Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP) – ministerstwo odpowiadające za bezpieczeństwo wewnętrzne, bezpieczeństwo publiczne, bezpieczeństwo zewnętrzne uzyskiwane przez kontrwywiad i wywiad, funkcjonujące w czasie tworzenia dyktatury komunistycznej w PRL na polecenie i pod dyktatem władz radzieckich. Obok tzw. Informacji Wojskowej, odpowiedzialne za masowe krwawe represje na obywatelach w okresie stalinizmu.
Ministerstwo oraz jego terenowe jednostki, czyli urzędy bezpieczeństwa publicznego (UBP), łącznie stanowiły organy bezpieczeństwa publicznego, zwane potocznie UB, od skrótu nazwy jednostek terenowych.
MBP powstało 1 stycznia 1945 roku na bazie funkcjonującego od połowy 1944 roku Resortu Bezpieczeństwa Publicznego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (RBP PKWN). Zostało zlikwidowane 7 grudnia 1954 roku.
Zgodnie z ustawą o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (art. 5 ust. 1 pkt 2) z 18 grudnia 1998 roku MBP uznane jest za organ bezpieczeństwa państwa..
Kształtowanie się służb specjalnych w powojennej Polsce thumb|Manifest PKWN Rodowód cywilnego aparatu bezpieczeństwa sięga kwietnia 1944 roku. Wówczas blisko studwudziestoosobowa grupa komunistów rozpoczęła kurs w szkole NKWD numer 366 w Kujbyszewie (dzisiejsza Samara). Do połowy 1944 roku przez podobne ośrodki przeszło co najmniej 217 przyszłych oficerów komunistycznego aparatu bezpieczeństwa.
Powołany 21 lipca 1944 roku w stolicy ZSRR (Moskwie) Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) miał w swym składzie trzynaście tak zwanych resortów; jednym z nich był Resort Bezpieczeństwa Publicznego, RBP. W ramach jego struktur główną rolę odgrywał powstały 1 sierpnia 1944 roku i dynamicznie rozbudowywany Departament Kontrwywiadu, na czele którego jako kierownik stanął urodzony w 1907 roku Roman Romkowski, późniejszy wiceminister bezpieczeństwa publicznego, generał ludowego Wojska Polskiego oraz członek Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (KC PZPR). Skupił on praktycznie wszystkie jednostki organizacyjne cywilnych służb specjalnych. W czasie reorganizacji PKWN na Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, a RBP na Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego Departament Kontrwywiadu podzielony był na osiem wydziałów, z których każdy był odpowiedzialny za różne zadania, m.in. – Wydział:
1 – za walkę z niemieckim szpiegostwem i pozostałościami podziemia hitlerowskiego w Polsce,
2 – za walkę z reakcyjnym podziemiem, między innymi z podziemiem niepodległościowym,
3 – za walkę z bandytyzmem politycznym,
4 – za ochronę gospodarki narodowej,
5 – za ochronę legalnych partii politycznych i społecznych przed infiltracją podziemia,
6 – za więziennictwo,
7 – za obserwację,
8 – za sprawy śledcze.
Równolegle z rozwijaniem się RBP, powoływano jednostki terenowe, tzw. Wojewódzkie Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP), Miejskie (MUBP), Powiatowe (PUBP) oraz Gminne (GUBP) Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego, tym samym 10 listopada zatwierdzono ich etaty personalne, m.in.: WUBP 308 osób, MUBP 148 osób, PUBP 51 osób, oraz GUBP przy posterunku Milicji Obywatelskiej 2 osoby. W grudniu 1944 roku liczba tajnych funkcjonariuszy resortu wzrosła do około 2500-3000.
Powołanie MBP i rozrost struktur thumb|upright|Stanisław Radkiewicz, Minister Bezpieczeństwa Publicznego 31 grudnia 1944 Józef Stalin przekształcił lubelski komitet PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, a Resort Bezpieczeństwa Publicznego w Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP). Trzy miesiące później Komitet Centralny Polskiej Partii Robotniczej określił pożądane proporcje – jeden funkcjonariusz ministerstwa na dwustu obywateli. Po przekształceniu PKWN w rząd tymczasowy rozpoczęto rozbudowę struktur ministerstwa, oprócz istniejącej już (przejętej po RBP) struktury, m.in. Departamentu Kontrwywiadu, istniały ponadto wydziały do spraw kartotek, łączności i techniki operacyjnej, zaopatrzenia, cenzury, więzień i obozów, kadr, ochrony rządu oraz ochrony jeńców wojennych, od kwietnia w warszawskiej centrali powstały kolejne departamenty, których do końca 1945 roku powołano pięć, oprócz pięciu samodzielnych wydziałów podległych ministrowi bezpieczeństwa publicznego Stanisławowi Radkiewiczowi. W terenie zorganizowano piętnaście WUBP oraz ponad dwieście analogicznych jednostek na poziomie powiatu.
