Leniwcowate (Bradypodidae) – monotypowa rodzina lądowych, nadrzewnych ssaków z podrzędu liściożerów w obrębie rzędu włochaczy. Są to zwierzęta poruszające się powoli, podwieszone pod gałęziami drzew, z których rzadko schodzą. Na ziemi niezgrabnie pełzają. Żywią się liśćmi. Ich futro stanowi siedlisko glonów i licznych stawonogów, w tym motyli. Prowadzą samotny tryb życia. Samica rodzi pojedyncze młode. Rodzina obejmuje współcześnie cztery gatunki, z których leniwiec karłowaty jest krytycznie zagrożony wyginięciem, a leniwiec grzywiasty narażony.
Budowa thumb|left|Leniwcowate mają trójpalczaste kończyny przednie zakończone potężnymi pazurami. Na zdjęciu leniwiec pstry Długość ciała (bez ogona) 485–755 mm, długość ogona 22–110 mm, długość ucha 5–22 mm, długość tylnej stopy 40–180 mm; masa ciała 2,5–10,1 kg; samice są z reguły nieco większe i cięższe od samców.
Leniwcowate wykazują liczne przystosowania do nadrzewnego trybu życia.
Ciało porasta gęste futro. W odróżnieniu od innych ssaków przedziałek znajduje się na brzuchu, jako że leniwiec większą część życia zwisa z gałęzi brzuchem do góry. Średnica włosa wynosi 0,4 mm. Futro jest zwykle brązowe lub szare. U większości gatunków oblicze jest blade, a w okolicy oczu biegną dwa ciemniejsze pasy. Leniwiec trójpalczasty (zwany po angielsku pale-throated three-toed sloth, bladogardłym leniwcem trójpalczastym) wyróżnia się bladym zabarwieniem okolicy gardła. Samce większości gatunków noszą na grzbiecie speculum w formie ciemniejszego pasa biegnącego przez kremową plamę, niekiedy z mniejszymi ciemniejszymi plamkami. Od pozostałych gatunków odróżnia się leniwiec grzywiasty, nieposiadający ani ciemniejszych pasów na oczach, ani speculum. Ma on natomiast, zgodnie z nazwą, ciemniejszą grzywę z tyłu głowy, wyraźniejszą u samców, u samic w postaci niekiedy tylko dwóch kępek ciemniejszych włosów.
Staw żuchwowy jest uniesiony, co poprawia pracę mięśni żwacza i skrzydłowego przyśrodkowego. Zęby nie mają szkliwa. Rosną całe życie zwierzęcia. W szczęce i połówce żuchwy jest po 4–5 zębów. Cechują się prostą budową, stożkowatym kształtem, rozmieszczone są w równych odstępach.
Spośród innych ssaków wyróżnia je budowa kręgosłupa. Odcinek szyjny kręgosłupa składa się z 8–10 kręgów, co jest wyjątkiem w świecie ssaków (typowo 7 kręgów szyjnych), a leniwcom trójpalczastym zapewnia możliwość obracania głowy o ponad 270° w kierunku przednio tylnym, na boki natomiast aż o 330°. Badania rozwoju embrionalnego leniwców wykazały, że kręgi >7 rozwojowo należą do odcinka piersiowego.
Leniwce przystosowały się do połykania w odwrotnej niż większość ssaków pozycji. Budowa żołądka jest złożona i pozwala na trawienie dużej ilości pokarmu roślinnego – liści i gałązek. Pokarm powoli fermentuje. Trawią go obecne w przewodzie pokarmowym bakterie z grupy Firmicutes i Proteobacteria (w tym np. z rodzaju Neisseria). Narządy wewnętrzne przytwierdzone są pasmami łącznotkankowymi do dolnych żeber, żeby nie osuwały się na płuca i nie utrudniały zwierzęciu oddychania.
Ogon jest zredukowany.
Cechą charakterystyczną tej rodziny leniwców jest obecność trzech długich palców dłoni i stóp, uzbrojonych w trzy potężne, hakowato zagięte pazury, dzięki którym mogą się zwieszać z gałęzi drzew. Środkowe części palców mogą być zrośnięte.
