thumb|Model ORP „Generał Haller” w Narodowym Muzeum Morskim w Gdańsku thumb|ORP „Generał Haller” w porcie w Gdyni, rok 1927 ORP Generał Haller – polska kanonierka z okresu międzywojennego, należąca do rosyjskiego typu Wodoriez. Zbudowana w Finlandii na zamówienie carskiej marynarki wojennej. Nieukończony okręt został przejęty w 1917 roku przez Finów, a następnie w 1920 roku sprzedany polskiej marynarce wojennej. W polskiej flocie pełnił funkcję okrętu szkolnego; wziął udział w kampanii wrześniowej. Zatopiony 6 września 1939 roku w porcie w Helu w wyniku bombardowania samolotów niemieckich.
Zamówienie i budowa Carska Flota Bałtycka, borykająca się z problemami niedoboru małych jednostek eskortowych, w 1916 roku zamówiła w fińskich stoczniach 12 okrętów trzech podobnych typów, potocznie nazywanych kanonierkami Borowskiego, od nazwiska polskiego oficera w rosyjskiej służbie, będącego ich pomysłodawcą. Z tego, sześć okrętów typu Wodoriez, nazwanego tak od pierwszego okrętu, miała zbudować stocznia w Åbo (Turku) należącym wówczas do Cesarstwa Rosyjskiego. W Rosji okręty te klasyfikowano jako dozorowce (storożewyj korabl). Budowę przyszłego ORP „Generał Haller”, oznaczonego numerem stoczniowym 647, rozpoczęto 1 grudnia 1916 roku (numer zamówienia 2092). Okręt zwodowano w 1918 roku, a ukończono w 1919 roku. Rosyjska marynarka przewidziała dla okrętu nazwę „Wodoriez” (brzytwodziób). Po rewolucji w Rosji i uzyskaniu przez Finlandię niepodległości, okręt został przejęty przez stocznię. Jednostka nie została jednak włączona w skład fińskiej marynarki wojennej, lecz wystawiona na sprzedaż. Spotykane są informacje w starszej literaturze, że „Generał Haller” otrzymał w międzyczasie fińską nazwę „Karjala” (względnie według innych źródeł „Turunmaa”). Nie potwierdzają tego jednak nowsze publikacje, a nazwy „Karjala” i „Turunmaa” otrzymały bliźniacze kanonierki wcielone już w 1918 roku do marynarki fińskiej, o numerach stoczniowych 649 i 650.
Zakup przez PMW Wkrótce po odzyskaniu przez Polskę niepodległości utworzona została marynarka wojenna. Kierownictwo Departamentu dla Spraw Morskich na czele z kontradmirałem Kazimierzem Porębskim pilnie poszukiwało okrętów dla nowo utworzonej floty. W tym celu 29 marca 1920 roku do Finlandii delegowano mjr. Aleksandra Cwalinę oraz kpt. mar. inż. Bolesława Białopiotrowicza. 14 kwietnia 1920 roku spotkali się oni z dyrektorem stoczni Crichton i otrzymali propozycję zakupu dwóch „krążowników lekkiego typu” – jak były opisane w korespondencji te okręty. W celu obejrzenia okrętów oraz uzyskania rysunków i oferty, następnego dnia po spotkaniu z dyrektorem stoczni Białopiotrowicz wyjechał do Åbo. Po uzyskaniu oferty Departament dla Spraw Morskich 6 października wysłał do Finlandii kpt. mar. Mieczysława Bereśniewicza i ponownie kpt. Białopiotrowicza w celu zakupu obu okrętów. Zaproponowano dla nich tymczasowe nazwy „Kondor” (ex „Łuń”) i „Berkut” (ex „Wodoriez”), a w dokumentach z tego okresu i korespondencji nazywano je półoficjalnie „kondorami” lub typem Kondor. Być może wynikało to z omyłki, gdyż w Finlandii znajdowały się także rosyjskie patrolowce korpusu ochrony pogranicza „Kondor” i „Bierkut” (op. cit.). 18 października 1920 roku Minister Spraw Wojskowych zatwierdził dla okrętu „Wodoriez” nazwę „Generał Haller”Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 40 z 18 października 1920 roku. Rozkaz powtórzony DSM nr 99 p. 3 z 19 listopada 1920 roku. () na cześć gen. Józefa Hallera. Umowę na zakup okrętu podpisano 23 października 1920 roku. Łącznie za zakup kanonierki zapłacono 2 590 954 marek fińskich. Cena ta nie obejmowała zakupu wyposażenia dla okrętu takiego jak: logi mechaniczne, dalmierze artyleryjskie, sondy mechaniczne, za które dla obu okrętów zapłacono dodatkowo 95 360 marek fińskich.
