze było wsią królewską należącą do starostwa stężyckiego. Rejestr poborowy z 1569 roku wykazywał we wsi dwa łany. W 1588 roku, przy nadaniu starostwa stężyckiego Marcinowi Trojanowskiemu, wśród należących do niego wsi położonych na lewym brzegu Wisły wymieniono Łęg, Zajezierze i Wojciechów.

W XVII wieku wieś nadal należała do starostwa stężyckiego. Lustracja województwa sandomierskiego z lat 1660–1664 odnotowała przy Zajezierzu jezioro Lesno, określone jako bezrybne. Z 1760 roku zachował się ponadto pomiar gruntów wsi Rokitno, Kletnia, Łęg, Zajezierze, Wólka i Przewóz należących do starostwa stężyckiego.

W 1827 roku Zajezierze liczyło 40 domów i 278 mieszkańców. Pod koniec XIX wieku Słownik geograficzny Królestwa Polskiego odnotował 49 domów, 355 mieszkańców i 428 mórg ziemi.

W XIX wieku okolice Zajezierza zostały włączone w system fortyfikacji Twierdzy Dęblin, noszącej w okresie zaboru rosyjskiego nazwę Iwangorod. W 1847 roku na terenie obecnego cmentarza parafialnego wzniesiono pięcioboczny fort Gorczakowa, zabezpieczający lewobrzeżne przedpole twierdzy i przeprawę przez Wisłę. W latach 1879–1887 w okolicy zbudowano kolejne forty pierścienia obronnego, a w latach 90. XIX wieku w Zajezierzu powstał rozległy kompleks koszarowy dla piechoty i artylerii. Pozostałością dawnego zespołu koszarowego są m.in. budynki wykorzystane później na kościół parafialny i ośrodek zdrowia.

Grodzisko Na terenie Zajezierza znajduje się wczesnośredniowieczne grodzisko, figurujące w ewidencji archeologicznej jako Zajezierze, stanowisko 1, nr AZP 71-74/1. Stanowisko obejmuje również ślady osadnictwa z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, natomiast sam obiekt obronny datowany jest na okres od XI do XIII wieku.

W literaturze archeologicznej stanowisko określane jest również jako Łęg–Zajezierze, ponieważ znajduje się na gruntach dawnej, obecnie nieistniejącej wsi Łęg, włączonych następnie do Zajezierza. Obiekt znajduje się w obrębie współczesnej zabudowy Zajezierza i jest obecnie słabo czytelny w terenie; część jego nasypu zajmuje współczesna zabudowa mieszkalna. W dokumentacji konserwatorskiej obiekt uznawany jest za jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych gminy Sieciechów.

Dariusz Kalina wskazywał, że grodzisko było pierwotnie położone po prawej stronie dawnego koryta Wisły, zanim rzeka zmieniła przebieg. W starszej literaturze obiekt łączono z grodem palatyna Sieciecha, znanym z Kroniki Galla Anonima. Identyfikacja ta nie jest jednak pewna. Chronologia stanowiska obejmuje wprawdzie XI wiek, ale dotychczasowe badania nie dostarczyły materiału pozwalającego jednoznacznie utożsamić je z konkretną warownią wymienioną przez średniowiecznego kronikarza.

Forma i badania Grodzisko jest niewielkim założeniem jednoczłonowym. Jego podstawa ma kształt zbliżony do elipsy o wymiarach około 40 × 50 m i powierzchni około 15,7 ara. Górna, użytkowa płaszczyzna obiektu zajmuje około 3,14 ara.

Stanowisko było badane archeologicznie. W 1980 roku Błażej Muzolf przeprowadził na nim badania sondażowe, których dokumentacja pt. Badania sondażowe grodziska w Zajezierzu gm. Sieciechów, województwo radomskie znajduje się w archiwum Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu. Wyniki tych prac, w tym pomiary grodziska, zostały następnie wykorzystane w opracowaniach dotyczących wczesnośredniowiecznych grodów ziemi radomskiej.

Badania miały charakter ograniczony i obiekt nie został dotychczas rozpoznany wykopaliskowo w całości. Jego forma jest dodatkowo zatarta przez późniejsze zagospodarowanie terenu. W dokumentach konserwatorskich wskazywano, że grodzisko jest słabo widoczne w krajobrazie i wymaga stałej ochrony oraz obserwacji.

