Żelazów – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie węgrowskim, w gminie Korytnica. Ma status sołectwa.

Miejscowość leży we wschodniej części Mazowsza, na terenie historycznego Podlasia, w dolinie rzeki Liwiec. Znajduje się ok. 5 km na północ od Korytnicy, 18 km na zachód od Węgrowa i około 65 km na północny wschód od Warszawy. Przez wieś przebiega droga powiatowa łącząca Korytnicę z Liwem.

Etymologia Nazwa wsi pochodzi od przezwiska Żelazo, znanego w Polsce średniowiecznej. Kazimierz Pacuski w "Materiałach do słownika historyczno-geograficznego ziemi liwskiej w średniowieczu i w XVI wieku" łączy ją z osobą Jana Żelazo z Bogusławic, który w 1428 r. nabył 10 łanów ziemi zwanych Szostkowo Rzepisko i mógł gospodarować w tym rejonie do ok. 1440 r.; od jego przydomka uformować się miała nazwa Żelazowo, później Żelazów.

Wieś pojawia się w źródłach jako Zelazowo (1464), Szelazowo / Żelazowo (1475), Zielazowo (1531), Żelazowo (1563), Zelazow (1783–1784) – obecna forma Żelazów utrwaliła się w XIX w.

Historia Średniowiecze Kalendarium: 1464 r. – Andrzej z Żelazowa (Andreas de Zelechowo) toczy proces z witrykami kościoła w Korytnicy o 1 włókę ziemi zapisaną tej parafii; wzmiankowany również szlachcic Wszebor z Żelazowa. 1475 r. – książę mazowiecki Konrad III sprzedaje braciom z Żelazowa (Wojciechowi, Pawłowi i Stanisławowi) 2 włóki w Turnie za 7 kóp groszy. 1476 r. – tenże książę Konrad III uwalnia braci z Żelazowa, Mikołaja Komorowskiego, Wielątka i ich działy w Żelazowie oraz Komorach wraz z mieszkańcami od robót przy zamkach książęcych. 1503 r. – Jan Żelazowski występuje na rokach sądowych w Liwie jako zastępca starosty liwskiego. 1539 r. – potwierdzono akt sprzedaży 2 włók z 1475 r. na prośbę Wojciecha Pękula z Żelazowa. 1563 r. – w parafii Korytnica odnotowano 10 łanów ziemi szlachty drobnej, niemającej kmieci, czyli bez ludności chłopskiej. 1783–1784 r. – według Regestru Diecezjalnego wieś stanowiła własność pięciu rodzin drobnej szlachty.

Okres nowożytny i XIX wiek W XIX wieku Żelazów liczył 16–18 domów i ok. 120 mieszkańców. Wszystkie gospodarstwa należały do rodzin drobnoszlacheckich. Wieś wchodziła w skład gminy Jaczew i parafii Korytnica.

thumb|Najstarszy murowany dom we wsi pochodzi z 1919 roku

Dwudziestolecie międzywojenne Po odzyskaniu niepodległości Żelazów znalazł się w woj. lubelskim (od 1933 r. warszawskim). W ramach reformy administracyjnej siedzibę gminy Jaczew przeniesiono z Jaczewa do Żelazowa, co czyniło wieś przez pewien czas centrum administracyjnym okolicy.

Ludność wsi, wywodząca się z drobnej szlachty, sympatyzowała z ruchem narodowym. W wyborach 1919 r. w gminie Jaczew ⁣Narodowa Demokracja uzyskała ponad 99% głosów.

II wojna światowa Podczas okupacji niemieckiej Żelazów należał do struktur Armii Krajowej w Ośrodku III Korytnica (obwód Węgrów). Równocześnie aktywne były tu Narodowe Siły Zbrojne. Po 1944 r. część mieszkańców była represjonowana przez władze komunistyczne za udział w ruchu oporu.

Czasy powojenne Po 1945 r. Żelazów włączono do gminy Korytnica. Wieś zachowała rolniczy charakter, a większość gospodarstw pozostaje w rękach potomków dawnych rodzin szlacheckich. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa siedleckiego, od 1999 r. znów do woj. mazowieckiego (pow. węgrowski).

Demografia RokLiczba domówLiczba mieszkańców182718126189516121202212020231232024121 W Żelazowie znajduje się jedna przydomowa oczyszczalnia ścieków. 27 działek należało do nieruchomości gminy Korytnica. W 2024 zrealizowano przebudowę dróg wewnętrznych.

W Żelazowie działa też Ochotnicza Straż Pożarna.

Dziedzictwo Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii św. Wawrzyńca w Korytnicy.

Wieś zachowuje układ zaścianka drobnoszlacheckiego i ciągłość osadniczą sięgającą XV wieku. Na jej terenie zachowały się przykłady tradycyjnej zabudowy drewnianej oraz kapliczki przydrożne z XX wieku. Większość mieszkańców wywodzi się z rodzin obecnych tu od kilku stuleciAtlas historyczny województwa mazowieckiego, red. A. Gieysztor, Warszawa: Instytut Historii PAN, 1998, s. 55–56 (mapa i opis okolicy Korytnicy – kontynuacja osadnictwa drobnoszlacheckiego od XV w.).M. Głosek, Drobna szlachta Mazowsza w kulturze i tradycji regionu, w: Studia nad kulturą Mazowsza, Warszawa: PAN, 2004, s. 121–137 (opis typów zaścianków i ciągłości rodzinnej na Mazowszu wschodnim).„Raport o stanie Gminy Korytnica za rok 2018”, Urząd Gminy Korytnica, Korytnica 2019, s. 6–8 (opis zachowanej zabudowy drewnianej i kapliczek przydrożnych w sołectwach Korytnica, Roguszyn, Żelazów).Zeszyty Korytnickie, nr 3, 2017, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Korytnickiej, s. 14–17 (artykuł: „Zaścianki szlacheckie parafii Korytnica – dziedzictwo i pamięć mieszkańców”)..

Przypisy Raport o stanie gminy Korytnica za rok 2025. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2025 s. 4-5 Raport o stanie gminy Korytnica za rok 2025. Fundusz sołecki s. 23-26

GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () Opis parafii na stronie diecezji

Linki zewnętrzne

Kategoria:Korytnica (gmina) Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)