W niedzielę 17 kwietnia 1921 roku o godzinie 14:00 podniesiono na kanonierce polską banderę. Komendantem okrętu mianowano kmdr. ppor. Bereśniewicza, starszym oficerem został kpt. mar. Tadeusz Morgenstern-Podjazd, a funkcję młodszego oficera pełnił por. mar. Heliodor Laskowski. Następnego dnia okręt wyruszył wzdłuż wybrzeży szwedzkich do Gdańska. Z powodu problemów spowodowanych pojawieniem się wody w kadłubie, okręt zmuszony był do zawinięcia do szwedzkiego portu Nynäshamn, gdzie przebywał od 19 do 20 kwietnia, co stanowiło pierwszy w historii międzynarodowy rejs polskiego okrętu pod polskim dowództwem. Do Gdańska okręt dotarł 22 kwietnia i został odebrany w czerwcu przez komisję powołaną przez szefa DSM, której pracom przewodniczył kmdr por. inż. Marian Sasinowski.
Opis konstrukcji Kadłub Zgodnie z założeniami projektu okręt miał wyporność ok. 350 ton. Liczne przebudowy i przezbrojenia znacznie zwiększyły jego masę. W 1938 roku kontraktowa wyporność standardowa okrętu (bez uzbrojenia) wynosiła 352,1 tony, zaś bez zapasów i załogi 343,6 ton. Przy normalnym stanie zapasów było to już 396,1 ton, natomiast wartość przy wyporności pełnej to 441 ton. Długość całkowita kanonierki wynosiła 50,04 metra, a długość między pionami 47 metrów. Okręt szeroki był na 6,92 metra. Zanurzenie średnie na próbach stateczności z 29 października 1938 roku, przy wyporności 400 ton wyniosło 3,05 metra, a przy wyporności pełnej 3,25 metra. Napęd jednostki stanowiły dwa kotły wodnorurkowe systemu Normand oraz dwie tłokowe maszyny parowe potrójnego rozprężenia o łącznej mocy 1150 KM, które napędzały dwie śruby. Kontraktowa prędkość „Generała Hallera” była określana na 15 węzłów. Na próbach kanonierka osiągnęła jednak 15,6 węzła. W polskiej służbie maksymalna prędkość wynosiła 14,5 węzła, a ekonomiczna 10 węzłów. Zasięg kanonierki przy prędkości ekonomicznej określono na 950 mil morskich, a przy maksymalnej prędkości 700 mil morskich. Na jednostkę można było załadować maksymalnie 32 tony węgla oraz 22,2 tony wody. Napięcie elektryczne w sieci elektrycznej wynosiło 110 woltów.
Uzbrojenie Zgodnie z projektem uzbrojenie kanonierek miało się składać z dwóch armat kalibru 75 mm L/50 Canet, armaty kalibru 47 mm i 30 min. Zostały jednak zakupione bez uzbrojenia. Po wcieleniu do PMW „Generał Haller” prawdopodobnie był uzbrojony we francuskie armaty kal. 75 mm wz. 1897Wskazywał na to rozkaz DSM Nr 121 z 4 października 1921 roku, w którym meldowano o częstym uszkodzeniu oporopowrotników do tych armat (). Następnie okręt przezbrojono – bądź było to jego pierwsze uzbrojenie – w sześć dział Hotchkiss wz. 85 kalibru 47 mmPublikacje na ogół podają pierwsze uzbrojenie z sześciu dział 47 mm (np. ). Działka rozmieszczono po jednym na dziobie i na rufie oraz po dwa na burtach, a uzupełniały je dwa karabiny maszynowe Maxim wz. 08 kalibru 7,92 mm. Dodatkowo na pokładzie zamontowano tory minowe na 30 min.
W marcu 1924 roku z pożyczki francuskiej zakupiono na potrzeby marynarki wojennej m.in. 28 armat 75 mm i dwie armaty 100 mm Canet. Sprzęt dotarł do Polski w 1925 roku. W tym też roku na rufie okrętu zamontowano armatę 100 mm Canet wz. 1891, a na dziobie 75 mm. Okazało się jednak, że armata 100 mm była za ciężka i zastąpiono ją armatą 75 mm. W 1928 roku uzbrojenie jednostki składało się z dwóch armat 75 mm, dwóch 47 mm oraz dwóch ckm. Od 1934 roku do wybuchu wojny okręt uzbrojony był w dwie armaty 75 mm, jeden zdwojony nkm Hotchkiss kal. 13,2 mm oraz dwa ckm. W 1929 roku pojemność komór amunicyjnych dla armat kal. 75 mm została określona na 450 nabojów. W 1928 roku na kanonierce zamontowano trały Ronarcha typu D.O. francuskiej produkcji, które w Polsce klasyfikowano jako trały ciężkie.
