Ordynacja proporcjonalna – sposób przeliczania głosów w wyborach (ordynacja wyborcza), mający w zamyśle proporcjonalnie oddawać w wybieranym gremium podziały (geograficzne lub polityczne) elektoratu (np. metoda Sainte-Laguë, metoda D’Hondta). Przeciwieństwem ordynacji proporcjonalnej jest ordynacja większościowa.
Podział ordynacji proporcjonalnych Ze względu na liczbę okręgów: Jednookręgowe – nieliczne kraje, z reguły o względnie małej populacji, np. Holandia, Izrael, Namibia. Wielookręgowe Ze względu na liczbę mandatów: Wielomandatowe Jednomandatowe (australijski proporcjonalny głos alternatywny) Ze względu na metodę obliczania przydziału mandatu: Zamkniętych list partyjnych – najczęściej z zastosowaniem metody d'Hondta lub metody Sainte-Laguë; stosowana w większości małych krajów europejskich gdzie występują okręgi wielomandatowe, a także w Polsce w wyborach do sejmu. Pojedynczy głos przechodni (tzw. Single Transferable Vote; znany też jako metoda proporcjonalna Hare'a-Clarka lub Brytyjska Reprezentacja Proporcjonalna) – np. Irlandia, Malta Proporcjonalna metoda głosu alternatywnego (jednomandatowe okręgi wyborcze z proporcjonalnym wyborem reprezentanta; ang. Proportional Single Seat Constituency) – Australia Mieszany system proporcjonalny (Mixed Member Proportional System) – Niemcy, Rosja, Nowa Zelandia, Węgry, Boliwia, Wenezuela
Zalety ordynacji proporcjonalnej w przypadku systemu zamkniętych list wyborczych występuje wysoka kolektywność wyborcza (brak możliwości głosowania na osobę). Dzięki temu zmniejsza się indywidualizm procedury wyborczej, co sprzyja większej władzy liderów partyjnych wewnątrz partii oraz klaryfikacji ideologii; wyborca zyskuje reprezentację w osobie przedstawiciela partii, do której należy popierany kandydat, nawet jeśli ten kandydat nie otrzymał mandatu (efekt ten występuje w największym stopniu w wielomandatowej ordynacji głosu przechodniego czyli Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej, oraz w jednomandatowym Proporcjonalnym Głosie Alternatywnym; pojawia się także w systemie zamkniętych list wyborczych; choć w tym ostatnim proporcjonalność reprezentacji wobec preferencji wyborczych jest zmniejszona ze względu na progi wyborcze); przyczynienie się do zwycięstwa komitetu wyborczego popieranego kandydata, nawet jeśli kandydat ten osobiście nie uzyska mandatu - brak straconych głosów;
proporcjonalność procedury wyborczej sprzyja szczerości głosu wyborczego (tzn. każdy głos jest wyrazem szczerej preferencji, nie zakłóconej obawą "głosu straconego" w Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej oraz w proporcjonalnym głosie alternatywnym; w przypadku zamkniętych list wyborczych występuje mniejsza szczerość procesu głosowania, gdy stosowane są progi wyborcze ograniczające proporcjonalność tego systemu; w największym stopniu zjawisko "głosu straconego", czyli niskiej szczerości głosowania, występuje w większościowej metodzie jednomandatowej "pierwszy na mecie", gdzie często zdarza się, że zwolennicy mniej popularnych kandydatów w ostatniej chwili z obawy przed "utratą głosu" rezygnują z głosowania na słabszych kandydatów);
listy kandydatów w systemie zamkniętych list partyjnych jasno reprezentują ideologię głoszoną przez lidera partyjnego;
lider partii jest główną osobą, na której polega i którą rozlicza wyborca;
ordynacje proporcjonalne umożliwiają partiom mniejszościowym dostęp do reprezentacji parlamentarnej (w przypadku głosu przechodniego w okręgach wielo- lub jednomandatowych zarówno, jak i w systemie zamkniętych list bez progów wyborczych), dzięki czemu spełnia się zasada inkluzji, która może być kluczowa dla wyższej efektywności polityki rządu w ugruntowanych demokracjach;
występują korzyści z konieczności częstszego występowania koalicji (zarówno w zamkniętych listach partyjnych, jak i w wielo-, a także jednomandatowym głosie przechodnim);
intensywne prowadzenie kampanii występuje we wszystkich okręgach (w podobnym stopniu w Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej, jak i w zamkniętych listach wyborczych);
dzięki ordynacjom proporcjonalnym umacnia się podział władzy między partiami i grupami interesu, co sprzyja jawności decyzji
w wielomandatowej odmianie systemu głosu przechodniego (czyli w tzw. Brytyjskiej Ordynacji Proporcjonalnej), jak i w jednomandatowym proporcjonalnym głosie alternatywnym, wybór kandydatów jest bardziej proporcjonalny ze względu na głosowanie rangowe oraz brak progów (które zwykle pojawiają się w systemie zamkniętych list partyjnych Dhondt'a), co też bardziej usamodzielnia reprezentantów w potencjalnej konfrontacji z kierownictwem partii.