Od 2025 roku teren Zajezierza został również objęty szerszym projektem Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego dotyczącym przemian osadniczych w dolinie Wisły. Program przewiduje badania powierzchniowe, geofizyczne i punktowe odwierty na obszarze wielu miejscowości gminy Sieciechów, w tym Zajezierza; prace zaplanowano do końca 2028 roku.

Części wsi +Integralne części wsi Zajezierze SIMC Nazwa (oboczna) Rodzaj 0636175 Gorczaków (Garczaków) część wsi0636181 Kamelanka (Kamelonka) część wsi0636198 Praga część wsi

Wartości przyrodnicze i krajobrazowe Wieś położona jest w zakolu utworzonym przez środkową Wisłę. Rozległe nadwiślańskie łęgi chronione w Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 jako obszar specjalnej ochrony (OSO) sygnowany PLB140004 Dolina Środkowej Wisły są istotną zaletą środowiskową tej okolicy. Jest to ostoja ptaków wodno-błotnych. Również siedlisko ryb słodkowodnych i wielu innych drobnych zwierząt.

Ten odcinek Wisły zachowuje charakter rzeki roztokowej, z licznymi wyspami w formie łach piaszczystych lub porośniętych roślinnością, zaroślami wierzbowymi i topolowymi. Pobliskie brzegi rzeki zajmują często zarośla wikliny, niekiedy łąki i pastwiska. Są tu również fragmenty lasów łęgowych.

Tereny Zajezierza pozostawały i pozostają ciągle w zasięgu wód powodziowych, które podczas zalewu nanoszą i osadzają żyzny muł. Interesujący krajobraz ukształtowany został w przeszłości zmianami koryta rzeki Wisły.

Zabytki, pomniki thumb|odsłonięcie pomnika J. Piłsudskiego thumb|Kościół Matki Bożej Nieustającej pomocy thumb|Dworzec PKP w Zajezierzu thumb|Kurhan kpr. Michała Okurzałego w Zajezierzu Pomnik upamiętniający pobyt Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego w Zajezierzu w dniu 13 sierpnia 1920 roku podczas kampanii wojennej w wojnie polsko-bolszewickiej. Umieszczony przy głównym skrzyżowaniu dróg przy ulicy Józefa Piłsudskiego odsłonięty został dnia 13 sierpnia 1990 roku. W pomnik wbudowano spory kamień narzutowy na którym Marszałek odpoczywał. Pomnik-płyta pamiątkowa 28 PAL upamiętniający poległych i pomordowanych żołnierzy 28 Pułku Artylerii Lekkiej. Usytuowany na cmentarzu przykościelnym. Odsłonięty 17 września 1989 roku. Kościół Matki Boskiej Nieustającej Pomocy. Pomniki przyrody: 3 dęby szypułkowe, rosnące w pobliżu kościoła, osiągające wiek około 150 lat. Pozostałości niegdyś okazałego parku z cennym drzewostanem (klony, jawory, topole, lipy, kasztanowce, wierzby itp.) w którym istniał niewielki stawek, a w latach powojennych odbywały się zabawy taneczne i imprezy artystyczne. Ślady wczesnośredniowiecznego słowiańskiego grodziska. Stary port nad Wisłą obok mostu kolejowego zwanego "żelaznym". Fragmenty fortów Twierdzy Dęblin (Iwanogród): m.in. fortu "Borek", Głusiec", czy "Bema Wannowskiego". Zabytkowy budynek dworca kolejowego z 1917 roku. Zabytkowy młyn przy ulicy Józefa Piłsudskiego. Kurhan kpr. Michała Okurzałego z 1944 r. i tablica upamiętniająca kpr. M. Okurzałego na budynku szkoły podstawowej.

Sport We wsi działa, założony w 2000 r., klub piłkarski WKS Zajezierze. W sezonie 2024/2025 gra w klasie B w grupie Radom IPortal 90minut.pl

Odległości Dęblin – 3 km, Kozienice – 19 km, Radom – 48 km, Lublin – 62 km, Warszawa – 95 km

Przypisy

Strona gminy, sołectwa Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT Opis parafii na stronie diecezji radomskiej

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Zajezierze (województwo mazowieckie)