Kalendarium historii Bydgoszczy – historia Bydgoszczy w datach. Uwzględnia się również historię osad leżących na terytorium Bydgoszczy, zwłaszcza Wyszogrodu – grodu kasztelańskiego i książęcego, leżącego nad Wisłą, oraz Fordonu – samodzielnego miasta, włączonego w 1973 do Bydgoszczy. Kalendarium po 1945 znajduje się w artykule: Kalendarium historii Bydgoszczy od 1945 roku.
Pradzieje 9000 p.n.e. – pierwsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszej Bydgoszczy po wycofaniu się lodowca, przebywa tu ludność kultury świderskiej, myśliwsko-zbierackaWilke Gerard, Potemski Czesław: Źródła archeologiczne do studiów nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym z terenu Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Komisji Historii t.VII.: Bydgoszcz: 1970. 5000 p.n.e. – obok myślistwa coraz większego znaczenia nabiera rybołówstwo i prymitywne rolnictwoDzieje Bydgoszczy. Calendarium. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace popularnonaukowe. Nr 3. Bydgoszcz 1968., pozostałości obozowisk, skupiska zabytków krzemiennych wykryto m.in. w Czersku Polskim, Czarnówku i Pałczu 4200–1700 p.n.e. – epoka neolitu; z tego okresu pochodzą liczne stanowiska archeologiczne (ok. 50) w Bielicach, Bydgoszczy, Czersku, Jachcicach, Pawłówku, Prądach i Żółwinie należące do ludności kultury ceramiki wstęgowej i pucharów lejkowatych, znaczną rolę odgrywa rolnictwo i hodowla zwierząt domowych 1700–650 p.n.e. – ludność kultury łużyckiej, obok śladów osad w Biedaszkowie i Bielawach, Łoskoniu, pozostają po nich rozległe cmentarzyska całopalne, m.in. na Skrzetusku (odkryte w 1929 podczas budowy szpitala przy ul. Jurasza)Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Dział Archeologia. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , s. 15. oraz dwie nekropolie w Brdyujściu liczące po kilkadziesiąt grobów, łącznie na terytorium Bydgoszczy znaleziono 14 cmentarzysk popielnicowych, 7 osad oraz 4 skarby wyrobów brązowych; okolice Bydgoszczy są włączone go ponadlokalnej wymiany handlowej 650–400 p.n.e. – okres halsztacki (wczesny okres żelaza); dużo stanowisk archeologicznych, reprezentujących kulturę wschodniopomorską, duże skupiska osad z cmentarzyskami odkryto na górnych tarasach w Brdyujściu, Czersku, Osowej Górze, Czarnówku, Myślęcinku oraz Zamczysku; w rejonie Zamczyska zarejestrowano bardzo bogaty zespół składający się z osady obronnej (grodu), cmentarzyska i mniejszych osad towarzyszącychEncyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Dział Archeologia. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , s. 32. 400–0 p.n.e. – kultura grobów kloszowych w wyniku wzajemnego oddziaływania kultury łużyckiej i pomorskiej; z tego okresu zarejestrowano cmentarzyska w Brdyujściu, Łęgnowie, reprezentowane przez groby kloszowe, 30 stanowisk pogrzebowych (w tym wiele w centrum miasta) i 2 osady 0-500 – okres wpływów rzymskich; kształtuje się duże skupisko osadnicze zajmujące dolinę dolnej Brdy, aż do jej ujścia do Wisły; zarejestrowano liczne stanowiska archeologiczne na terenie Bydgoszczy, w Pawłówku, Jachcicach, Piaskach, Czyżkówku, Rynkowie, Smukale; uzupełnieniem odkryć są liczne znaleziska monet z obszaru Imperium Rzymskiego (Wespazjana, Piusa, Trajana, Konstantyna Wielkiego, Konstantyna II i innych cesarzy)Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Dział Archeologia. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , s. 30–31. wskazujące na biegnący tędy szlak bursztynowy 500-960 – okres plemienny Słowian; powstają nowe ośrodki osadnictwa, w tym grody obronne np. w Zamczysku, Pawłówku, Strzelcach, Wyszogrodzie, BydgoszczyEncyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Dział Archeologia. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , s. 18–20., rozwija się handel dalekosiężny oraz proces łączenia się zespołów osadniczych
X wiek mały|Tablica informacyjna grodziska Wyszogród mały|Inscenizacja historyczna na grodzisku Wyszogród (2014) mały|Święty Wojciech z herbem, który jest identyczny z herbem miasta Fordonu mały|Kościół św. Idziego w Bydgoszczy zbudowany w połowie XIII wieku – fragment obrazu Paula Bertholda Jaekla z 1874 997 – legenda o świętym Wojciechu, który zatrzymał się w Wyszogrodzie podczas misji chrystianizacyjnej do Prusów; wizyta ta znajduje odzwierciedlenie w XVI-wiecznych dokumentach kościelnychPastuszewski Stefan. Jan Paweł II w Bydgoszczy. Instytut Wydawniczy Świadectwo, Bydgoszcz 1999. bpa Hieronima Rozdrażewskiego, a niezależnie od wyboru drogi św. Wojciecha do Prus, lądowej lub wodnej (Wisłą) – Wyszogród leżał na jego trasieUmiński Janusz: Wyszogród na szlaku św. Wojciecha, [w:] Ziemia Gdańska Rocznik Krajoznawczy PTTK t.III, 2004.