Od marca 1946 terenowe jednostki UB wraz z oddziałami LWP, KBW, WOP, MO i ORMO podporządkowane były wojewódzkim komisjom bezpieczeństwa, podległym Państwowej Komisji Bezpieczeństwa.
W lipcu 1946 dokonano podziału Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego na osiem departamentów, z których pięć zajmowało się sprawami operacyjnymi: I – kontrwywiadem, II – operacjami technicznymi i technologią, III – walką z opozycją, IV – ochroną gospodarki, oraz V – przeciwdziałaniem infiltracji i zwalczaniem wpływów Kościoła.
Na początku 1948 roku powołano Departament VII, zajmujący się wywiadem ogólnym, a w czerwcu następnego roku powstało Ściśle Tajne Biuro do spraw Funkcjonariuszy, czyli wewnętrzna sekcja kontrwywiadowcza, mająca śledzić i kontrolować pracowników ministerstwa. 24 lutego 1949 powołano Komisję Biura Politycznego KC PZPR ds. Bezpieczeństwa Publicznego, która z ramienia PZPR nadzorowała i inspirowała aparat represji stalinowskich w Polsce, w tym całą strukturę MBP. 2 marca 1950 roku powstało Biuro Specjalne, przemianowane w listopadzie 1951 roku na Departament X. Jego zadaniem było śledzenie i prowadzenie dochodzeń w sprawach wyższych funkcjonariuszy partyjnych i ich przyjaciół.
Budżet MBP w początkowych latach Na działalność MBP przeznaczono ogromne, jak na możliwości wyniszczonego wojną kraju, środki finansowe pozwalające na rozbudowę aparatu przemocy. Była to z reguły druga (po MON) pod względem wielkości pozycja budżetu państwa znacznie przewyższająca środki na odbudowę. W 1946 r. budżet MBP wyniósł 19 590 tys. zł. Przewyższał budżety Ministerstwa Oświaty (19 490 tys. zł), Ministerstwa Zdrowia (1 244 tys.) i Ministerstwa Pracy (1 113 tys. zł). Na odbudowę w 1946 r. przeznaczono ośmiokrotnie mniej niż wynosił budżet MBP. Na rok 1947 dla MBP przeznaczono 17 010 tys. zł co stanowiło kwotę większą niż razem wzięte budżety Ministerstwa Ziem Odzyskanych, Ministerstwa Komunikacji, Ministerstwa Przemysłu i Handlu i Ministerstwa Administracji Publicznej. W 1948 r. MBP otrzymało dziesięć razy więcej środków niż przeznaczono na odbudowę kraju.
Liczebność kadry MBP (na lata początkowe) Gdy cały kraj objęto siecią Urzędów Bezpieczeństwa (UB), liczba funkcjonariuszy dynamicznie wzrosła, przekraczając w maju 11 tysięcy osób, a w grudniu 1945 roku, 24 tysiące osób.
W końcu 1948 roku w strukturach tajnych służb cywilnych zatrudnionych było 26 600 funkcjonariuszy. Wzmocnienie polskiego aparatu MBP w latach 1947–1949 spowodowało, że stało się możliwe wycofanie doradców radzieckich z Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego. Ponadto pod Ministerstwo podlegało:
41 000 żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW)
57 500 funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej (MO)
32 000 żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza (WOP)
10 000 funkcjonariuszy Straży Więziennej (SW)
125 000 członków Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej (ORMO)
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego sprawowało także kontrolę nad Strażą Przemysłową (SP).
Wykaz jednostek MBP (1953) thumb|upright=2.2|Organizacja centrali Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie, maj 1953 (z lewej Departamenty operacyjne, z prawej pomocnicze)
Gry operacyjne
Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. wraz z przyjęciem stalinowskiej tezy o zaostrzaniu się walki klasowej w miarę budowy socjalizmu, działalność tajnej policji politycznej MBP coraz częściej i głębiej ingerowała w różne strefy życia społecznego. Procesy publiczne, podczas których stawiani przed sądem byli m.in. członkowie Polski Podziemnej, oskarżani przez śledczych z MBP o tak absurdalne czyny jak współpraca z Gestapo, szpiegostwo, sabotaż itp. Niektóre z zarzutów sformułowane były następująco: „Ponieważ oskarżona jest osobą bardzo inteligentną i czyta Sherlocka Holmesa, wiedziała, że rozmawia ze szpiegiem”.
Rozgrywane były także tzw. gry wywiadowcze, ciągnące się nieraz latami. Agentura (OZI) Ministerstwa BP wsławiła się m.in. zwalczaniem organizacji Polski Podziemnej, takich jak np. Armia Krajowa i Rada Jedności Narodowej, akcją aresztowania i porwania 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, których porwano i wywieziono do Moskwy, gdzie zostali osądzeni i uwięzieni przez aparat bezpieczeństwa NKWD ZSRR (zobacz: proces szesnastu). Bardzo znaną akcją przeprowadzoną przez wywiad Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego była tzw. operacja Cezary, czyli utworzenie tzw. V Komendy WiN-u. Pozwoliła ona poznać bezpiece metody i techniki szkolenia zachodniego wywiadu. Operację „Cezary” podsumowano następująco:
(..)Udało się nam prowadzić za nos, wpędzić Wywiad Amerykański w pułapkę, wykiwać i ośmieszyć. Świadczy to o rosnących umiejętnościach operacyjnych MBP.
Czystki partyjne Ministerstwo, podobnie jak tzw. Informacja Wojskowa (Główny Zarząd Informacji), było wykorzystywane do rozgrywek politycznych wewnątrz sfer rządzących.
Kontrola radziecka
Maksymalny wzrost i struktura MBP – rok 1953 thumb|Citroën Traction Avant – samochód powszechnie używany przez MBP W 1953 roku tajne służby MBP osiągnęły najwyższy pułap trwającego nieprzerwanie od 1944 roku rozwoju strukturalnego i etatowego. W 1953 roku istniało w terenie 17 wojewódzkich urzędów bezpieczeństwa publicznego, 2 miejskie urzędy na prawach WUBP, 268 powiatowych urzędów bezpieczeństwa publicznego, oraz 5 miejskich urzędów na prawach PUBP. Wszystkie zatrudniały 33 200 etatowych funkcjonariuszy, z czego 7400 pracowało w centrali. Nigdy w czterdziestopięcioletniej historii Polski Ludowej cywilne służby specjalne nie były formacją tak liczną. Liczba obsługiwanych przez UB tajnych współpracowników w grudniu 1953 roku przekroczyła 85 300. W sumie MBP podlegało wówczas 265 tysięcy funkcjonariuszy różnych służb. Ofiarami inwigilacji i działań operacyjnych MBP padło 5 200 000 obywateli polskich, którym założono akta osobowe, czyli prawie 1/5 społeczeństwa.
W lipcu 1950 roku w warszawskiej centrali funkcjonowało 13 departamentów, zaś w maju 1953 roku – 22. Struktura organizacyjna ministerstwa przedstawiała się w tych latach następująco (maj 1953):
Gabinet ministra minister – gen.bryg Stanisław Radkiewicz wiceminister – gen. bryg. Roman Romkowski wiceminister – gen. bryg Mieczysław Mietkowski wiceminister – gen. bryg. Konrad Świetlik Inspektorat ministra (inspekcje zalecane przez ministra) – st.Inspektorzy płk-cy Antoni Pułda / płk Zbigniew Paszkowski Departament I (kontrwywiad) – dyr./płk Stefan Antosiewicz Departament II (technika operacyjna, perlustracja korespondencji oraz ewidencji) – dyr./ppłk Michał Taboryski Departament III (walka z podziemiem zbrojnym) – kier./dyr./płk Józef Czaplicki / Leon Andrzejewski Departament IV (ochrona gospodarki narodowej przed wrogą działalnością) – dyr./płk Józef Kratko /ppłk Bolesław Galczewski Departament V (społeczno-polityczny) – dyr./płk Julia Brystiger Departament VI (więziennictwa) – dyr./komisarz I stopnia Hipolit Duliasz Departament VII (wywiad zagraniczny) – dyr./ppk Witold Sienkiewicz Departament VIII (komunikacyjny) – dyr./mjr Czesław Radziukiewicz Departament IX (ochrona przemysłu ciężkiego i specjalnego) – dyr./ppłk Stanisław Wolański Departament X (walka z tzw. prowokacją w ruchu robotniczym) – dyr./płk Anatol Fejgin Departament XI (walka z wrogą działalnością w związkach wyznaniowych) – dyr./ppłk/płk Karol Więckowski Departament Śledczy – dyr./płk Józef Różański Departament Ochrony Rządu – dyr./płk Faustyn Grzybowski Departament Kadr – kier./płk. Mikołaj Orechwa Departament Szkolenia – dyr./płk Józef Kratko Departament Łączności – dyr./płk Feliks Suczek