thumb|Tablica informacyjna Rezerwatu Olszynka Grochowska alt=Olszynka Grochowska - widok na pole bitwy - lata 20. XX wieku|mały|Widok na pole bitwy pod Olszynką Grochowską - tak wyglądał ten teren w latach 20. XX wieku. Olszynka Grochowska – rezerwat przyrody obejmujący obszar lasu o łącznej powierzchni 59,4490 ha, położony w dzielnicy Praga Południe w Warszawie (województwo mazowieckie).

Jest to rezerwat leśny (L), który ze względu na dominujący przedmiot ochrony należy do typu Kulturowego (PKu) o podtypie miejsc kultu i pamięci narodowej (kp). Ze względu na główny typ ekosystemu należy do typu Leśnego i borowego (EL), o podtypie lasów nizinnych (lni).

Teren rezerwatu stanowi fragment pola bitwy pod Olszynką Grochowską (nazywanej też bitwą pod Grochowem), stoczonej 25 lutego 1831 roku w czasie powstania listopadowego. Była to najkrwawsza bitwa stoczona podczas tego powstania. Istnienie i ochrona tego obszaru są nierozerwalnie związane z jego historią, gdyż ochrony przyrody łączy się tu zachowaniem miejsca pamięci narodowej.

Badanie ankietowe z 2011 roku i raport społeczno-etnograficzny z 2024 roku wskazują na niski poziom świadomości historycznej oraz celu i sposobu ochrony przyrody wśród odwiedzających rezerwat. W powszechnym odbiorze teren ten jest traktowany jako strefa rekreacyjna, a wiedza o jego statusie jako masowego, nigdy nieekshumowanego cmentarza wojennego z 1831 roku nie funkcjonuje w powszechnej świadomości.

Z historią Olszynki wiąże się tradycja tworzenia pamiątek narodowych. Historia tego miejsca jest złożona i wykracza poza samą bitwę z czasów powstania listopadowego. Łączy się także z wybuchem powstania styczniowego. W okresie II RP teren Olszynki odgrywał ważną rolę w obchodach świąt i rocznic państwowych, nie tylko samej bitwy, ale także innych istotnych wydarzeń patriotycznych. Z miejscem tym związani byli m.in. Józef Piłsudski czy Stefan Starzyński, z którego inicjatywy dokonano wykupu gruntów Olszynki przez miasto. Teren ten był ważnym punktem w planach urbanistycznych Wielkiej Warszawy, stanowił oś rozwoju nowo powstającej dzielnicy. Po II wojnie światowej nastąpiła marginalizacja martyrologicznego i narodowego znaczenia Olszynki.

Rezerwat powołany został na mocy Zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 24 listopada 1983 r. ogłoszonego w Monitorze Polskim nr 39 z 1983 r. poz. 230, uchylonego następnie Zarządzeniem nr 20 Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Warszawie z dnia 23 sierpnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Maz. z 2010 r., nr 197, poz. 5477). W pierwotnym akcie z 1983 roku cel utworzenia zdefiniowano wprost jako zachowanie ze względów historycznych, społecznych i krajobrazowych fragmentu lasu rosnącego na obszarze pola bitwy z 1831 roku.

Użycie tak restrykcyjnej formy ochrony przyrody stało się szczególnym instrumentem prawnym, który pozwolił na skuteczne zabezpieczenie masowego grobu wojennego przed zabudową urbanistyczną oraz gospodarczą wycinką drzew. Rozwiązanie to spełniało wolę inicjatorów zachowania i ochrony tego terenu, jakimi byli pierwsi włodarze nowo powstałego okręgu XVII (późniejszej dzielnicy Praga-Południe) oraz sam Stefan Starzyński. W pierwotnych założeniach rezerwatu na obszarze tym nie wyznaczono żadnych szlaków pieszych, co zgodnie z przepisami o ochronie przyrody czyniło ten las całkowicie niedostępnym dla odwiedzających i nienaruszalnym.

Historia Dzieje Olszynki Grochowskiej wykraczają nie tylko poza historię samego rezerwatu, ale także samej bitwy z okresu powstania listopadowego, stanowiąc element kształtowania polskiej świadomości i pamięci narodowej. W okresie II Rzeczypospolitej obszar pola bitwy odgrywał istotną rolę w edukacji patriotycznej i państwowej . Pamięć o Olszynce Grochowskiej wpływała na postawy młodzieży walczącej w kampanii wrześniowej oraz w czasie II wojny światowej. Miejsce to było punktem odniesienia dla postaci polskiej historii i kultury, a koncepcje upamiętnienia Olszynki uwzględniano w planach rozwoju stolicy. Współcześnie historyczna tożsamość tego miejsca jest w dużej mierze zapomniana, co doprowadziło do zredukowania roli miejsca pamięci do funkcji rekreacyjnego lasu miejskiego i sprzyja jego antropogenicznej degradacji, na co wskazują wyniki badań z lat 2011 i 2024.

