Wettynowie (Wettinowie, Wettyni, ) – dynastia niemiecka wywodząca się z dzisiejszej Saksonii-Anhaltu. Panowała w Miśni, Saksonii oraz w księstwach Turyngii. Jej przedstawiciele zasiadali także na tronie w Warszawie (elektorowie August II Mocny, August III Sas jako królowie Polski i wielcy książęta Litwy oraz król Saksonii Fryderyk August I jako książę warszawski). W 1423 Wettinowie uzyskali wraz z księstwem sasko-wittenberskim godność elektora Rzeszy, a całość ich posiadłości zaczęto określać historyczną nazwą Saksonia. W 1485 nastąpił podział dynastii na dwie linie: ernestyńską (starszą), elektorską panującą w Wittenberdze i w znacznej części Turyngii oraz albertyńską (młodszą), panującą w Miśni i płn. TuryngiiEncyklopedia szkolna. Historia, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993, s. 662..

Boczną, ernestyńską linią dynastii jest rodzina Koburgów (Coburg), znana także jako dynastia sasko-koburska. Nazwa wzięła się od nazwy księstwa Saksonii-Coburg-Gotha (Sachsen-Coburg-Gotha), gdzie panowali. Koburgowie zasiadają na tronie belgiskim (od 1831), od 1901 r. dzierżą tron brytyjski (od 1917 pod nazwiskiem Windsor), wcześniej zaś rządzili w Portugalii (w latach 1837–1910 pod nazwiskiem poprzedniej dynastii Bragança) i Bułgarii (w latach 1908–1946).

Początki dynastii Protoplastą rodu był żyjący w XI wieku Thimo, hrabia Wettinu. Jego syn Konrad Wielki w 1123 został margrabią Miśni. Henryk III Dostojny (prawnuk Konrada, zm. 1288) przejął w 1249 tytuł landgrafa Turyngii. Prawie dwieście lat później w 1423 Fryderyk IV Kłótnik został księciem saskim na Wittenberdze, a zarazem elektorem Rzeszy Niemieckiej.

W XV wieku ród podzielił się na dwie linie. Ich założycielami byli dwaj wnukowie Fryderyka I: Ernest oraz Albert, którzy podzielili między siebie Saksonię. Tytuł elektora był do 1547 dziedziczony w linii ernestyńskiej. Później został im odebrany i przekazany młodszej linii albertyńskiej.

Linia ernestyńska W następnych stuleciach linia uległa licznym podziałom. W ten sposób powstały osobne księstwa, m.in.: Saksonia-Weimar, Saksonia-Eisenach (rządząca tam linia wygasła w 1741), Saksonia-Coburg-Gotha (linia wygasła w 1825), Saksonia-Coburg-Saalfeld. Najbardziej znana jest linia z Saksonii-Coburg-Gotha, znana powszechnie pod nazwą Koburgów. Do 1918 książęta ernestyńscy władali w księstwach: Saksonia-Weimar, Saksonia-Altenburg, Saksonia-Coburg-Gotha i Saksonia-Meiningen i Hildburghausen i Saksonia-Hildburghausen.

Koburgowie lewo|mały|224x224px|Herb królów Belgii lewo|mały|202x202px|Herb książąt Saksonii-Coburg-Gotha Książę Leopold z Saksonii-Coburg-Gotha (młodszy brat księcia Coburga Ernesta I) został w 1831 wybrany królem Belgów. Jego prapraprawnuk, Filip I jest obecnie panującym (siódmym) w Belgii.

Bratanek Leopolda I, Albert (młodszy syn Ernesta I) w 1840 ożenił się z królową brytyjską Wiktorią. Ich wnuk Jerzy V w czasie I wojny światowej zmienił nazwisko rodziny na Windsor, gdyż miano Wettynowie za bardzo kojarzyło się z wrogą dla Wielkiej Brytanii II Rzeszą. Panująca w latach 1952–2022 Elżbieta II (wnuczka Jerzego V) była piątym, ostatnim Koburgiem na tronie brytyjskim. Zgodnie z dekretami Elżbiety II z 1952 i 1960 jej dzieci z małżeństwa z księciem Edynburga Filipem formalnie noszą nazwiska Windsor (m.in. Karol III, obecny król Zjednoczonego Królestwa) lub Mountbatten-Windsor, pozostając członkami rodziny Windsorów, lecz faktycznie są już przedstawicielami dynastii Glücksburgów (młodszej linii Oldenburgów) ze względu na pochodzenie księcia Filipa z greckiej linii tej dynastii.

Inny bratanek Leopolda belgijskiego, Ferdynand, w 1836 ożenił się z królową Portugalii Marią II da Gloria z dynastii Bragança. Ich potomkowie utrzymali nazwisko Bragança i panowali w Portugalii do 1910. Ostatni król z tej linii Manuel II Patriota zmarł bezpotomnie w 1932.

Bratanek Ferdynanda portugalskiego, także o imieniu Ferdynand, został w 1887 wybrany księciem Bułgarii. W 1908 przyjął tytuł króla (w Bułgarii używano tytułu car). Linia ta panowała do 1946, kiedy to rodzina cara Symeona II (miał wówczas zaledwie dziewięć lat) została zmuszona przez komunistów do opuszczenia kraju. Symeon II powrócił do kraju po obaleniu rządów komunistów. W latach 2001–2005 był szefem rządu bułgarskiego.

Linia albertyńska lewo|mały|251x251px|Herb królów Saksonii W 1498 młodszy syn Alberta, Fryderyk, został wybrany na wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego. Jego bratanek Maurycy w 1547 przejął tytuł elektora saskiego.

W 1697 elektor Fryderyk August I został wybrany w elekcji mniejszościowej władcą Rzeczypospolitej. Przyjął imię Augusta II i do historii przeszedł z przydomkiem Mocny. Jego syn Fryderyk August II po śmierci ojca w 1733 także został wybrany władcą Polski i Litwy w elekcji mniejszościowej. Przyjął imię Augusta III. Unia Saksonii z Rzecząpospolitą trwała do 1763.

Konstytucja 3 Maja w art. VII gwarantowała dziedziczenie przez przedstawicieli dynastii saskiej tronu polskiego począwszy od Fryderyka Augusta III – z braku męskiego potomstwa tron odziedziczyć miał po nim jego zięć za zgodą Stanów zgromadzonych córce jego dobrany, (...) zachowując przy narodzie prawo, żadnej preskrypcji podpadać nie mogące, wybrania do tronu drugiego domu, po wygaśnięciu pierwszego. Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej przekreśliły te plany.

Podczas wojen napoleońskich elektor Fryderyk August III przyjął w 1806 tytuł króla Saksonii i imię Fryderyka Augusta I. W następnym roku z nadania Napoleona został księciem warszawskim (panował nad Wisłą do 1815). Tron w Saksonii Wettynowie utracili w 1918.

Królowie Saksonii # Imię Obraz Urodzony Zmarły Czas rządów Rodzice 1 Fryderyk August Ielektor Saksonii 121x121px 23 grudnia 1750Drezno 5 maja 1827Drezno 1795–1827 Fryderyk Krystian WettynMaria Antonina Wittelsbach 2 Antoni Wettynkról Saksonii127x127px 27 grudnia 1755 Drezno 6 czerwca 1836Pillnitz 1827–1836 Fryderyk Krystian WettynMaria Antonina Wittelsbach 3 Fryderyk August II Wettynkról Saksonii133x133px 18 maja 1797Drezno 9 sierpnia 1854Karrösten 1836–1854 Maksymilian WettynKarolina Burbon-Parmeńska 4 Jan Wettynkról Saksonii133x133px 12 grudnia 1801Drezno 29 października 1873Drezno 1854–1873 Maksymilian WettynKarolina Burbon-Parmeńska 5 Albert I Wettynkról Saksonii 133x133px 23 kwietnia 1828Drezno 19 czerwca 1902Sibyllenort 1873–1902 Jan WettynAmelia Augusta Wittelsbach 6 Jerzy I Wettynkról Saksonii 132x132px 8 sierpnia 1832Drezno 15 października 1904Pillnitz 1902–1904 Jan WettynAmelia Augusta Wittelsbach 7 Fryderyk August III Wettynkról Saksonii 160x160px 25 maja 1865Drezno 18 lutego 1932Sibyllenort 1904–1918 Jerzy I WettynMaria Anna Bragança

Głowa rodu Wettynów linii albertyńskiej # Imię Fot. Urodzony Zmarł Czas rządówsprawowania funkcji Rodzice 8 Fryderyk August III Wettynkról Saksonii 160x160px 25 maja 1865Drezno 18 lutego 1932Sibyllenort 1918–1932 Jerzy I WettynMaria Anna Bragança 9 Fryderyk Krystian II Wettynmargrabia Miśni 130x130px 31 grudnia 1893Drezno 9 sierpnia 1968Samedan 1932–1968 Fryderyk August III WettynLuiza Habsburg-Lotaryńska 10 margrabia Miśni 31 stycznia 1926Prüfenig 23 lipca 2012 La Tour-de-Peilz 1968–2012 Fryderyk Krystian II WettynElżbieta von Thurn und Taxis 11 Albert Józefmargrabia Miśni 129x129px 30 listopada 1934Bamberg 6 października 2012 Monachium 2012 Fryderyk Krystian II WettynElżbieta von Thurn und Taxis 12 D.A. Willis, The Descendants of King George I of Great Britain, Baltimore: Clearfield Company, 2002, s. 457–458.głowa rodu Wettynów linii wielkich książąt Saksonii Weimar-Eisenach115x115px 15 listopada 1946Bamberg od 2012 Karol August von Sachsen-Weimar-Eisenach Elżbieta von Wangenheim-Winterstein 13 margrabia Miśni książę Saksonii100x100px12 lutego 1953 Monachiumod 2012Robert de Afif Maria Anna Wettyn, córka Fryderyka Krystiana II Wettyna

Genealogia Elektorzy Saksonii, książęta Saksonii-Altenburg, Gotha, Weimar, Eisenach, Jena, Weimar-Eisenach

Książęta Saksonii-Gotha-Altenburg, Coburg, Meiningen, Römhild, Eisenberg, Hildburghausen

Carowie Bułgarii, królowie Portugalii, książęta Saksonii-Coburg-Saalfeld i Gotha

Królowie Belgii

Królowie Wielkiej Brytanii

Zobacz też Historia Polski (1697–1763) władcy: władcy Saksonii, Polski, Bułgarii, Wielkiej Brytanii, Portugalii, Belgii Drzewo genealogiczne Wettynów

Przypisy

Wybrana literatura Jacek Staszewski, August II Mocny, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1998, . Jacek Staszewski, August III Sas, wyd. 2 uzup., Ossolineum, Wrocław 2010, . Jacek Staszewski, Wettynowie, w: Dynastie Europy, red. A. Mączak, wyd. 3 zm., Ossolineum, Wrocław 2009, . Jacek Staszewski, Wettynowie, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn 2005, . Encyklopedia Szkolna. Historia, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993, , s. 662.

Linki zewnętrzne Genealogia dynastii w: M.Marek Genealogy.Eu