Artur Sandauer (ur. 14 grudnia 1913 w Samborze, zm. 15 lipca 1989 w Warszawie) – polski krytyk literacki pochodzenia żydowskiego, prozaik, eseista, tłumacz, profesor Uniwersytetu Warszawskiego.

Życiorys Urodził się w rodzinie o żydowskich korzeniach jako syn Adolfa (Abrahama) Sandauera, z zawodu zegarmistrza, działacza Polskiej Partii Socjalistycznej, i Berty z domu Welker, właścicielki spółdzielni modniarskiej. Ukończył I Gimnazjum Klasyczne im. Adama Mickiewicza w Samborze. Po zdaniu w 1931 r. matury podjął studia na filologii klasycznej na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, które ukończył pracą magisterską w 1936 r.

Debiutował w 1930 r. przekładem wiersza J.M. Heredii pt. Pogrzeb, opublikowanym w piśmie „Filomata” (nr 22). W latach 1935–1937 współpracował z Komunistyczną Partią Zachodniej Ukrainy we Lwowie. W latach 1937–1939 mieszkał w Krakowie, gdzie odbywał praktykę nauczycielską, ucząc łaciny w Gimnazjum Hebrajskim im. Ch. Hilfsteina. Współpracował z miesięcznikiem literacko-artystycznym „Nasz Wyraz” (1937–1939) i tygodnikiem „Pion” (1938). W 1939 r. otrzymał dyplom nauczyciela szkół średnich w zakresie filologii klasycznej i historii starożytnej.

W latach 1939–1941 uczył w Samborze. Tam został uwięziony w getcie, z którego uciekł w 1943 r. z matką i siostrą, a następnie się ukrywał na peryferiach Samboru. W latach 1944–1945 był żołnierzem LWP korespondentem wojennym Dziennika „Pancerni”, zdemobilizowanym w stopniu podporucznika.

W latach 1946–1948 przebywał w Paryżu. W latach 1948–1949 pracował w redakcji tygodnika „Odrodzenie” w Warszawie.

Artur Sandauer w okresie 1947–1949 występował aktywnie przeciwko socrealizmowi, w efekcie czego otrzymał zakaz publikowania, który obowiązywał do końca okresu stalinowskiego. Jego cykl publikacji z 1957 r, a potem książka pt. Bez taryfy ulgowej były zwrotem rozpoczynającym odejście od oficjalnie obowiązującej doktryny socrealizmu. Przy okazji, fachowy, kolejarski termin „bez taryfy ulgowej” przyjął się w języku potocznym. Ponieważ cenzura uniemożliwiała druk pierwszych artykułów tego cyklu, ukazywały się one początkowo w Kulturze. Sandauer był pierwszym polskim pisarzem mieszkającym w kraju, który odważył się publikować w paryskiej Kulturze.

W 1964 r. był jednym z sygnatariuszy tzw. listu 34 – listu protestacyjnego 34 intelektualistów skierowanego do Prezesa Rady Ministrów przeciwko zaostrzaniu cenzury. W 1974 r. został profesorem nadzwyczajnym literatury polskiej na UW. Od 1979 r. na emeryturze.

23 sierpnia 1980 r. dołączył do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s]). Mimo że nigdy nie należał do PZPR, po wprowadzeniu stanu wojennego przyjął członkostwo w Narodowej Radzie Kultury – organizacji, która poparła gen. Wojciecha Jaruzelskiego, a także został członkiem reaktywowanego przez władze Związku Literatów Polskich (od 1983).

Bronił twórczości Witolda Gombrowicza w Polsce w latach 50. i 60. (walczył również o pamięć i uznanie dzieła Brunona Schulza). W Dzienniku Gombrowicza znajduje się kilka fragmentów odnoszących się do Sandauera, utrzymywali oni bowiem regularną korespondencję, której część opublikowana została w Cahier de l’Herne przez Sandauera.

Od 1949 r. był żonaty z malarką Erną Rosenstein (1913–2004), z którą miał syna Adama (1950–2023), fizyka, działacza politycznego i społecznego.

thumb|Nagrobek Artura Sandauera i Erny Rosenstein na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie Zmarł z powodu glejaka mózgu. Pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera C39-10-5).

Działalność naukowa Termin allosemityzm Sandauer, zainteresowany problematyką żydowską m.in. ze względu na swoje żydowskie korzenie, wprowadził do języka polskiego termin allosemityzm, oznaczający postrzeganie Żyda jako innego, egzotycznego: allosemityzm polega (...) na wyróżnianiu tego pochodzenia, na przeświadczeniu o jego wyjątkowości i stanowi ogólną bazę, z której można wysnuć zarówno anty-, jak i filosemickie wnioski – idea ta została przejęta przez Zygmunta Baumana w artykule Allosemitism: Premodern, Modern, Postmodern.