Bitwa pod Olszynką Grochowską (powstanie listopadowe 1831) Historia rezerwatu nierozerwalnie łączy się z rozegraną na jego terenie bitwą stoczoną podczas powstania listopadowego 25 lutego 1831 roku, pomiędzy nacierającym od wschodu wojskiem carskim pod dowództwem feldmarszałka Iwana Dybicza, a broniącym Warszawy wojskiem polskim pod formalnym dowództwem księcia Michała Radziwiłła (faktyczne dowództwo na polu bitwy sprawował gen. Józef Chłopicki). Uważa się ją za największą i przynoszącą najwięcej strat ludzkich bitwę tego powstania, której główne miejsce starć stanowił podmokły las nazywany Olszynką. W trakcie niezwykle intensywnych walk pozycje wewnątrz Olszynki pięciokrotnie przechodziły z rąk do rąk. Na tym ograniczonym, leśnym obszarze poległo najwięcej żołnierzy obu stron frontu. Starcie uznawane jest za nierozstrzygnięte – pod koniec dnia obie strony wycofały się z pola bitwy. Jednak ogromne straty poniesione przez wojska carskie zmusiły Dybicza do rezygnacji z natychmiastowego szturmu na Warszawę i odwrotu, co oznaczało strategiczny sukces sił polskich.

Po zakończeniu walk plac boju został pospiesznie uprzątnięty. Ciała tysięcy poległych żołnierzy pogrzebano na miejscu w tzw. mogiłach sanitarnych, co miało zapobiec wybuchowi epidemii cholery i innych chorób zakaźnych. Sam las został bardzo dotkliwie zniszczony podczas walk, drzewa były połamane przez kule armatnie. Po stłumieniu powstania wojska carskie zarządziły usunięcie z terenu pozostałych drzew, tłumacząc to względami militarnymi, w ten sposób oczyszczono pole ostrzału Warszawy. Drzewa, które ocalały, zostały ścięte i zużyte na opał lub wywiezione jako materiał budowlany. W ten sposób oryginalny las przestał istnieć, a na jego miejscu pojawiły się podmokłe nieużytki, które były przez kolejne lata wykorzystywane przez okoliczną ludność do wypasania zwierząt gospodarskich. Zaborca zakazał jakichkolwiek form upamiętniania powstania. Jednak pamięć o poległych trwała w lokalnej świadomości i wśród rodzin ofiar. Z biegiem czasu część drzewostanu odrosła od korzeni, a dawne umocnienia ziemne uległy naturalnej niwelacji.

Obchody 30. Rocznicy Bitwy (1861) mały|Olchy - ostańce na pobojowisku Olszynki Grochowskiej, 1931 rok W 30. rocznicę bitwy Olszynka miała stać się miejscem wielkich obchodów patriotycznych. Aby uniemożliwić realizację tego planu, władze carskie nakazały rozebrać most na Wiśle. Demonstracja przeniosła się na ulice lewobrzeżnej Warszawy i zapoczątkowała serię tłumionych manifestacji, nazywanych masakrami 1861 roku. Te wydarzenia wpłynęły bezpośrednio na narastanie napięć politycznych tuż przed wybuchem powstania styczniowego.

Pierwsze badania terenowe (1915) mały|Krzyż na Olszynce Grochowskiej, 1931 rok W 1915 roku po opuszczeniu Warszawy przez wojska rosyjskie i zajęciu jej przez okupację niemiecką, zniesiono zakaz upamiętniania zwycięstw nad Rosjanami. Zarząd przedsiębiorstwa „K. Rudzki i S-ka", który w tym okresie nabył teren Olszynki, z zamiarem budowy fabryki, zwrócił się do prof. Bronisława Gembarzewskiego z prośbą o wykonanie ekspertyzy w celu dokładnego wytyczenia obszaru bitwy z 1831 roku. Przedsiębiorstwo planowało ekshumację porozrzucanych szczątków, złożenie ich we wspólnej mogile oraz wzniesienie pomnika. Po przeprowadzeniu oględzin miejsca, profesor Gembarzewski wskazał krawędź dawnego rowu jako właściwe miejsce upamiętnienia. Zaproponował utworzenie szerokiej alei wysadzonej czterema rzędami olch oraz utworzenie na jej środku półkolistego, ogrodzonego placu z mogiłą zwieńczoną głazem z wyciętą datą "19 - 20 - 25. II. 1831".

Pierwsze uroczystości i pierwszy krzyż (1916) alt=Legendarna olcha, ostaniec na polu bitwy pod Grochowem 1831 roku |mały|Legendarna olcha, ostaniec na polu bitwy pod Grochowem 1831 roku (Olszynka Grochowska) - lata 20. XX wieku, Przetrwała ona do lat 30. XX wieku. Gdy uschła zrobiono z niej pamiątkowe krzyżyki - fundusze z tej akcji przeznaczono na budowę pomnika na polu bitwy i kościoła na pl. Szembeka. alt=Tabliczka na legendarnej olszy, ostańcu na polu bitwy pod Olszynką Grochowską 1831 roku|mały|Tabliczka, zawieszona po odzyskaniu niepodległości, na legendarnym ostańcu na polu bitwy pod Olszynką Grochowską. mały|Legendarna olcha, 1931 rok Na mocy niemieckiego rozporządzenia z dnia 8 kwietnia 1916 roku, przedmieścia, w tym Grochów, włączono w granice stolicy, tworząc XVII Okręg Urzędowy. Członkowie nowo powołanej Rady XVII Okręgu oraz członkowie nowo utworzonego Towarzystwa Przyjaciół Grochowa (TPG) postanowili uczcić to wydarzenie wzniesieniem pamiątkowego monumentu na Olszynce. Powołano komitet organizacyjny, w skład którego weszli m.in. Aleksander Około-Kułak, Aleksander Karwowski, Antoni Wysocki oraz Karol Geber, który sfinansował dębowy krzyż według projektu Stefana Szyllera - z daszkiem opartym na ramionach i dwunastoma promieniami. Akt erekcyjny pod to upamiętnienie został oficjalnie sporządzony i podpisany 12 lipca 1916 roku. Nazajutrz, 13 lipca 1916 roku, na polu bitwy odbyły się uroczystości patriotyczno-religijne, z udziałem około 100 tysięcy osób. W manifestacji uczestniczyli m.in. prezydent miasta ks. Zdzisław Lubomirski, ks. Franciszek Radziwiłł, weterani powstania styczniowego z 1863 roku, delegacje licznych stowarzyszeń, organizacji młodzieżowych i skautowych. Podczas uroczystości ks. Stanisław Wesołowski poświęcił drewniany krzyż, pod którym złożono przygotowany dzień wcześniej akt erekcyjny. Zainicjowano wówczas budowę kopca na Olszynce, jednak z uwagi na nizinne ukształtowanie terenu i brak surowca w późniejszym czasie zaniechano tego pomysłu na rzecz projektu budowy pomnika-mauzoleum.

Krzyż od początku planowano jako upamiętnienie tymczasowe ze względu na brak środków na trwalszą formę monumentu. W literaturze pojawiają się rozbieżne informacje dotyczące jego oznaczenia - część źródeł podaje, że na obiekcie nie umieszczono żadnej tablicy, inne wskazują obecność tabliczki upamiętniającej przyłączenie Grochowa do Warszawy.

Budowa Kanału Obwodowego (1920) Na podstawie carskich planów budowy drogi wodnej łączącej Wisłę z Dnieprem, w 1919 roku rozpoczęto przygotowania do budowy Kanału Obwodowego. W 1920 roku, po przeprowadzeniu pierwszych wykupów gruntów, przystąpiono do prac ziemnych. Na terenie Grochowa robotnicy pracujący przy wykopach regularnie natrafiali na szczątki ludzkie, kości końskie oraz elementy uzbrojenia z okresu powstania listopadowego. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami odnalezione kości składano we wspólnej tymczasowej mogile utworzonej nieopodal drewnianego krzyża. Miało to miejsce w latach 1921-1922. Powstanie mogiły sfinansowały władze miasta. W związku z wojną polsko-bolszewicką i kryzysem gospodarczym prace nad kanałem zostały przerwane.

Legendarna Olcha Do lat 30. XX wieku na terenie Olszynki zachowały się dwie olchy, starsza z nich była otoczona szczególną czcią osób dbających o pamięć o bitwie. Józef Poliński w swojej książce „Grochów. Przedmurze Warszawy" wspomina, że ówcześni rzeczoznawcy oceniali wiek starszego drzewa na ponad sto lat. Po odzyskaniu niepodległości zawieszono na niej tabliczkę z napisem w oryginalnej pisowni:

Po lewej stronie pnia, patrząc na tabliczkę, umieszczono na nim także niewielki ołtarzyk. alt=Pierwszy drewniany krzyż z 1916 roku na Olszynce Grochowskiej, projektu Stefana Szyllera - lata 20. XX wieku|mały|Pierwszy drewniany krzyż z 1916 roku na Olszynce Grochowskiej, projektu Stefana Szyllera - lata 20. XX wieku

100. rocznica bitwy (1931)