thumb|upright|Matka Boża Pięknej Miłości w Bydgoszczy thumb|upright|Obraz Matki Bożej Szkaplerznej w Bydgoszczy thumb|Kościół Świętych Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy Religia w Bydgoszczy – artykuł przedstawia listę i historię działalności wspólnot wyznaniowych działających na terenie Bydgoszczy.
W Bydgoszczy znajduje się blisko 60 obiektów sakralnych, w tym 43 kościoły katolickie. 19 świątyń wpisanych jest do rejestru zabytków. Na terenie miasta znajdują się cztery sanktuaria katolickie, droga krzyżowa w Dolinie Śmierci w formie „Golgoty XX wieku”, a także liczne cmentarze. Trzy wizerunki maryjne znajdujące się w bydgoskich świątyniach doznały koronacji: Matka Boża Pięknej Miłości (dwukrotnie 1966 – kard. Stefan Wyszyński i Karol Wojtyła, 1999 – Jan Paweł II), Matka Boża Szkaplerzna (2001 – abp Henryk Muszyński), Matka Boża Trzykroć Przedziwna (2011 – bp Jan Tyrawahttp://bydgoszcz.szensztat.pl/ dostęp 2011-06-30.).
Bydgoszcz jest stolicą diecezji bydgoskiej kościoła rzymskokatolickiego, należącej do metropolii gnieźnieńskiej. W Bydgoszczy znajdują się też ośrodki innych wyznań, m.in. cerkiew prawosławna, rozliczne kościoły wyznań ewangelickich, a także muzułmańskie i hinduistyczne gminy wyznaniowe.
Tradycje
Pierwszy kościół na terenie obecnego miasta Bydgoszczy powstał w XII wieku. Był to kościół pw. św. Marii Magdaleny w Wyszogrodzie. Plebana Jana zapisano w źródłach w 1198 r.Łbik Lech. Narodziny bydgoskiej parafii, średniowieczne świątynie, parafialny laikat, dekanat. In. Kronika Bydgoska – tom specjalny wydany z okazji wizyty papieża Jana Pawła II w Bydgoszczy. Bydgoszcz 1999. Bydgoski kościół grodowy św. Idziego wzniesiono w XIII wiekuZyglewski Zbigniew. Bydgoski kościół św. Idziego w świetle źródeł ikonograficznych i kartograficznych. [w.] Kronika Bydgoska XIX (1998). Bydgoszcz 1998.. Po lokacji miasta w 1346 r. istniała bydgoska parafia, która aż do 1920 r. znajdowała się w centrum historii bydgoskiego kościoła.
Kościoły bydgoskie
Na terenie Bydgoszczy znajduje się ponad 60 obiektów kultu religijnego. 45 z nich to kościoły rzymskokatolickie, z czego: 4W tym kościół św. Mikołaja mocno przebudowany w latach 20. XX, który zachował jedynie relikt starej świątyni w postaci kaplicy. pochodzą z okresu przed 1772 r. (kolejnych 7 już nie istnieje) 10 z okresu zaborów 1772–1920 r. 5 z okresu międzywojennego 1920–1939 r. 26 zbudowanych (bądź budowa została rozpoczęta) po 1939 r.
Burze dziejowe przetrwały trzy świątynie gotyckie, których geneza sięga czasów staropolskich. Najstarszym i najokazalszym z nich jest katedra św. Marcina i Mikołaja (1466), a ponadto kościół pobernardyński (1552) i kościół klarysek (1615).
Szeroko reprezentowany wśród świątyń bydgoskich jest styl neogotyku. Dotyczy on świątyń ewangelickich, wznoszonych w XIX i na początku XX wieku, przekształconych po 1945 r. w kościoły katolickie. Na początku XX wieku i w dwudziestoleciu międzywojennym wzniesiono ponadto pięć świątyń katolickich w stylu neobaroku. Dwie wśród nich reprezentują styl baroku klasycyzującego o skromniejszej formie zewnętrznej. Poza tym wiele kościołów bydgoskich posiada neobarokowe wnętrza przy zachowaniu neogotyckiej formy zewnętrznej.
Po 1975 r. powstało w Bydgoszczy kilkadziesiąt świątyń katolickich. Niektóre z nich wyróżniają się monumentalną formą oraz wystrojem. Wśród protestanckich świątyń znajdujących się w Bydgoszczy należą, m.in. zabytkowe: Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Zbawiciela współczesne: Kościół Zielonoświątkowy
Kościoły Rzymskokatolickie Sanktuaria w Bydgoszczy i okolicy W Bydgoszczy znajdują się obecnie cztery sanktuaria katolickie. Jedno z nich zlokalizowane w katedrze ma staropolski charakter, gdyż czczony jest w nim od kilkuset lat słynący łaskami, gotycki wizerunek Madonny. Pozostałe sanktuaria ustanowiono po 2000 r. Dwa z nich mają charakter martyrologiczny, w nawiązaniu do życzenia papieża Jana Pawła II, który podczas mszy św. na bydgoskim lotnisku 7 czerwca 1999 r. wezwał do upamiętnienia męczenników, którzy oddali życie za wiarę. Ostatnim sanktuarium jest kaplica Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej wykonana według wzoru obowiązującego w Ruchu Szensztackim.
Wiele miejsc kultu religijnego o staropolskiej tradycji znajduje się poza tym w okolicy miasta, zarówno w diecezji bydgoskiej, jak i gnieźnieńskiej, pelplińskiej i toruńskiej.
Sanktuaria w Bydgoszczy: NrSanktuariumObiekt kultuPoczątkiZasięgUwagi 1. Sanktuarium Matki Bożej Pięknej Miłości Matka Boża Pięknej Miłości w BydgoszczyMatka Boża Szkaplerzna XVI wiek ponaddiecezjalny Strona 2. Sanktuarium Nowych Męczenników Relikwie Świętych Polskich Braci Męczenników, ks. Jerzego Popiełuszki i papieża Jana Pawła II 7 czerwca 2000 diecezjalny Strona 3. Sanktuarium Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej kaplica Ruchu Szensztackiego 2000 ponaddiecezjalny Strona 4. Sanktuarium Królowej Męczenników, Kalwaria bydgoska – Golgota XX wieku Dolina Śmierci – miejsce kaźni i martyrologii Polaków 2008 diecezjalny Strona Strona
Madonny Bydgoskie
Kluczowym obiektem kultu kościoła katolickiego w Bydgoszczy jest unikatowy, gotycki obraz maryjny, od XVI wieku uznawany za cudowny. Historyk sztuki prof. Tadeusz Dobrowolski stwierdził, że „jest to najpiękniejsza ze wszystkich znanych polskich podobizn Dziewicy”. Obraz wystawił starosta bydgoski Jan Kościelecki wraz z ołtarzem jako wotum za zakończoną wojnę trzynastoletnią. Wzrastający kult maryjny znalazł uwieńczenie w XX wieku w postaci podwójnej koronacji obrazu: 29 maja 1966 r. przez prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego podczas obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski oraz jubileuszu 500-lecia intronizacji obrazu w bydgoskiej farze, jak również 7 czerwca 1999 r. przez papieża Jana Pawła II podczas jego wizyty apostolskiej w BydgoszczyŁbik Lech. Staropolskie dzieje bydgoskiej fary (XIV-XVIII wiek). [w.] Kronika Bydgoska XXIV (2002). Bydgoszcz 2003.. Madonna Bydgoska uznawana jest od czasów staropolskich za patronkę miasta. Papież potwierdził to, uznając ją obok biskupa Michała Kozala patronką diecezji bydgoskiej.
Drugim czczonym wizerunkiem maryjnym w bydgoskim kościele katedralnym jest obraz Matki Bożej Szkaplerznej, pochodzący z ok. 1700 r. Wizerunek ten znajdował się w kościele karmelitów bydgoskich, a po jego zburzeniu w 1822 r., został przeniesiony wraz z całym ołtarzem do kościoła farnego. Obraz był koronowany w czasach zamierzchłych, a jego ponownej koronacji dokonał w 2001 r. arcybiskup gnieźnieński Henryk Muszyński. Jest kluczowym obiektem kultu bardzo rozbudowanego zwłaszcza w XVII-XIX wieku Bractwa Szkaplerznego w Bydgoszczy.
Sanktuarium Nowych Męczenników
thumb|left|Kamienie pamięci w Sanktuarium Nowych Męczenników Sanktuarium Nowych Męczenników przy kościele pw. św. Polskich Braci Męczenników na Wyżynach powstało 7 czerwca 2000 r. w odpowiedzi na apel papieża Jana Pawła II upamiętnienia wszystkich bezimiennych męczenników za wiarę, którą wyraził podczas mszy św. na bydgoskim lotnisku 7 czerwca 1999 r. Świątynia, której inicjatorem był osobiście prymas Polski kard. Stefan Wyszyński powstała w ogromnych trudnościach, jakie piętrzyły władze państwowe, przy wielkiej determinacji wiernych. Według zamysłu prymasa: „Świątynia ta ma upamiętniać po wieczne czasy wszystkich bezimiennych Polaków, którzy oddawali swoje życie za wiarę i ojczyznę, a nie zostali wyniesieni na ołtarze.”
Gmach kościoła o zabudowie 3,5 tys. m² zbudowano społecznie rękami ochotników w latach 1976–1982 i konsekrowano w 1986. Od samego początku istnienia, świątynia stała się ośrodkiem myśli patriotycznej związanej z męczeństwem narodu polskiego. W latach 80. XX w. była kościołem, w którym ludzie wiary owiani duchem „Solidarności” modlili się za Ojczyznę.
W dniu 19 października 1984 r. w tej świątyni Ks. Jerzy Popiełuszko odprawił ostatnią mszę św. i różaniec, w czasie którego prowadził rozważania. Po tym nabożeństwie w czasie drogi do Warszawy został zatrzymany i zamordowany przez oficerów SB.
Świątynia-sanktuarium posiada kilkanaście kaplic, dokumentujących polskich męczenników, a także pamiątki po Janie Pawle II i prymasie Wyszyńskim. Wokół kościoła znajdują się pomniki, szańce, symboliczne groby oraz tablice upamiętniające bohaterów walki o wolną Polskę. Rosną także dwa dęby jubileuszowe nazwane imieniem polskiego papieża oraz „prymasa tysiąclecia”.
Sanktuarium Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej
thumb|Szensztackie Sanktuarium Zawierzenia w Bydgoszczy Wzniesione jako dar Roku Jubileuszowego 2000 w spokojnym leśnym zakątku na krawędzi doliny Brdy w okolicy osiedla Piaski. Kaplica stanowi Sanktuarium Zawierzenia Ruchu Szensztackiego. Jej położenie i forma zewnętrzna jest ściśle określona – stanowi kopię kaplicy w Schönstatt (Vallendar k. Koblencji), w której miało miejsce założenie Ruchu Szensztackiego i położona jest jak wszystkie sanktuaria tego typuOkoło 180 na świecie, w tym 70 w Europie i 6 w Polsce. – w miejscu ustronnym, malowniczym krajobrazowo, sprzyjającym wyciszeniu i refleksji. We wnętrzu znajduje się barokowy ołtarz z obrazem Matki Bożej, figury Apostołów Piotra i Pawła oraz figura św. Michała Archanioła.
Matka Boża przedstawiana na obrazie w sanktuarium szensztackim czczona jest pod tytułem: Matka Boża Trzykroć Przedziwna (łac. Mater Ter Admirabilis) jako Matka i Wychowawczyni nowego człowieka i nowej wspólnoty według nauki Ewangelii.
Sanktuarium Kalwarii Bydgoskiej thumb|left|„Brama do Nieba” w Sanktuarium Królowej Męczenników, Kalwaria bydgoska – Golgota XX wieku
Sanktuarium zostało erygowane w 7 października 2008 r. i stanowi je bazylika mniejsza pw. Matki Bożej Królowej Męczenników oraz droga krzyżowa w Dolinie Śmierci. Kalwaria Bydgoska powstała w latach 2003–2009 jako wielosegmentowy pomnik rzeźbiarsko-przestrzenny. 13 stacji Golgoty jest wykonanych w formie metalowych krzyży, zaś główny monument – stacja XII (śmierć na Krzyżu) ma charakter wysokiej, 24-metrowej ściany, nawiązującej do Ściany Płaczu w Jerozolimie, zbudowanej z 716 modułów greckich krzyży. Najważniejszym elementem jest wizerunek Chrystusa Zwycięskiego w ażurowym krzyżu otoczonym przez mniejsze, symbolizujące męczenników z Doliny Śmierci.
Cały kompleks Golgoty XX wieku znajduje się w naturalnym, leśnym wąwozie, ze ścieżkami spacerowymi biegnącymi na wzgórze i ku monumentalnemu pomnikowi. Od 2001 r. organizowane są tu misteria Męki Pańskiej z udziałem setek aktorów i wielotysięcznej publiczności.
Inne sanktuaria w okolicy Bydgoszczy Sanktuaria w okolicy Bydgoszczy: