Fryderyk Michał CzartoryskiJ. A. Gierowski, Rzeczpospolita w dobie złotej wolności, Kraków 2001, s. 333. (ur. 26 kwietnia 1696 w Klewaniu, zm. 13 sierpnia 1775 w Warszawie) – książę na Klewaniu i Żukowie, kanclerz wielki litewski od 1752, podkanclerzy litewski od 1724, kasztelan wileński od 1722, podstoli wielki litewski od 1720, starosta grodzieński, łucki, uświacki, jurborski, homelski, kupiski i pieniański, współzałożyciel i przywódca Familii, kawaler Orderu Orła Białego.
Lata wczesne i młodość Michał Czartoryski dzieciństwo spędził na Wołyniu i po części w Prusach. Odebrał bardzo staranne wykształcenie o zabarwieniu francuskim. Był uczniem pojętnym i bystrym. Zasobem wiedzy przewyższał swojego brata AugustaWładysław Konopczyński, Michał Fryderyk Czartoryski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 289. Około 1714 wraz z bratem i z nauczycielem wyjechał do Francji, a następnie do Florencji i Rzymu. Od wczesnej młodości zaczął współpracować z dworem Augusta II u boku ówczesnego pierwszego ministra i feldmarszałka Jakuba Henryka FlemingaKrystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 62. Był posłem na sejm 1722 roku z województwa trockiegoTeka Gabriela Junoszy Podoskiego, t. II, Poznań 1855, s. 207.. Poseł na sejm z limity 1719/1720 roku z województwa wołyńskiegoUrszula Kosińska, Sejm 1719-1720 a sprawa ratyfikacji traktatu wiedeńskiego, Warszawa 2003, s. 271..
Familia Michał Czartoryski był współzałożycielem i przywódcą stronnictwa politycznego Familii. Był członkiem konfederacji generalnej zawiązanej 27 kwietnia 1733 roku na sejmie konwokacyjnymKonfederacya generalna omnium ordinum Regni et Magni Ducatus Lithuaniae na konwokacyi generalney Warszawskiej uchwalona [...] 27 (słow. [...] kwietnia [...] 1733, s. 35.. Wraz z innymi członkami stronnictwa w 1733 roku podpisał elekcję Stanisława LeszczyńskiegoJerzy Dunin-Borkowski i Mieczysław Dunin-Wąsowicz, Elektorowie królów Władysława IV., Michała Korybuta, Stanisława Leszczyńskiego i spis stronników Augusta III. Lwów 1910, s. 35.. Po rezygnacji Leszczyńskiego z walki o koronę polską zabiegał o zaufanie i przychylność króla Augusta III. Był współtwórcą reorientacji poglądów Familii w polityce zagranicznej. Dbał o ugruntowanie wpływów w kraju i budowanie stronnictwa prorosyjskiego. Był przekonany, że tylko przy pomocy Rosji i imperatorowej Katarzyny II będzie można przeprowadzić konieczne reformy i przeciwdziałać zaborczej polityce Prus, króla Fryderyka II. Wśród koniecznych reform mówiono w obozie Familii o konieczności zmian w formule obrad sejmowych, o konieczności podniesienia wartości legislacyjnej sejmu, o ograniczeniu liberum vetoKrystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 44.
10 lipca 1737 roku podpisał we Wschowie konkordat ze Stolicą ApostolskąVetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis, deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 4, Ab Innocentio PP. XII usque ad Pium PP. VI 1697-1775.P.1-2, wydał Augustyn Theiner, Rzym 1864, s. 127..
W latach 1732–1752 współpraca Familii z dworem królewskim układała się dobrzeKrystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 50. Po 1756 sytuacja zmieniła się. Familia stanęła zdecydowanie w opozycji wobec partii dworskiej. W styczniu 1756 r. za pośrednictwem rosyjskiego sekretarza poselstwa w Warszawie Jana Rzyszczewskiego Michał Czartoryski zwrócił się do Rosji z prośbą o wsparcie polityczne dla Familii. Michał Czartoryski należał w tych latach do najpotężniejszych i najzdolniejszych ministrów RzeczypospolitejKrystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 59. Praktycznie sam rządził Litwą. To u Michała Czartoryskiego mieściło się centrum propagandy i kontaktów politycznych Familii.
Zasady i poglądy polityczne Michał Czartoryski pracował nad reformą sejmów i sejmików. Nie wahał się zmieniać sojuszników politycznych. Działał w myśl zasady: racja stanu jest racją klanu. Bronił przede wszystkim interesów politycznych Familii. Mówił często o konieczności reformy szkolnictwa narodowego. Był mistrzem propagandy. Do realizacji własnych celów umiał zaprząc całe rzesze współpracowników. Cenił ludzi energicznych i wartościowych. Konsekwentnie obsadzał urzędy i starostwa litewskie. Potrafił promować i awansować ludzi zdolnych o innych niż swoje własne poglądach politycznych. Był dobrym, cierpliwym i bezstronnym sędziąKrystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 60. Dysponował największym spośród swego środowiska doświadczeniem i wyobraźnią politycznąKrystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 63. Znał jak nikt inny szlachecki naród i jego konserwatyzm polityczny i społeczny. Umiał nim manipulować. Kadził Radziwiłłom, zyskiwał Sapiehów i Ogińskich, zaprawiał Sosnowskich i Przeździeckich; znał jakoby z imienia i nazwiska sto tysięcy szlachty, jej interesy i aspiracje; uparcie rekomendował królowi zdolnych do wakansów, o sobie niewiele pamiętającWładysław Konopczyński, Michał Fryderyk Czartoryski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 291.
Michał Czartoryski cieszył się uznaniem zarówno w kraju, jak i zagranicą. W tym samym stopniu budził szacunek, co lęk. I podobnie jak jego brat August dbał o dobre imię wśród swoich stronników i szlachty. Estymę żywili dla niego nawet zaborcyKrystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 213. Na wieść o jego śmierci ambasador rosyjski miał powiedzieć, że nie ma już teraz nikogo w Warszawie, przed kim można by uchylić kapeluszaKrystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 222. Zdaniem króla Stanisława Augusta, umiał wśród swych politycznych oponentów wzbudzić przekonanie, że jest wybitnym graczem politycznym, że właśnie on jest popierany przez opinię publiczną.
Dalsze losy 20 kwietnia 1764 roku podpisał list dziękczynny do Katarzyny II za wprowadzenie wojsk rosyjskichWładysław A. Serczyk, Początek końca, Warszawa 1997, s. 7.. Był członkiem konfederacji generalnej Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1764 rokuVolumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s. 73.. Był konsyliarzem konfederacji generalnej 1764 rokuKonfederacya Generalna Koronna Po doszłym Seymie Convocationis Zaczęta w Warszawie Dnia 23. Czerwca Roku Pańskiego 1764. Ręką J. O. Xcia Jmci Prymasa Korony Polskiey [...] Stwierdzona, [b.n.s]. Był elektorem Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku z województwa brzeskolitewskiegoAkt elekcyi Roku Tysiąć Siedemset Sześćdziesiątego Czwartego, Miesiąca Sierpnia, Dnia dwudziestego siódmego, s. 105..
W 1766 roku był komisarzem Komisji MenniczejKomissya Rzeczypospolitey Skarbu Koronnego. Ogłasza nowe zasady dla monet krajowych. Warszawa 11 Stycznia 1766 (podp. G. H. Harnack Leg. Cancell. Comm. Monetariae), b.n.s..
23 października 1767 wszedł w skład delegacji Sejmu, wyłonionej pod naciskiem posła rosyjskiego Nikołaja Repnina, powołanej w celu określenia ustroju RzeczypospolitejVolumina Legum t. VII, Petersburg 1860, s. 244-248.. Członek konfederacji 1773 rokuRyszard Chojecki, Patriotyczna opozycja na sejmie 1773 r., w: Kwartalnik Historyczny, LXXIX, nr 3, 1972, s. 559.. Jako członek delegacji na Sejmie Rozbiorowym 1773-1775 był przedstawicielem opozycjiRyszard Chojecki, Patriotyczna opozycja na sejmie 1773 r., w: Kwartalnik Historyczny, LXXIX, nr 3, 1972, s. 557, 559.. 18 września 1773 roku podpisał traktaty cesji przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów ziem zagarniętych przez Rosję, Prusy i Austrię w I rozbiorze PolskiVolumina Legum t. VIII, Petersburg 1860, s. 20-48..