XI wiek 1037–1038 – początek fortyfikacji wczesnopiastowskiego grodu Wyszogród nad Wisłą u ujścia BrdyRauhut Lechosław, Rauhut Jadwiga, Potemski Czesław. Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Fordonie na grodzisku „Wyszogród” pow. Bydgoszcz w roku 1958, [w:] Wiadomości Archeologiczne. Tom XXVI/3-4, 1959−1960. (na terenie dzisiejszej Bydgoszczy, w dzielnicy Fordon) 1037–1053 – udowodniona dendrochronologicznie data budowy fortyfikacji grodu bydgoskiego nad BrdąChudziak Wojciech. Opinia dotycząca reliktów wału wczesnośredniowiecznego w Bydgoszczy, przy ul. Grodzkiej oraz określenia ich stanu zachowania, proponowanych metod konserwacji i ekspozycji. Instytut Archeologii UMK. Toruń 29.09.2007. 1090 – najazd wojsk Władysława Hermana, w wyniku którego spalony został WyszogródBiegański Zdzisław red: Dzieje Fordonu i okolic: Bydgoszcz: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1997.
XII wiek 1113 – zdobycie Wyszogrodu i BydgoszczyGąsiorowski Bogdan. Bolesław Krzywousty w Bydgoszczy, [w:] Kalendarz Bydgoski 1996. przez księcia Bolesława Krzywoustego, który wyprawia się na Pomorzan i ostatecznie przyłącza całe Pomorze do Polski, opis zdobycia Wyszogrodu znajduje się w najstarszej kronice polskiej autorstwa Galla AnonimaPełny tekst kroniki Galla Anonima można znaleźć pod adresem: http://www.lektury.one.pl/Kronika-Polska/. 1145 – dokument pisany, z którego wynika, że Wyszogrodem włada Janusz Wojsławic z rodu Powałów, istnieje kasztelania wyszogrodzka, obejmująca tereny w dorzeczu Brdy i Wisły (na lewym i prawym brzegu rzeki), oraz komora celna (w tym książęca), targ i karczmy, które kształtują osadę podgrodową 1188 – kasztelania wyszogrodzka odnotowana jest jako należąca do księcia pomorskiego 1198 – Wyszogród posiada kościół św. Marii Magdaleny, parafia jest najstarszą odnotowaną w dzisiejszym powiecie bydgoskim i jedną ze starszych na terenie regionu kujawsko-pomorskiego
XIII wiek 1238 – 28 czerwca w otoczeniu księcia kujawskiego Kazimierza, występuje Sulisław – pierwszy odnotowany w źródłach pisanych kasztelan bydgoski, natomiast kasztelanem wyszogrodzkim jest Arnold, poddany Świętopełka Wielkiego 1239 – Rocznik kapituły gnieźnieńskiej donosi, że książę kujawski Kazimierz odzyskuje Bydgoszcz z rąk księcia pomorskiego Świętopełka 1242 – w wyniku wojny książąt Kujaw i Pomorza Gdańskiego, Wyszogród wraz z kasztelanią zostaje wcielony do księstwa kujawskiego Kazimierza 1250 – dokument zobowiązujący ludność wolną pochodzącą ze wsi należących do biskupa kujawskiego oraz kapituł włocławskiej i kruszwickiej do utrzymywania w porządku izbic i odcinka fosy w grodzie bydgoskim oraz fortyfikacji w Wyszogrodzie 1252 – dokument regulujący stosunki handlowe między Krzyżakami a Kujawami, wystawiony przez księcia kujawskiego Kazimierza, z którego wynika że w Bydgoszczy znajduje się komora celna koło mostu na Brdzie; na komorze pobiera się cło od towarów wiezionych na Pomorze i przywożonych z Pomorza, natomiast Wyszogród dysponuje komorą celną i co za tym idzie przeprawą przez WisłęŚliwiński Błażej: Pogranicze kujawsko-pomorskie w XII-XIII wieku. Z dziejów Bydgoskiego i Wyszogrodzkiego w latach 1113–1296, Warszawa-Poznań, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989. 1253–1254 – w otoczeniu księcia kujawskiego występuje kasztelan bydgoski Bogusław 1254–1267 – budowa kaplicy św. IdziegoRogalski B., Nie rozwiązana zagadka architektury średniowiecznego kościoła św. Idziego w Bydgoszczy, [w:] Kronika Bydgoska XX, Bydgoszcz 1999. służącej urzędnikom i załodze grodu bydgoskiego oraz okolicznej ludności, prawdopodobnie fundacji Kazimierza kujawskiego, świątynia filialna kościoła św. Marii Magdaleny w WyszogrodzieŁbik L., Narodziny bydgoskiej parafii, średniowieczne świątynie, parafialny laikat, dekanat, [w:] Kronika Bydgoska, tom specjalny, Bydgoszcz 1999. 