Hełmiatka, kaczka hełmiasta (Netta rufina) – gatunek średniej wielkości ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Zamieszkuje Eurazję, izolowane i nieliczne populacje także północną Afrykę. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Systematyka W ujęciu systematycznym przyjętym przez autorów Kompletnej listy ptaków świata hełmiatka jest jedynym przedstawicielem rodzaju Netta, jednak inni autorzy włączają do Netta także dwa gatunki wydzielane przez autorów wspomnianej listy do osobnego rodzaju Metopiana. Nie wyróżnia się podgatunków.
Zasięg występowania Hełmiatka zamieszkuje południową część krainy palearktycznej od Półwyspu Iberyjskiego po Azję Środkową. Przeważnie wędrowna. Zimuje w basenie Morza Śródziemnego i południowej Azji, dokąd odlatuje od września do listopada. Od końca XIX wieku kolonizuje Europę. W jej południowej części jest gatunkiem osiadłym.
W Polsce skrajnie nielicznie gniazduje, głównie na Śląsku (na stawach rybnych w dolinie górnej Odry – zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Wielikąt”, rezerwat przyrody Łężczok), Mazurach (rezerwat przyrody Jezioro Łuknajno) i Małopolsce (stawy rybne w dolinie górnej Wisły), w pozostałych rejonach kraju skrajnie rzadka. Jej pierwszy lęg w Polsce odnotowano w 1968 roku na jeziorze Łuknajno. W latach 2013–2018 liczebność populacji lęgowej na terenie kraju oceniano na 15–48 par. Liczebność ta podlega fluktuacjom, lecz wykazuje niewielki trend wzrostowy. Bardzo nielicznie przelotna, zimuje wyjątkowo.
Morfologia Wygląd Samiec w okresie godowym: upierzenie dolnej części szyi, piersi, brzucha, kupra i pokryw skrzydłowych czarne, boki białe, a wierzch szary. Dziób karminowoczerwony, głowa i górna część szyi kasztanowordzawa, wydłużone pióra potylicy tworzą puszysty, nastroszony czub, przez co czoło wydaje się być wypukłe. Czerwone łapy i dziób odróżniają go od innych kaczek nurkujących. Na skrzydle białe lusterko z różowawym nalotem, w locie tworzące u obu płci szeroki biały pas. Samica i młode: szarobrązowe, z jasnym policzkiem i spodem ciała, brunatną czapeczką, białym lusterkiem z brązowawym nalotem i ciemnym wierzchem głowy. Kaczka ma też ciemnoszary dziób przyozdobiony różową plamą sięgającą czapeczki. Samiec w szacie spoczynkowej podobny, lecz o czerwonym dziobie.
Wymiary średnie Długość ciała ok. 53–57 cm Długość skrzydła 24–28 cm Rozpiętość skrzydeł 72–82 cm Masa ciała ok. 0,8–1,5 kg
Ekologia Biotop Większe stawy i jeziora, gdzie gęsto zarośnięte połacie sąsiadują z głębokimi oczkami czystej wody. Występuje też na słonych i słonawych akwenach nieporośniętych roślinnością. Głos Odzywa się głuchym „gueng” lub dźwięcznym „bet”. Kaczka wydaje chrapliwe „karr”. Toki Na lęgowiska wraca w marcu i kwietniu parami. W czasie toków samiec czasami karmi samicę roślinami wodnymi. Gniazdo Gnieździ się pojedynczo w pobliżu wody, czasem w małych koloniach. Podstawę stanowią zwały starej trzciny, rzadziej zakłada je na lądzie pod osłoną krzewów lub trzciny. Jej stożkowate gniazda można spotkać też na stawach skąpiej porośniętych, ale bogatych w wyspy. Zbudowane są z napotkanych w okolicy materiałów roślinnych. Wokół gniazda hełmiatki budują stabilny wał, który podtrzymuje pokłady szarego puchu przetkanego brunatnymi lub białymi drobnymi piórami pokrywowymi. thumb|lewo|Jaja z kolekcji muzealnej Okres lęgowy Jeden lęg w roku (powtarzany w przypadku utraty lęgu). Samica składa 6–14 kremowo-żółtych lub bladozielonych jaj, a następnie wysiaduje je sama przez okres 26–28 dni. Matka wodzi kaczęta przez 2 miesiące. W puchu na boku ciała mają one po 4 żółte plamy. Pisklęta uzyskują zdolność latania po 8 tygodniach. Pożywienie Zielone części roślin wodnych z niewielką ilością pokarmu zwierzęcego – pączki, młode pędy, kłącza, nasiona, ale też mięczaki, skorupiaki i owady. Żeruje zawsze w wodzie, nurkując, bądź gruntując, jak kaczki właściwe. Hełmiatka jest zaliczana do kaczek nurkujących (grążyc), choć faktycznie jest formą pośrednią w stosunku do kaczek pływających. Przeważnie przebywa na wodzie (charakterystycznie głębiej zanurzając przednią część tułowia) i tylko czasami nurkuje. W ten sposób zdobywa jedynie 30% pokarmu. Nigdy nie żeruje na lądzie.
Status zagrożenia i ochrona W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody hełmiatka nieprzerwanie od 1988 roku klasyfikowana jest jako gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Liczebność światowej populacji, według szacunków organizacji Wetlands International z 2023 roku, mieści się w przedziale 450–660 tysięcy osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za stabilny.
W Polsce hełmiatka jest objęta ochroną gatunkową ścisłą. Na Czerwonej liście ptaków Polski została sklasyfikowana jako gatunek narażony (VU). Jest coraz liczniejsza, w czym pomaga ochrona miejsc lęgowych.
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Kaczkowate Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1773 roku