Wzór zębowy I C P i M 18–20 = 0 0 5 0 0 4–5
Systematyka mały|Leniwiec grzywiasty bywa umieszczany w odrębnym rodzaju Etymologia Bradypus (Pradypus): bradypous ‘o powolnym kroku, powolny’, od βραδυς bradus ‘powolny, niemrawy’; πους pous, ποδος podos ‘stopa’. Tardigradus: ‘wolno kroczący’, od tardus ‘powolny, ociężały’; gradior ‘krok, spacer’, od gradus, graduus ‘krok, stopień, pozycja’. Tardipes: łac. tardus ‘powolny, ociężały’; pes, pedis ‘stopa’. Ignavus: łac. ignavus „nieaktywny, leniwy”, od in- „nie”; gnavus „energetyczny”. Gatunek typowy: Ignavus tridactylus Blumenbach, 1779 (= Bradypus tridactylus Linnaeus, 1758). Acheus (Achaeus): w mitologii greckiej Achaeus (gr. Ἀχαιός Akhaios, pol. Achajos) był synem Kreuzy i Ksutosa oraz bratem Iona. Gatunek typowy: Bradypus tridactylus Linnaeus, 1758. Arctopithecus: gr. άρκτος árktos „niedźwiedź”; πιθηκος pithēkos „małpa człekokształtna”. Gatunek typowy: nie podany. Scaeopus: gr. σκαιος skaios „krzywy”; πους pous, ποδος podos „stopa”. Gatunek typowy: Bradypus torquatus Illiger, 1811. Hemibradypus: gr. ἡμι- hēmi- „mały”, od ἡμισυς hēmisus „połowa”; rodzaj Bradypus Linnaeus, 1758. Gatunek typowy: Hemibradypus mareyi H.E. Anthony, 1907 (= Bradypus torquatus Illiger, 1811). Eubradypus: gr. ευ eu „dobry, typowy”; rodzaj Bradypus Linnaeus, 1758. Gatunek typowy: Bradypus tridactylus Linnaeus, 1758. Neobradypus: gr. νεος neos „nowy”; rodzaj Bradypus Linnaeus, 1758.
Podział Do rodziny Bradypodidae zaliczany jest jeden rodzaj leniwiec (Bradypus), w obrębie którego wyróżniane są dwa podrodzaje wraz z następującymi gatunkami: Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała (bez ogona); DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNBradypusLinnaeus, 1758centruj|150pxBradypus variegatusH.R. Schinz, 1825leniwiec pstrygatunek monotypowyOd Hondurasu przez Amerykę Centralną do Kolumbii, zachodniej i południowej Wenezueli, Ekwqadoru, Peru, większości Brazylii, północnej Boliwii, Paragwaju i północnej ArgentynyDC: 52–54 cmDO: 5,2–5,5 cmMC: 3,7–6 kgcentruj|150pxBradypus pygmaeusR.P. Anderson & Handley, 2001leniwiec karłowatygatunek monotypowyendemit Panamy: wyspa Escudo de Veraguas (18 km od brzegu półwyspu Valiente)DC: 48–53 cmDO: 4,5–6 cmMC: 2,5–3,5 kgcentruj|150pxBradypus tridactylusLinnaeus, 1758leniwiec trójpalczastygatunek monotypowywschodnia Wenezuela (na wschód i południe od rzeki Orinoko), regiona Gujana, północna Brazylia (na północ od rzeki Amazonka, na wschód od Niziny Amazonki)DC: 45–75 cmDO: 2,2–11 cmMC: 3,4–6,5 kgScaeopusW.C.H. Peters, 1864centruj|100pxBradypus torquatusIlliger, 1811leniwiec grzywiastygatunek monotypowyendemit Brazylii: Mata Atlântica w Sergipe i wschodniej Bahii; zakres wysokości: do 1000 m n.p.m.DC: 51,9–72 cmDO: 4–5,4 cmMC: 4,6–6,4 kgcentruj|150pxBradypus crinitusJ.E. Gray, 1850gatunek monotypowyendemit Brazylii: Mata Atlântica w północnym Espírito Santo i wschodnim Rio de Janeiro; zakres wysokości: do 1290 m n.p.m.DC: 53,5–76,5 cmDO: 4–5,4 cmMC: 3,7–10,1 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek zagrożony, – gatunek krytycznie zagrożony.
Ewolucja W przeszłości uważano, że leniwce trójpalczaste z rodzaju leniwiec (Bradypus) i leniwce dwupalczaste z rodzaju leniuchowiec (Choleopus) są ze sobą blisko spokrewnione. Umieszczano je w jednej rodzinie. Uzasadniono to podobieństwem związanym głównie z przystosowaniami do nadrzewnego trybu życia. Kolejne badania, zwłaszcza licznych wymarłych wielkich naziemnych leniwców, z których część okazało się być blisko spokrewnionymi z leniuchowcami, bliżej niż leniwce, zrewidowały ten pogląd. Podobieństwa między leniwcem a leniuchowcem uznano za wynik raczej konwergencji. W efekcie leniuchowce umieszczono w rodzinie Megalonychidae wraz z niektórymi wielkimi naziemnymi leniwcami, jak Megalonyx, po polsku nazywanej leniuchowcowatymi. Rodzina ta jest dość daleko spokrewniona z leniwcowatymi, a ich linie rozdzieliły się między 20 a 30 milionów lat temu. W efekcie w rodzinie leniwcowatych pozostał pojedynczy rodzaj leniwiec.
Wśród czterech gatunków zaliczanych obecnie do rodzaju leniwiec najbardziej od pozostałych odróżnia się leniwiec grzywiasty. Stanowi grupę siostrzaną kladu złożonego z pozostałych trzech gatunków. Prowadząca do niego linia oddzieliła się 19–21 milionów lat temu. Niekiedy postuluje się przeniesienie go do osobnego rodzaju.
Inny podział miał miejsce 5–6 milionów lat temu. Powstały wtedy prawdopodobnie linie prowadzące do dwóch współczesnych gatunków leniwiec pstry i leniwiec trójpalczasty. Kontrowersyjna pozostaje natomiast kwestia pochodzenia ostatniego z gatunków, leniwca karłowatego, spotykanego wyłącznie na niewielkiej wyspie u wybrzeży Panamy. Gatunek wydzielono z leniwca pstrego w 2001, początkowo z uwagi na mniejszy rozmiar. Później przeprowadzone badania genetyczne potwierdziły istotne różnice pomiędzy leniwcem pstrym i karłowatym. Szacowany czas rozejścia się linii wypadł 8 milionów lat temu, a więc jeszcze przed rozejściem się linii leniwca pstrego i trójpalczastego. Krytycy wskazali jednak, że w badaniach porównywano materiał genetyczny przedstawicieli leniwca karłowatego oraz leniwców pstrych z okolic oddalonych od Panamy. Kolejne badania z wykorzystaniem przedstawicieli leniwca pstrego z obszaru leżącego niedaleko miejsca życia leniwca karłowatego nie potwierdziło poprzednich różnic. W efekcie niektórzy badacze kwestionują nawet wyróżnianie leniwca karłowatego jako odrębnego gatunku.
Tryb życia Leniwcowate wiodą nadrzewny tryb życia. Zasiedlają lasy tropikalne, są powolne, ale z łatwością poruszają się wśród gałęzi. Dużą część życia spędzają zwieszając się z gałęzi. Śpią od 15 do 18 godzin na dobę, często w rozwidleniu drzewa. W badaniach wenezuelskich odpoczywały przez 72,9% czasu. Podczas odpoczynku częściej siedziały, niż zwieszały się z gałęzi (nieco ponad 90% czasu). Najczęściej przemieszczają się z ciałem ustawionym prostopadle do gałęzi. Mają kilka swoich ulubionych drzew, zwanych modal trees, na których spędzają większość czasu. O poranku, chcąc się wygrzać na słońcu, wspinają się ku wierzchołkom. Po południu, kiedy jest ciepło, raczej chowają się w cieniu. Po obfitym posiłku wystawiają brzuch na słońce, co przyśpiesza działanie obecnych w przewodzie pokarmowych bakterii trawiących liście.
Leniwce wiodą samotny tryb życia. Każdy osobnik zajmuje pewien areał. Samce mogą bronić go przed konkurentami, zwłaszcza swych ulubionych drzew. W razie konfliktu może dojść do przemocy fizycznej z uderzaniem rywala łapami i okrzykami o wysokich tonach. Areał samca zazębia się z areałami samic, które również mogą na siebie zachodzić. W ciągu doby leniwiec przebywa zwykle 20-40 m, w przypadku leniwca grzywiastego średnia wynosi 24 m. W dzień przebywał on średnio 17 m, nocą 5 m. Obserwowano jednak leniwce przemierzające jednego dnia aż kilkaset metrów. Pojedynczy osobnik zajmuje zwykle teren od 1 do prawie 20 ha, przy czym nie ma różnic w areale ze względu na płeć. Areał zajmowany przez poszczególne leniwce grzywiaste wynosi od 0,5 do 6 ha. Zagęszczenie populacji wynosi od 0,1 do 8,5 leniwca na ha. Zależy ono głównie od jakości siedliska i jest większe w dziewiczych lasach.
Na ziemi zwierzęta te nieporadnie pełzają posługując się przedramionami i tylnymi kończynami. Podróż rozpoczynają powoli, podpierając się trzema kończynami. Potem nieco przyspieszają, podpierając się przedramieniem i przeciwstawną kończyną tylną. Leniwiec jest w stanie przebywać w ten sposób istotne odległości.
W wodzie leniwce okazują się być dobrymi pływakami. Pływają znacznie lepiej, niż chodzą. Niekiedy wykorzystują rzeki na korytarze ułatwiające im przemieszczanie się.
Korzystając z ubogiego w energię pokarmu, leniwce oszczędzają energię, ograniczając wysiłek do minimum. Większą część doby spędzają nieruchomo, poruszają się powoli, stolec oddają raz w tygodniu. Ich temperatura bardziej niż w przypadku większości ssaków zależy od otoczenia. Również zużycie tlenu spada wraz z temperaturą otoczenia. Leniwce cechują się najwolniejszym tempem przemiany materii ze wszystkich niezapadających w sen zimowy ssaków.