Wady wielomandatowej ordynacji proporcjonalnej Uzyskiwanie mandatów przez kandydatów z małym, często nawet znikomym poparciem wyborców, ale należących do partii politycznych, które uzyskały dobry wynik w skali kraju oraz nieobejmowanie mandatów przez kandydatów, na których oddano dużą liczbę głosów, ale których partia nie przekroczyła progu wyborczego lub uzyskała słaby wynik w skali kraju (przykład: w wyborach parlamentarnych w Polsce w 2015 roku Zbigniew Gryglas otrzymał 1011 głosów, dostając się do sejmu dzięki dobremu wynikowi swojej partii, podczas gdy Barbara Nowacka, która uzyskała 75 813 głosów nie dostała się do Sejmu ze względu na nieprzekroczenie przez jej ugrupowanie progu wyborczego). według Davida Deutscha ordynacja proporcjonalna rozmywa odpowiedzialność wybranego rządu za jego działania; konieczność nawiązywania koalicji i szukania kompromisów z opozycją skutkuje konserwowaniem rozwiązań politycznych, których błędność nie ulega wątpliwości, ale ich zachowanie jest elementem targów politycznych między partią rządzącą a opozycją; osłabienie lojalności reprezentanta wobec wyborcy, zwiększenie lojalności wobec partii; rozczłonkowanie parlamentu (w celu zapobieżenia temu, tam gdzie dotyczy, stosuje się klauzulę zaporową); w nieustabilizowanych demokracjach, gdzie powstaje rozdrobniony politycznie parlament, może być bardzo trudno zbudować trwałą koalicję, zdolną do powoływania rządu; ułatwia zaistnienia partiom skrajnym, co może doprowadzić do ich włączenia do procesu demokratycznego; możliwość "zablokowania" prac parlamentu i rządu przez niekompatybilne koalicyjne i niekoherentne wizje polityczne pojedynczych partii trzymających większe partie w "szachu"; trudności w stworzeniu spójnego programu rządu, bazującego zazwyczaj na siłach politycznych reprezentujących różne opcje; mniejsze partie mogą otrzymywać nieproporcjonalnie wyższy dostęp do władzy, niż wynikałoby z wyniku wyborczego, co wiąże się ich kluczowym znaczeniem dla uzyskania koalicyjnej większości parlamentarnej; niemożność odsunięcia partii od władzy – zdarza się, że duża partia jest ciągle obecna w rządach koalicyjnych, zmieniają się tylko jej koalicjanci; w większości ordynacji proporcjonalnych stosowanych na świecie nie wiadomo, kto reprezentuje dany okręg (słaba więź między regionem a przedstawicielem regionu); zasady podziału miejsc w parlamencie są często niezrozumiałe dla wyborców (najmniej zrozumiałe są wyniki z systemu głosu przechodniego); w systemach z listami wyborczymi w dużym stopniu tracona jest cecha bezpośredniości wyborówWady i zalety ordynacji proporcjonalnej według ACE Project. https://aceproject.org/ace-en/topics/es/esd/esd02/esd02b; partie, które przekroczyły próg wyborczy, mogą uzyskiwać liczbę mandatów nieproporcjonalną do oddanych na nie głosów"W 2010 roku na komitet My-Poznaniacy zagłosowało aż 14 tys. 970 mieszkańców. Mimo to społecznicy nie wprowadzili do rady nawet jednej osoby. Metoda d'Hondta przy przeliczaniu głosów na mandaty oraz niewielkie okręgi są zabójcze dla małych komitetów.", ;
Historia Najstarszą ordynacją proporcjonalną jest Brytyjska Reprezentacja Proporcjonalna głosu przechodniego (ang. British Proportional Representation), z której korzysta m.in. parlament irlandzki. Opracowana została w 1819 roku przez statystyka Thomasa Wrighta Hilla i wprowadzona została do wyborów władz samorządowych miasta Adelaide w 1840 roku przez jego syna Rowlanda Hilla. Jest to wielomandatowa metoda proporcjonalna poprzez głos przechodni w której nie występuje system zamkniętych list partyjnych, a parlamentarzyści są niezależni od liderów partii i związani ze swoim regionem.
