Prusy Książęce (niem. Herzoglich Preußen), oficjalnie Księstwo w Prusach, potocznie Księstwo PruskieMarian Biskup, Gerard Labuda: Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1986, s. 493. () – państwo lenne utworzone przez króla polskiego Zygmunta I Starego w wyniku sekularyzacji Prus Zakonnych. Powstały na podstawie traktatu krakowskiego zawartego 8 kwietnia 1525 roku z Albrechtem Hohenzollernem, który z nadania króla polskiego, zwierzchnika całych Prus, został ich pierwszym księciem. Prusy Książęce pozostawały lennem Królestwa Polskiego do 1657 roku. W 1701 roku przekształciły się w Królestwo Prus. thumb|Prusy Książece i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych thumb|Prusy Królewskie i Prusy Książęce.
Historia thumb|Prusy Książęce w 1576 roku (kolor żółty). Mapa Caspara Hennebergera. Albrecht Hohenzollern był ostatnim z rezydujących w Prusach wielkich mistrzów krzyżackich. Po przejściu na luteranizm i złożeniu hołdu królowi Polski, stał się pierwszym świeckim księciem Prus.
Państwo powstało jako wasalne wobec Królestwa Polskiego.
Od 1618 r. w unii personalnej z Elektoratem Brandenburgii, za zgodą Zygmunta III Wazy (zobacz: Brandenburgia-Prusy).
W związku z niejednoznaczną polityką jaką prowadził Jerzy Wilhelm Hohenzollern w 1635 r. namiestnictwo królewskie nad Prusami Książęcymi zostało przejęte przez Polskę w osobie Jerzego Ossolińskiego. Rozejm w Sztumskiej Wsi przywrócił jednak władzę Hohenzollernom.
Potop szwedzki uczynił z Prus Książęcych i Warmii lenno szwedzkie w styczniu 1656 roku, na podstawie traktatu w Królewcu. Jednak księstwo uzyskało niezależność od szwedzkiego lenna już w listopadzie 1656 na podstawie traktatu w Labiawie.
W końcu w 1657 roku, za panowania Jana II Kazimierza, na podstawie traktatów w Welawie i Bydgoszczy, Prusy Książęce uzyskały niezależność również od Rzeczypospolitej. W zamian Brandenburgia porzuciła sojusz ze Szwecją w czasie potopu szwedzkiego.
Generalnym namiestnikiem Prus Książęcych w latach 1657–1669 był Bogusław Radziwiłł.
Jan III Sobieski planował odzyskać Prusy w sojuszu ze Szwecją na podstawie traktatu w Jaworowie.
W 1701 r. wraz z Brandenburgią utworzyły Królestwo Prus. Prowincja ta, po 1772 roku utworzyła wraz z Warmią, ale bez Kwidzyna, prowincję Prusy Wschodnie.
Podział administracyjny
Stolicą księstwa był Królewiec. Po sekularyzacji w 1525 roku książę Albrecht zlikwidował podział na komturie i dominia biskupie. Podzielił Prusy Książęce na trzy duże okręgi administracyjne: sambijski (Samland), natangijski (Natangen) i górnopruski (Oberland). Okręgi (niem. Kreis) odpowiadały wielkością raczej przyszłym rejencjom niż powiatomMax Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha 1858, strona 260n.
Okręgi dzieliły się na starostwa zwykłe (niem. Hauptamt, l. mn. Hauptämter) i starostwa dziedziczne (niem. Erbamt, l. mn. Erbämter). Starostwa dzieliły się zaś na parafie (niem. Kirchspiel).
Okręg górnopruski (oberlandzki) obejmował starostwa zwykłe: Miłakowo, Miłomłyn, Morąg, Pruski Holąd (Pasłęk), Pruski Targ (Przezmark), Prabuty, Szczytno, Ostróda, Olsztynek, Działdowo, Nidzica i Kwidzyn oraz starostwa dziedziczne: Susz, Iława i Dąbrówno. Stolicą okręgu było Zalewo.
Okręg natangijski (dolnopruski) obejmował starostwa zwykłe: Pokarmin, Bałga, Iława Pruska, Olecko, Rastembork (Kętrzyn), Barciany, Węgorzewo, Ełk, Jańsbork (Pisz), Ryn, Lec (Giżycko) i Szestno oraz starostwa dziedziczne: Nowy Dwór i Gierdawy. Stolicą okręgu były Bartoszyce.
Okręg sambijski (królewiecki) obejmował starostwa zwykłe: Szaki, Rybaki, Romnowo, Labiawa, Wystruć, Ragneta, Tylża i Memel (Kłajpeda) oraz starostwa dziedziczne: Szaki i Tapiewo. Stolicą okręgu był Królewiec.
thumb|Prusy Książece w latach 1525-1772, zaznaczono granice i siedziby starostw (podkreślone) oraz parafii; mapa Max Toeppen
W roku 1724 został utworzony z wschodniej części okręgu królewieckiego dodatkowy okręg z siedzibą w Gąbinie obejmujący obszar Litwy Pruskiej (od 1736 jako Litewska Kamera Wojenno-Skarbowa, po 1808 jako rejencja gąbińska).
Podział ten przetrwał do reformy Fryderyka II w 1752 roku, która podzieliła trzy okręgi na 10 dużych powiatów. Te zaś w 1818 roku podzielono na mniejsze powiaty, które przetrwały do 1945 roku (na terenie Polski do 1975 roku).
Książęta Prus
Zobacz też Prusy (kraina historyczna) Prusy (państwo) Traktat krakowski Prusy Królewskie Królestwo Prus władcy Prus hołdy pruskie 1469–1641
Przypisy
Bibliografia
Janusz Małłek, Dwie części Prus: studia z dziejów Prus Książęcych i Prus Królewskich w XVI i XVII wieku, Olsztyn 1987. Janusz Małłek, Prusy Książęce a Prusy Królewskie w latach 1525–1548, Warszawa 1976.
Kategoria:Dawne państwa niemieckie poza granicami Świętego Cesarstwa Rzymskiego Kategoria:Lenna Korony Królestwa Polskiego