Odznaczenia Order Orła Białego (1726, Polska) Order św. Andrzeja (1754, Rosja)Hof-Calender auf das Jahr nach Christi Geburt 1776. St. Petersburg Order Orła Czarnego (1764, Prusy)Marta Męclewska (red.): Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008. Zamek Królewski w Warszawie: 2008, s. 152
Drzewo genealogiczne
Potomstwo Jego żoną była Eleonora Monika Waldstein (1712–1795), córka Jana Antoniego Waldsteina i Anny Waldstein, którą poślubił 30 października 1726. Para miała razem trzy córki i syna: Antonina (1728–26 lutego 1746, Warszawa), dnia 13 lutego 1744 w Warszawie poślubiła Jerzego Flemminga, Konstancja (1729–1749), druga żona Jerzego Flemminga, zmarła na ospę. Aleksandra (1730–1798), Antoni (1732–1753).
Przypisy
Bibliografia Władysław Konopczyński, Michał Fryderyk Czartoryski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1938 s. 288–294. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998. Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej Szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991. Marcin Matuszewicz, Diariusz życia mego, tom 1 1714–1757, oprac. B. Królikowski, Warszawa 1986. Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, tom I, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1963. Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, tom II, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1963. Kazimierz Waliszewski, Potoccy i Czartoryscy. Walka stronnictw i programów politycznych. Przed upadkiem Rzeczypospolitej 1734–1763, Kraków 1887. Emanuel Rostworowski, O polską koronę. Polityka Francji w latach 1725–1733, Wrocław 1958.
Linki zewnętrzne Mowy i pisma Michała Fryderyka Czartoryskiego w bibliotece Polona
Michał Fryderyk Czartoryski Kategoria:Członkowie delegacji sejmu nadzwyczajnego (1767–1768) do pertraktowania z posłem rosyjskim Kategoria:Członkowie delegacji Sejmu Rozbiorowego (1773–1775) Kategoria:Członkowie Komisji Menniczej Kategoria:Członkowie konfederacji Adama Ponińskiego 1773 Kategoria:Członkowie konfederacji generalnej 1733 Kategoria:Członkowie konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego (1764) Kategoria:Elektorzy Stanisława Leszczyńskiego (1733) Kategoria:Elektorzy Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Elektorzy władców Polski (województwo brzeskolitewskie) Kategoria:Kanclerze wielcy litewscy Kategoria:Kasztelanowie wileńscy Kategoria:Konsyliarze konfederacji Czartoryskich (1764) Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita) Kategoria:Podkanclerzowie litewscy Kategoria:Podstolowie wielcy litewscy Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Andrzeja (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Orła Czarnego Kategoria:Polscy wolnomularze (I Rzeczpospolita) Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1719/1720 (z limity) Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1722 Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (województwo trockie) Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (województwo wołyńskie) Kategoria:Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie za panowania Augusta II Mocnego Kategoria:Senatorowie za panowania Augusta III Sasa Kategoria:Senatorowie za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Starostowie grodzieńscy Kategoria:Starostowie homelscy Kategoria:Starostowie jurborscy Kategoria:Starostowie kupiscy Kategoria:Starostowie łuccy Kategoria:Starostowie pieniańscy Kategoria:Starostowie uświaccy Kategoria:Starostowie wieliscy Kategoria:Sygnatariusze konkordatu wschowskiego 1737 Kategoria:Sygnatariusze listu dziękczynnego do Katarzyny II za wprowadzenie wojsk rosyjskich (1764) Kategoria:Sygnatariusze traktatu polsko-austriackiego I rozbioru Polski Kategoria:Sygnatariusze traktatu polsko-pruskiego I rozbioru Polski Kategoria:Sygnatariusze traktatu polsko-rosyjskiego I rozbioru Polski Kategoria:Urodzeni w 1696 Kategoria:Zmarli w 1775