1268 – dokument Kroniki Wielkopolskiej, z którego wynika że kasztelan bydgoski Teodoryk Prus wydaje gród bydgoski w ręce księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego; odbywa się to w kontekście buntu możnowładztwa przeciwko pokrzyżackiej polityce księcia kujawskiego Ziemomysła 1271 – książę Mściwoj II Pomorski wyłącza kasztelanię wyszogrodzką spod panowania księcia kujawskiego 1271–1306 – w dokumentach odnotowani są kolejni kasztelanowie bydgoscy: Wojciech z Pęchowa, Mroczko z Rogowa, Dominik, Bartosz z Kościelca, Bałdrzych, Jarosław z PłonkowaKarczewska Joanna. Urzędnicy książąt kujawskich Leszka, Przemysława i Kazimierza Ziemysławowiców, część I i II, „Ziemia Kujawska”, tom XII 1997, tom XIII 1998. 1280 – zjazd kujawsko-pomorski we wsi Rzepka (obecne Bartodzieje) leżącej na granicy kasztelanii wyszogrodzkiej i bydgoskiej; spotykają się Ziemomysł inowrocławski i Mściwoj II Pomorski, aby rozpatrzyć sporne sprawy spadkowe 1284 – zjazd biskupa włocławskiego Wisława z krzyżackim mistrzem krajowym Konradem von Thierberg w Wyszogrodzie, w kontekście konfliktu Krzyżaków z braćmi Siemomysłem i Leszkiem Czarnym 1285 – w wyniku układów kujawsko-wielkopolskich kasztelania bydgoska wraca pod panowanie księcia kujawskiego Ziemomysła 1288 – zjazd dostojników w Wyszogrodzie poświęcony sprawie rozwodowej Mściwoja II Pomorskiego z Eufrozyną (wdową po Kazimierzu Kujawskim, matki Władysława Łokietka); na czele dostojników stoją: biskup gnieźnieński Jakub Świnka i biskup włocławski Wisław, następnie w Bartodziejach przyjęty jest orszak księcia wielkopolskiego Przemysła II, przekazując mu we władanie terytorium wyszogrodzkie 1296 – po śmierci króla Przemysła II Władysław Łokietek przekazuje Wyszogród w ręce synów Siemomysła: Leszka, Przemysła i Kazimierza; od tej pory gród już na stałe związany jest z Kujawami 1296–1314 – po śmierci Ziemomysła rządy w kasztelanii bydgoskiej i wyszogrodzkiej sprawuje jego małżonka Salomea (córka księcia pomorskiego) wraz z synami Leszkiem, Przemysłem i Kazimierzem
XIV wiek mały|Płaskorzeźba bydgoskiego miasta lokacyjnego mały|Makieta zamku bydgoskiego, zbudowanego w poł. XIV w. z woli Kazimierza Wielkiego, zniszczonego przez Szwedów w 1656 r., rozebranego w 1895 r. mały|Klasztor Karmelitów w Bydgoszczy wraz z kościołem mariackim na obrazie wykonanym w 1802 roku 1314 – w wyniku podziału ojcowizny przez książąt kujawskich wyodrębnia się księstwo bydgosko-wyszogrodzkie rządzone przez Przemysła; rozwój bydgoskich urzędów ziemskich (kasztelan bydgoski, pełniący również funkcję kasztelana wyszogrodzkiego, sędzia, podkomorzy, podczaszy, podkoni, podstoli)Zyglewski Zbigniew. Późnośredniowieczne urzędy i urzędnicy w powiecie bydgoskim. Urzędnicy ziemscy – starostowie, burgrabiowie, „Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego”, tom 16, Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów, pod red. Zdzisława Biegańskiego, Włodzimierza Jastrzębskiego, 1998. 1318 – księstwo bydgosko-wyszogrodzkie zostaje połączone z księstwem inowrocławskim przez osobę panującego Przemysła inowrocławskiego 1327 – przejęcie władzy nad księstwami bydgosko-wyszogrodzkim i inowrocławskim przez Władysława Łokietka 1327–1329 – wojna polsko-krzyżacka (1327–1332), Bydgoszcz opanowana przez Krzyżaków