Wyposażenie, załoga i inne W skład wyposażenia „Generał Haller” początkowo wchodziła radiostacja iskrowa 8-R produkcji niemieckiego przedsiębiorstwa Telefunken, zakupiona w Finlandii. Następnie jednostka otrzymała radiostację nadawczą RKM/O i odbiorczą RKM/T. W 1937 roku zgodnie z etatem na wyposażeniu okrętu znajdowały się wyprodukowane w Polsce radiostacje: nadawcza RKM/P, odbiorcza OU i krótkofalowa nadawczo-odbiorcza Z-32. Na początku lat dwudziestych dla celów transportowych i ratunkowych na „Generale Hallerze” umieszczono motorówkę oraz łódź wiosłową. W 1926 roku na stanie znajdowały się dwie łodzie sześciowiosłowe. W kwietniu 1937 roku na kanonierce zamontowano motorówkę z ORP „Iskra”. W rosyjskiej służbie planowano, że załoga jednostki składać się będzie z 48 osób. W polskiej służbie etatowo załoga składała się z 47–57 marynarzy, w tym 3–4 oficerów. W 1928 roku załoga liczyła 4 oficerów oraz 43 podoficerów i marynarzy. W czerwcu 1931 roku etat wynosił 63 osoby, natomiast w 1935 roku 57 osób, w tym 3 oficerów. Znakami szybkiej identyfikacji okrętu oprócz liter „H” na burtach były dwa czerwone paski na kominie.
Przebieg służby ORP „Generał Haller” wraz z bliźniaczym ORP „Komendant Piłsudski” utworzyły Grupę Kanonierek i wraz z Grupą Trałowców, w skład której wchodziły trałowce typu FM, zostały włączone do Dywizjonu ĆwiczebnegoSkład oraz dowództwo Dywizjonu zostało ustalone rozkazem DSM Nr 93 p. 1 z 4 listopada 1920 roku. Pierwszym dowódcą okrętu mianowany został 20 kwietnia 1921 roku kmdr ppor. Adam Mohuczy. Dowodził on jednostką do maja, po czym na tym stanowisku zastąpił go kmdr ppor. Mieczysław Bereśniewicz. W początkowym okresie służby kanonierki pełniły funkcję okrętów reprezentacyjnych oraz salutacyjnych. +Dowódcy okrętu.Imię i nazwiskoSłużba od – do kmdr ppor. Adam Mohuczy20 kwietnia 1921 – maj 1921 kmdr ppor. Mieczysław Bereśniewiczmaj 1921 – październik 1921 kmdr ppor. Borys Mohuczy15 października 1921 – 1923 kpt. mar. Karol Trzasko-Durski1923–1924 kpt. mar. Tadeusz Bramiński29 kwietnia 1924 – 1924 kpt. mar. Stanisław Hryniewiecki1924–1924 kpt. mar. Witold Nabrockijesień 1924 – 1925 kpt. mar. Eugeniusz Pławskiwiosna 1925 – lipiec 1925 kpt. mar. Michał Borowskilipiec 1925 – 1926 kpt. mar. Stanisław Nahorski1926–1926 kpt. mar. Eugeniusz Pławski1927–1927 kpt. mar. Jerzy Kłossowskikwiecień 1927 – czerwiec 1928 kpt. mar. Jerzy Giedroyć1928–1928 kpt. mar. Romuald Gintowt-Dziewiałtowski1929–1929 kpt. mar. Mieczysław Jacynicz1930–1930 por. mar. Wojciech Francki1931–1931 por. mar. Wiktor Łomidzeczerwiec 1933 – maj 1934 kpt. mar. Tadeusz Wysocki1935–1935 kpt. mar. Stanisław Mieszkowskimarzec 1935 – maj 1935 kpt. mar. Radosław Nowakowski1 grudnia 1936 – maj 1937 kpt. mar. Michał Różański28 maja 1937 – 6 października 1937 kpt. mar. Stanisław Mieszkowski1 stycznia 1938 – 1939 kpt. mar. Eligiusz Ceceniowski1939 – 16 czerwca 1939 kpt. mar. Stanisław Mieszkowskiczerwiec 1939 – 3 września 1939 W pierwszą zagraniczną podróż do Kłajpedy ORP „Generał Haller” wyruszył 15 czerwca 1921 roku. Na pokładzie zaokrętowani byli słuchacze Tymczasowego Kursu Instruktorskiego dla Oficerów. Zimą 1921 roku kanonierka odwiedziła Rygę, natomiast na początku 1922 roku wypłynęła w rejs wzdłuż wybrzeży szwedzkich, bez zawijania do portów. W październiku 1922 roku obie kanonierki złożyły pierwszą oficjalną wizytę polskich okrętów w Finlandii i Estonii. 29 kwietnia 1923 roku okręt wziął udział w uroczystym otwarciu tymczasowej przystani w Gdyni. Od 16 października 1924 roku do wiosny 1925 roku „Generał Haller” znajdował się w rezerwie. Prawdopodobnie w tym czasie dokonano przebudowy sterówki oraz przezbrojenia. W czerwcu 1925 roku kanonierki złożyły wizytę w Tallinnie i Lipawie. Rok później odwiedziły Szwecję, Danię, Łotwę i Estonię, natomiast w 1927 roku Kopenhagę. W 1928 roku dokonano na okręcie przeróbek rufowych komór amunicyjnych. W związku z nowym podziałem jednostek pływających floty ORP „Generał Haller” 1 kwietnia 1930 roku został włączony do Dywizjonu Minowców. W tym czasie sformułowane zostały zadania dla jednostki w przypadku zajęcia przez Polskę Gdańska. Okręt miał wpłynąć na Wisłę i wspólnie z „Komendantem Piłsudskim” oraz trałowcami wspierać działania piechoty oraz kawalerii.