Pierwsza odmiana ordynacji zamkniętych list partyjnych została wymyślona przez belgijskich socjalistów pod koniec XIX wieku. Być może w mniemaniu jej twórców miała lepiej oddawać preferencje wyborców w okręgach wielomandatowych niż głos przechodni. Prawdopodobnie miała jednak głównie zwiększyć władzę lidera partyjnego wobec podwładnych oraz jego szansę na reelekcję, czyniąc go bardziej niezależnym od wyborców w danym okręgu. Dzięki temu systemowi lider partyjny był w stanie wprowadzić do parlamentu ludzi nieznanych, ale jemu posłusznych, ponieważ o sukcesie wyborczym kandydata zaczęło decydować miejsce na liście, nie zaś jego faktyczna zdolność reprezentowania interesów części ludności.
Podobną do Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej jest australijska ordynacja proporcjonalnego głosu alternatywnego, z tą różnicą, że w przypadku tego drugiego systemu wybór bezpośrednio proporcjonalny wobec preferencji wyborców (a nie pod kątem ilości mandatów rozdzielanych w stosunku do popularności zamkniętych list partyjnych) zachodzi w okręgach jednomandatowych. O proporcjonalności procedury wyborczej stanowi kwestia, czy wynik oddaje preferencje wszystkich głosujących, a nie tylko najliczniejszej grupy osób, które skutecznie wzięły udział w głosowaniu (a więc nie zmarnowały głosu poprzez nieprawidłowe wypełnienie karty lub, w przypadku list partyjnych, nie oddały głosu na ugrupowanie nieprzekraczające progu wyborczego). Osiągnięta więc zostaje poprzez zastosowanie tzw. zamkniętych list partyjnych albo głosowanie indywidualne (na osobę) za pomocą skali rangowej w Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej oraz w australijskim proporcjonalnym głosie alternatywnym. Zarówno w Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej jak i w australijskim proporcjonalnym głosie alternatywnym grupy mniejszościowe decydują o końcowym wyniku wyboru przedstawiciela. Reprezentatywność grup mniejszościowych jest ważną cechą ordynacji proporcjonalnych takich jak metody list partyjnych bądź jednomandatowe lub wielomandatowe systemy głosu przechodniego.
W tym ostatnim typie procedury wyborczej proporcjonalność uzyskiwana jest zarówno w ramach stosunkowego rozdzielania rangowych głosów wobec kandydatów, jak i poprzez spełniony warunek wyrównanej liczby ludności jednomandatowych okręgów (aspekt równej liczby ludności oraz głosowania rangowego nie pojawia się we wszystkich krajach stosujących jednomandatową ordynację; społeczeństwa te zwykle wykorzystują westminsterską metodę 'pierwszy na mecie' co bywa źródłem przekonania jakoby jednomandatowość wykluczała proporcjonalność wyboru reprezentantów).
Porównując system większościowy 'dwóch/trzech/czterech pierwszych na mecie' z systemem Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej łatwo zauważyć, że jedyną różnicą między metodami wyborczymi, która decyduje o tym czy procedurę wyborczą należy uznać za proporcjonalną lub większościową jest występowanie lub też brak głosowania za pomocą skali rangowej z metodą redukcji najmniej istotnych obserwacji (najmniej pożądanych kandydatów). A zatem występowanie lub brak zastosowania "głosu przechodniego", który może występować zarówno w odmianie wielomandatowej (np. BRP) jak i w jednomandatowym wariancie (np. proporcjonalnym głosie alternatywnym), pozwala rozpoznać czy w typologii ordynacji wyborczych daną ordynację należy umieścić w kategorii ordynacji większościowych czy też proporcjonalnych.