Termin autotematyzm Sandauer wprowadził pojęcie autotematyzmu jako umieszczenie przez autora własnych czynności twórczych, na tym samym poziomie, co powieściowych wydarzeń, a tym samym łączeniu fikcji i autentyczności. Jako pierwsze powieści autotematyczne Sandauer wymienia Fałszerzy André Gide’a i Pałubę Karola Irzykowskiego. W poezji natomiast rozumie autotematyzm jako liryzację wypowiedzi poetyckiej, uwypuklającą obecność autora w tekście. Za ważniejszego twórcę wykorzystującego tę technikę Sandauer uważa Paula Valéry’ego.

Książki Utwory prozatorskie: Śmierć liberała (1949) Poeci trzech pokoleń (1955) Moje odchylenia (mętniackie, kosmopolityczne, formalistyczne) (1956) W 2000 lat później. Pamiętnik izraelski (1956) O jedności treści i formy (1952–1953, opublikowany w 1957) Bez taryfy ulgowej (1959) Zapiski z martwego miasta. Autobiografie i parabiografie (1963) Dla każdego coś przykrego (1966): zmieniony tytuł drugiego wydania książki Bez taryfy ulgowej (kolejne wydanie pod tytułem pierwotnym) Samobójstwo Mitrydatesa (1968) Liryka i logika (1969) Matecznik literacki (1972) Studia biblijne Bóg, Szatan, Mesjasz i...? (1977) Zebrane pisma krytyczne (tom 1–3, 1981) O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku (1982) Pisma zebrane (tom 1–4, 1985) Byłem… (1991)

Tłumaczenia Księga Rodzaju Johann Wolfgang Goethe Faust: tragedii część pierwsza Arystofanes Chmury, Żaby, Ptaki Ajschylos Agamemnon Sofokles Edyp królem Eurypides Elektra Teokryt Sielanki Rainer Maria Rilke Poezje Władimir Majakowski Dobrze, Łaźnia Antoni Czechow Trzy siostry, Wujaszek Wania, Iwanow antologia Poeci rosyjscy

Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy (1989) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1982) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1956) Medal 40-lecia Polski Ludowej (1985)Uznanie dla twórców kultury [w:] Trybuna Robotnicza, nr 170, 19 lipca 1984, s. 1–2. Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej” (1987)Odznaczenia dla polskich twórców kultury [w:] „Życie Warszawy”, nr 230, 2 października 1987, s. 2. Źródło:.

Nagrody

Nagroda Radia Wolna Europa za przekłady biblijne (1971) Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1975) Nagroda Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego II stopnia (1978) Nagroda Przewodniczącego Komitetu do Spraw Radia i Telewizji I stopnia za publicystykę kulturalną (1979) Nagroda specjalna „Czerwonej Róży” przyznana przez Klub Studentów Wybrzeża Żak w Gdańsku za całokształt pracy krytycznoliterackiej (1980)

Źródło:.

Przypisy

Linki zewnętrzne Artur Sandauer – o pisarzu na culture.pl Śmierć liberała – pisma Artura Sandauera na stronie internetowej syna, Adama Sandauera. Serwis Humanistyczny Hamlet – artykuł Artura Sandauera „Rzeczywistość zdegradowana” (rzecz o Brunonie Schulzu). O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku (rzecz którą nie ja powinienem był napisać) – książka Sandauera o asymilacji Żydów. Proza – Zapiski z martwego miasta i Śmierć liberała – wydanie później łącznie jako Proza – autobiografie i parabiografie

Kategoria:Absolwenci Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie Kategoria:Laureaci Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (Polska Ludowa) Kategoria:Ludzie urodzeni w Samborze Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 40-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni odznaką tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej” Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polacy pochodzenia żydowskiego Kategoria:Polscy eseiści Kategoria:Polscy korespondenci wojenni Kategoria:Polscy krytycy literaccy Kategoria:Polscy krytycy teatralni Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy teoretycy kultury Kategoria:Polscy tłumacze Biblii Kategoria:Polscy tłumacze literatury greckiej Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej Kategoria:Sygnatariusze Listu 34 Kategoria:Urodzeni w 1913 Kategoria:Wspierający Apel 64 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Zmarli w 1989 Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady