thumb|Obóz Zgoda, brama – pomnik thumb|Tablica pamiątkowa thumb|Makieta obozu, 2022 Zgoda – obóz pracy położony w świętochłowickiej Zgodzie od końca lutego do listopada 1945, podlegający Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego. Komendantem obozu był m.in. Salomon Morel, funkcjonariusz bezpieczeństwa PRL oskarżony o zbrodnie przeciwko ludzkości.

Geneza Wcześniej w tym samym miejscu w latach 1943–1945 znajdował się niemiecki podobóz koncentracyjny KL Auschwitz-KL Eintrachthütte, w którym śmierć poniosło kilkaset osób. Na jego potrzeby w 1943 roku Niemcy wybudowali cztery wartownicze wieże, a cały teren otoczono podwójnym ogrodzeniem z drutu kolczastego. Podobóz, na którego terenie znajdowało się ówcześnie 1200 więźniów, został ewakuowany przez Niemców w grudniu 1944 oraz 23 stycznia 1945 a następnie zajęty przez Armię CzerwonąObóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, Zeznania, Relacje, Listy, Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2002, s. 16, ..

Osadzeni Do obozu kierowano więźniów na podstawie dekretu PKWN odnoszącego się do volksdeutschówDekret PKWN z 4 listopada 1944 r. o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców Narodu (). oraz innych aktów prawnychDekret z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (, ze zm.)., na podstawie którego od lutego 1945 roku wysyłano do obozu Niemców, Polaków (w tym kilkuOdpowiedź Państwa Izrael na wniosek o ekstradycję Salomona Morela oraz opracowanie autorstwa dr Adama Dziuroka i prokuratora Andrzeja Majchera dotyczące Salomona Morela oraz historii i funkcjonowania obozu Świętochłowice-Zgoda, Instytut Pamięci Narodowej, Katowice 2005 [dostęp 20.03.2021]. członków Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych), Ślązaków, Żydów, Ukraińców, Austriaków, RumunówObóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, Zeznania, Relacje, Listy. Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2002, s. 19, 20, . i innych obywateli polskich, pochodzących z terenu Górnego Śląska, oskarżanych m.in. o podpisanie volkslisty lub o „niechęć do komunistycznej władzy”. Osoby kierowane do obozu zatrzymywane były przez funkcjonariuszy urzędów bezpieczeństwa, milicji oraz NKWD. Początkowo w obozie przebywali też jeńcy wojenni, pozostający w dyspozycji władz sowieckich. W połowie kwietnia 1945 roku do obozu trafiło 58 członków organizacji nazistowskich, w tym 39 członków Hitlerjugend z ChorzowaArchiwum Delegatury Urzędu Ochrony Państwa w Katowicach, PZ/6 WUBPKat, Dziennik aresztowanych od 12.02.1945 r. do 23.04.1945.. W czerwcu i lipcu 1945 roku do obozu skierowano 80 osób podejrzanych o przynależność do NSDAP, SA oraz SS zatrzymanych przez milicję w Prudniku i GłubczycachArchiwum Delegatury Urzędu Ochrony Państwa w Katowicach, WUBP Katowice, Śl/174, Rejestr spraw śledczych 23.06.1945-14.02.1946..

Kierownictwo obozu W początkowym okresie obozem kierowały dwie osoby przybyłe na Górny Śląsk z województwa lubelskiego: Aleksy Krut oraz Salomon Morel. Od czerwca 1945 obozem kierował samodzielnie Salomon Morel.

Warunki życia i represje thumb|Prośba Elfrydy Dongi o zwolnienie męża z Obozu Zgoda Z obozu część osób wysłano do pracy w pobliskich kopalniach i hutach. Z powodu niskich racji żywnościowych w obozie panował głód, co doprowadziło do szerzenia się w obozie czerwonki i tyfusu (plamistego oraz brzusznego)Obóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, Zeznania, Relacje, Listy. Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2002, s. 21, .. Strażnicy kradli paczki żywnościowe przesyłane przez rodziny uwięzionym oraz rzeczy osobiste więźniów (za te nadużycia zwolniony został kierownik Działu Gospodarczego obozu Karol Zaks). Warunki sanitarno-bytowe były katastrofalne. W krótkim czasie plagą obozu stały się wszy, pluskwy i szczury. 26 lipca 1945 rozpoczęła się epidemia tyfusu, którego ogniskiem był tzw. „brunatny barak” nr 7. W okresie największego nasilenia epidemii odnotowywano do 38 zgonów dziennieObóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, Zeznania, Relacje, Listy. Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2002, s. 22, .. Kierownictwo obozu podjęło działania w celu powstrzymania epidemii, dopiero gdy zaraza objęła cały obóz. Po przybyciu komisji lekarskiej z Warszawy wszyscy więźniowie zostali zaszczepieni, baraki zdezynfekowano, a miejsca publiczne posypano chlorowanym wapnem. W miejscu dawnego karceru urządzono odwszalnię, a w baraku nr 7 kwarantannę. Więźniowie kąpali się raz w tygodniu, a ich rzeczy w tym czasie były oddawane do odwszenia. Działania te doprowadziły do powstrzymania epidemii. Ppłk Teodor Duda, dyrektor Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP za dopuszczenie do rozwinięcia się epidemii tyfusu i niepoinformowanie o tym na czas zwierzchników oraz inne uchybienia w prowadzeniu obozu ukarał naczelnika Salomona Morela trzydniowym aresztem domowym oraz potrąceniem 50% pensjiObóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, Zeznania, Relacje, Listy. Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2002, s. 23, ..

Najdotkliwsze represje dotknęły osadzonych w baraku nr 7, przeznaczonym dla podejrzanych o przynależność do NSDAP i innych organizacji nazistowskich. W katowaniu uczestniczył naczelnik Salomon Morel, który witał więźniów „brunatnego baraku” przemową, w której oświadczał, że jest Żydem i byłym więźniem Oświęcimia (w rzeczywistości podczas wojny ukrywał się przed Niemcami), a jego największym pragnieniem jest okrutna zemsta na Niemcach, po czym często bił więźniów pięściami lub gumową pałką, a w dniu urodzin Hitlera więźniów bito nogami od taboretu. Salomon Morel kazał też więźniom śpiewać pieśń „Horst-Wessel-Lied”Obóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, Zeznania, Relacje, Listy. Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2002, s. 26, .. Nieustalona liczba więźniów została zastrzelona przez strażników podczas próby ucieczki z obozu lub zakatowana przez funkcjonariuszy obozu. W obozie miały miejsce przypadki rzucania się uwięzionych na druty pod napięciem oraz samobójstwa przez powieszenie. Jedną z ofiar był protestancki duchowny z Bielska-Białej – ksiądz dr Richard Ernst Wagner, aresztowany 16 maja 1945 (zmarł w czasie epidemii 3 sierpnia 1945)Alfred Korzeniowski, Ks. Dr Richard Ernst Wagner (1883–1945). Portret wybitnego bielszczanina. beskidia.pl., kolejną proboszcz parafii w podgliwickim Bojkowie Edgar Wolf, który po przewiezieniu z gliwickiego więzienia został zakatowanyJoanna Oczko, Bożena Kubit, Schönwald, Wieś z przeszłości; Ein Dorf aus der Vergangenheit. Wydawca Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2013, , s. 76..

Likwidacja obozu Na przełomie października i listopada 1945 obóz wizytowała trzyosobowa komisja z prokuratorem Jerzym Rybakiewiczem na czele, która przejrzała akta, przesłuchała wszystkich więźniów, po czym zwolniła prawie wszystkich więźniów do domu. Musieli oni przedtem podpisać zobowiązanie, że pod groźbą kary więzienia nie będą z nikim rozmawiać o tym, co się działo w obozie. Ostatecznie obóz przestał funkcjonować w listopadzie 1945.

Liczba ofiar W obozie w okresie powojennym więzionych było co najmniej 5764 więźniów, z których niemal ⅓ nie przeżyła pobytuObóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, Zeznania, Relacje, Listy. Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2002, s. 31, .. IPN udokumentował liczbę zmarłych w obozie na 1855 osób. Istnieją jednak przesłanki, aby całkowitą liczbę ofiar w okresie od lutego do listopada 1945 roku szacować na około 2,5 tysiąca.

Miejsca pochówku ofiar Ciała zmarłych więźniów obozu grzebano w zbiorowych mogiłach na cmentarzach katolickich oraz na cmentarzu ewangelickim.

Jednym z miejsc pochówku ofiar jest cmentarz ewangelicki przy ul. Szpitalnej w Świętochłowicach. Znajduje się tam Ściana Pamięci, na której umieszczane są tabliczki upamiętniające zmarłych więźniów. Mogiła zbiorowa ofiar obozu znajduje się również na cmentarzu komunalnym w Nowym Bytomiu, dzielnicy Rudy Śląskiej.

Obecność w kulturze Obóz został ukazany w filmie fabularnym pt. Zgoda. Postać Salomona Morela zagrał Wojciech Zieliński. Książka pt. Ogrody na popiołach Sabiny Waszut również opowiada historię o powojennym obozie Zgoda.

Przypisy

Bibliografia Obóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, Zeznania, Relacje, Listy – Adam Dziurok, wyd. IPN, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, seria „Dokumenty”: tom 7, Warszawa 2002, . Obozowe dzieje Świętochłowic Eintrachthütte – Zgoda wyd. IPN 2002 . Zgoda – miejsce grozy: obóz koncentracyjny w Świętochłowicach – Gerhard Gruschka, Gliwice 1998, (tytuł oryg. Zgoda, ein Ort des Schreckens, 1995)

Linki zewnętrzne

Zgoda – polski obóz koncentracyjny na Górnym Śląsku. Zaraz po wojnie trafiały tu nastolatki i kobiety z małymi dziećmi. Za „zdradę Narodu”

Kategoria:Aparat represji politycznych w Polsce Ludowej Kategoria:Obozy pracy w Polsce Ludowej Kategoria:Historia Świętochłowic