Lisewo (niem. Lissewo) – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Lisewo.

W latach 1939 - 1942 dotychczasową nazwą wsi było Lissewo, lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942 - 1945 nazywała się Lisen Kreis Kulm (Weichsel)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 102..

Na północ od wsi występują moreny czołowe, spotkać je można także w okolicy wsi Drzonowo oraz Kornatowo, a także pomiędzy Pniewitym oraz Malankowem, gdzie stanowi ona zwarty ciąg o szerokości do 2 km. Prezentować mają sobą najlepiej wykształcony typ moreny na całej ziemi chełmińskiejW. Niewiarowski, Środowisko geograficzne powiatu i miasta Chełmna, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 18-19..

Nazwa wsi prawdopodobnie pochodzi od pierwszych właścicieli wioski, którzy nosili nazwisko (nazwy osobowej) LisG. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, s. 138.H. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełminskiego, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 102.. Według niektórych prac Lisewo to nie występuje jako gniazdo Lisowskich, lecz Lisewo z dawnego powiatu puckiegoRody ziem pruskich, zestawił Józef Krzepela, em. sędzia apelacyjny, Kraków 1927 (reprint - Gdańsk 2008), s. 50..

Podział administracyjny +Integralne części wsi Lisewo SIMC Nazwa Rodzaj1028259 Buczkowizna część wsiObwieszczenie Ministra Spraw wewnętrznych i Administracji z dnia 17 października 2019 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części, ss. 178.1028495 Wybudowanie część wsiObwieszczenie Ministra Spraw wewnętrznych i Administracji z dnia 17 października 2019 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części, ss. 2305.

W 1570, po utworzeniu starostwa w Lipienku, Lisewo znalazło się w jego obszarze administracyjnymG. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, s. 139..

W XIX w. była to wieś kościelna licząca sobie 5201 mórgG. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, s. 140..

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Lisewo. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa toruńskiego. Miejscowość jest siedzibą gminy Lisewo.

W latach 1939–1945 położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 93., w powiecie Chełmno (Kreis Kulm).

Demografia Po jednej z wojen polsko szwedzkich, prawdopodobnie po Potopie Szwedzkim, we wsi zostać miało bardzo mało osób, a mianowicie jeden gbur, wdowa po drugim gburze (posiadała 2 włóki wybranieckie, jednak jej w miejscowości nie było), a także jeden ogrodnik. Przed konfliktem zbrojnym Lisewo zamieszkiwać miało 8 kmieci posiadających po 3 włóki. Miała panować tam znacząca biedaG. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, ss. 139-140..

Wieś w latach 80. XIX w. miała być zamieszkiwana przez 781 mieszkańców (738 katolików oraz 43 ewangelików), znajdowało się 173 budynki, w tym 83 domy.

Według danych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmnie oraz Powiatowego Inspektoratu Statystycznego w Chełmnie (31 XII 1966 r.) sołectwo Lisewo zamieszkiwane było przez 1374 mieszkańców. Była największą wsią gromady LisewoK. Faber, Podział administracyjny powiatu chełmińskiego (według stanu z 31 XII 1966 r.), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 539., a także jedną z trzech największych wsi dawnego powiatu chełmińskiego (obok Dąbrowy Chełmińskiej oraz Unisławia)E. Kwiatkowska, Osadnictwo powiatu chełmnińskiego do połowy XX wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 90.. W tym czasie nastąpiła także znacząca rozbudowa miejscowości poprzez powstanie licznych, nowych domówK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 408-409..

Według Narodowego Spisu Powszechnego (2011) wieś liczyła 1759 mieszkańców. Jest największą miejscowością gminy Lisewo. +Lista mieszkańców Lisewa od 1995 (w tys.)Lisewo - Głuwny Urząd Statystyczny-Bank Danych Lokalnych [dostęp: 11-05-2025]-1995199619971998199920002001200220032004200520062007Ogółem - - -1410 - - -1719 - - - - -Mężczyźni - - -690 - - -844 - - - - -Kobiety - - -720 - - -875 - - - - --2008200920102011201220132014201520162017201820192020Ogółem -1784 -1759 - - - - - - - - -Mężczyźni -871 -849 - - - - - - - - -Kobiety -913 -910 - - - - - - - - --2021202220232024202520262027202820292030203120322033Ogółem1616 - - - - - - - - - - - -Mężczyźni795 - - - - - - - - - - - -Kobiety821 - - - - - - - - - - - - Gospodarka

Polska Rzeczpospolita Ludowa Gospodarka spółdzielcza na obszarach wiejskich powiatu chełmińskiego w latach 40. i 50. XX w. charakteryzować się miała dynamicznością związaną z powstawaniem nowych spółdzielczych gospodarstw produkcyjnych, ale także ich niestabilnością i nierentownością, w celu lepszego zarządzania po 1956 rozwiązano większość z nich. Natomiast w latach 60. XX w. na terenie powiatu istniało 8 rolniczych spółdzielni produkcyjnych, w tym jedna w Lisewie właśnieK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 404-405.. W latach 50. XX w. po dokonaniu upaństwowienia majątków ze znajdującego się w Lisewie dworu utworzono spółdzielnie produkcyjną o rozpiętości 88 haE. Kwiatkowska, Osadnictwo powiatu chełmnińskiego do połowy XX wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 92..

Rozwój mechanizacji rolnictwa w poszczególnych częściach całego kraju wiązał się z poszerzeniem zapleczy technicznych Kółek Rolniczych. Jednych z elementów z elementów próby dostosowania się do nowych sposobów gospodarowania ziemią w 1966 powzięto decyzję o utworzeniu Międzykółkowych Baz Maszynowych, których zadaniem była obsługa gospodarstw rolnych w zakresie zwiększania udziału maszyn w rolnictwie. Jednym z pierwszych utworzonych, na obszarze ówczesnego powiatu chełmińskiego, był ośrodek w LisewieK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 404.. Na miejscu istniejących wcześniej Gminnych Ośrodków Maszynowych utworzono Państwowe Ośrodki Maszynowe, a jedna z fili POMu powstała w Lisewie. Z czasem, w związku ze zwiększaniem się obowiązków, w I. połowie latach 60. XX w. zaczęto rozbudowywać filię w Lisewie dobudowując nowe zaplecze technicznego (środki na to przekazane zostały z Funduszu Rozwoju Rolnictwa)K. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 409..

Wraz z rozbudową działalności Państwowych Gospodarstw Rolnych podejmowane był działania inwestycyjne, poza tym mechanizacją i elektryfikacją, także rozbudowa punktów weterynaryjnych w celu zwiększenia ochrony zwierząt gospodarskich. Jeden z tych punktów zorganizowany został w Lisewie.

Dodatkowo istniejący w Lisewie oddział ,,Samopomocy Chłopskiej" prowadził piekarnię, masarnię oraz restauracjęK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 412.. Lisewo stanowiło siedzibę Gminnej Spółdzielni ,,Samopomoc Chłopska", funkcję tę pełni do dziś.

W związku z nacjonalizacją przemysłu istniejące wcześniej zakłady zostały przejęte przez państwo, taki los spotkał również lisewską mleczarnię. Po 1945 utworzono Okręgowe Spółdzielnie Mleczarskie, a Lisewo wyznaczona na jej siedzibęK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 413.. Upaństwowiony zostały także tutejsze młyny, które w 1962 zostały przekazane w zarząd gromadzkiej radzie narodowej LisewaK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 414..

W latach 60. XX w. Lisewo stanowić miało jeden z trzech największych ośrodków skupiających zakłady rzemieślnicze (obok Unisławia i Dąbrowy Chełmińskiej).

Funkcjonująca w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej gospodarka planowana, wraz z późniejszymi jej modyfikacjami, wiązała się z odgórnym zorganizowaniem łańcuchów dostaw oraz zaprojektowaniem całego systemu produkcji zarówno żywności, jak i materiałów przemysłowych. Lisewo, jak i cała gmina, w tym czasie podlegało pod Chełmiński Punkt Skupu, który zajmował się skupywaniem nadwyżek żywności z magazynów Wojewódzkiego Zarządu Spółdzielni RolniczychE. Kwiatkowska, Chełmno w Polsce Ludowej (1945-1984), [w:] Dzieje Chełmna. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, s. 395.

III Rzeczpospolita Największym pracodawcą w miejscowości był Zakład Mięsny Ritter, późniejsze Zakłady Mięsne Lisewo. W momencie swojego największego rozwoju posiadał wiele sklepów w regionie (także w Toruniu), z czasem zawęziło się to do okolicy.

W roku 2022 większość udziałów (szacowaną na kwotę 3,9 mln zł.) zakładu przejęła poznańska spółka (w artykule bliżej niesprecyzowana), która była nie powiązana z wyrobami mięsnymi. W czerwcu tegoż roku jeden z członków tejże spółki wszedł w posiadanie udziałów ZMLu w wysokości 2,4 mln złotych.

W lipcu 2024 roku zakład złożył wniosek o upadłość gospodarczą. W czerwcu pracownicy otrzymali zwolnienia z pracy i nastąpiło powolne zamknięcie sklepów firmowych (w Lisewie, Wąbrzeźnie, Chełmży, Unisławiu, a na końcu w Chełmnie oraz Nowym). W grudniu tego samego roku do masarni wkroczył komornik. Na 19 grudnia 2024 zostały zapowiedziane licytacje sprzętu.

Początek licytacji budynków został wyznaczony na 15 maja 2025. Na sprzedaż zostały wystawione budynki wzniesione w 1988 i 1999, a także wzniesione już w nowym stuleciu budynki magazynowe oraz wybudowana w 2003 kotłownia gazowa.

ZML już od dłuższego czasu posiadł liczne długu (np. w ZUS-ie wobec pracowników).

Wartość budynków Zakładów Mięsnych Lisewo wyceniona została na 2 875 740 zł, cena wywołania wynosi 3/4 tejże ceny (2 156 805 zł).

We wsi funkcjonuje Spółdzielnia Mleczarska Lisewo, a także piekarnia.

Historia