Górka Narodowa – osiedle znajdujące się na północnym skraju Krakowa, należące do Dzielnicy IV Prądnik Biały, niestanowiące jednostki pomocniczej niższego rzędu w ramach dzielnicy.
Położenie Górka Narodowa położona jest na niewielkim wzniesieniu na północ od tzw. dużej obwodnicy kolejowej (linii kolejowej nr 95), po obu stronach al. 29 Listopada w kierunku Warszawy. Po jej zachodniej stronie znajdują się ulice Kuźnicy Kołłątajowskiej, Słomczyńskiego, Marczyńskiego, Banacha i Zauchy, a po wschodniej ulice Księdza Mejera oraz Arcybiskupa Felińskiego. 5 kilometrów na południe w linii prostej znajduje się centrum Krakowa.
Historia Pierwsze wzmianki o wsi pojawiają się w dokumentach klasztoru benedyktynów w Tyńcu z 1398, 1409 i 1426 roku przy okazji informacji o granicach Prądnika Czerwonego. Używana jest nazwa Górka (Górki), a czasem Górka Mniejsza (łac. Gorka Minor). Wieś do XIX wieku była własnością kanoników katedralnych. Po trzecim rozbiorze wieś znalazła się w zaborze austriackim. Na mocy dekretu z 1802 roku zmniejszono liczbę kanoników, a w miarę ich wymierania dobra ziemskie (prebendy) stawały się własnością państwa. Po śmierci ostatniego właściciela prebendy kanonika Kajetana Sołtyka (w 1804 roku) Górka przeszła na własność państwa ii mogła zostać sprzedana lub oddana w dzierżawę wieczystą (erbpacht). Ponieważ Górka była własnością państwową czyli narodową, od tego czasu utarła się nazwa Górka Narodowa.
Po Kongresie wiedeńskim wieś znalazła się na terenie Rzeczypospolitej Krakowskiej. Władze austriackie (a potem Senat Wolnego Miasta Krakowa) oddając wieś w dzierżawę wieczystą pozwalały posesorowi na swobodne dysponowanie własnością z możliwością sprzedaży, zastrzegając sobie prawo pierwokupu i zakaz dzielenia dóbr. Kolejnymi właścicielami byli: malarz Ignacy Mieroszewski (1818–1828), Maciej Walenty Rembowski (1828–1831), Jan Kanty Bielecki (1831–1833), Marianna z Wroblewskich Bierzyńska (1833–1834), Tomasz Jarzyński (1834–1835), Teodor Komornicki (1835–1838), Antoni Zygmunt Helcel (1838–1845), Antoni Brześciański (1845–1847?), Stanisław Szlachtowski (1847?–1870?), Feliks Rostworowski (1870?–1855), a po jego śmierci wdowa Jadwiga Rostworowska (1885–1900). Tutaj urodził się m.in. Jan Rostworowski (1876-1963), jezuita i postulator procesu kanonizacyjnego św. Andrzeja Boboli. Sprzedając majątek Franciszkowi Kowalskiemu Jadwiga Rostworowska ufundowała kapliczkę na skrzyżowaniu obecnej ul. Dożynkowej i Kuźnicy Kołłątajowskiej z napisem "Na pamiątkę 30–letniego pobytu właścicielka Górki łącznie z gromada krzyż ten postawiła 1899".
W 1906 właścicielem wsi został pochodzący z Podola Konstanty Buszczyński (1856–1921), który kupił majątek z powodu odpowiedniej gleby i korzystnego mikroklimatu do hodowli nasion buraka cukrowego i założył tu filię swojej firmy "K. Buszczyński & M. Łążyński, wyspecjalizowana hodowla nasion buraka cukrowego, Niemiercze na Podolu w Cesarstwie Rosyjskim, filia: Górka Narodowa k. Krakowa".
Po wybuchu I wojny światowej ewakuowano sąsiednie wsie, (jak zapisano w kronice parafii w Zielonkach) z wyjątkiem Witkowic i Górki Narodowej.
Po odzyskaniu niepodległości Górka Narodowa znalazła się w powiecie krakowskim należącym do utworzonego w 1920 roku województwa krakowskiego. Do 1933 roku Górka Narodowa wraz z Witkowicami tworzyły jedną z wielu gmin wiejskich. Na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z lipca 1934 roku powstała gmina zbiorowa Zielonki, a Górka Narodowa z Witkowicami stała się gromadą.
W 1927 roku wybuch prochowni w Witkowicach spowodował zniszczenia we dworze należącym do Buszczyńskich. Wyleciały wszystkie szyby, zostało zniszczonych wiele futryn, zburzone niektóre piece i ściany. We wsi zawaliło się część chat wiejskich, zniszczone zostały głównie dachy kryte dachówką i azbestem. Odbudowę zniszczonych wybuchem wsi (nie tylko Górki) powierzono Okręgowej Dyrekcji Robót Publicznych w Krakowie. Utworzyła ona specjalne biuro odbudowy z centralą w Górce i sekcjami w innych miejscowościach. W sekcji Górka i Witkowice 30 % budynków uznano za zupełnie zniszczone. Prace przy odbudowie rozpoczęto w Górce 17 czerwca, a ukończono na początku września 1927 roku. Dłużej trwała odbudowa pałacu i zabudowań dworskich.
Dekret podpisany przez kierownika Wydziału Spraw Wewnętrznych w rządzie Generalnego Gubernatorstwa z 28 maja 1941 roku włączył z dniem 1 czerwca 1941 tereny Górki Narodowej do Krakowa. Wieś stała się XL dzielnicą katastralną. Ponieważ dekret PKWN uznał wszystkie wprowadzone zmiany przez władze okupacyjne za nieważne, a mieszkańcy wsi chcieli pozostać mieszkańcami Krakowa, 25 października 1948 roku Rada Ministrów wydała rozporządzenie o zmianie granic miasta. Zostało ono opublikowane 18 listopada 1948 z mocą obowiązującą od 18 stycznia 1945 roku (aby utrzymać ciągłość prawną).
Górka Narodowa jest jednym z młodszych osiedli Krakowa. Budowali tutaj (lub budują nadal) Dom-Bud M. Szaflarski A. Chlebowski, Geo Grupa Deweloperska, Związkowa Spółdzielnia Mieszkaniowa, SM Wesoła, SM Galicja, SM Wichrowe Wzgórza, Budrem, Inwest-Dom Development sp. z o.o., ZBK KRAKÓW, a także Spółka Mieszkaniowa Salwator. Udziały w rozbudowie osiedla ma także Miechowianka oraz Proxima-Service.
Znajdujące się na obszarze Górki Narodowej osiedle Kuźnica Kołłątajowska zwyciężyło wraz z osiedlem Ruczaj w plebiscycie Archi-Szopa na najgorszą zabudowę Krakowa 2012 roku. Jurorzy zwrócili uwagę na „niesamowitą plątaninę bezhołowia urbanistycznego” tych osiedli i na stracone szanse Krakowa na stworzenie spójnej tkanki miejskiej przy sprzyjającym ruchu inwestorskim i posiadanych funduszach.
Pod koniec drugiej dekady XXI wieku oraz na początku lat dwudziestych XXI wieku rozpoczęła się intensywna urbanizacja po zachodniej stronie Górki Narodowej. Związane jest to z budową linii tramwajowej oraz przebudową Alei 29 Listopada. Budynki wielorodzinne powstają wzdłuż ulicy Banacha, tereny te stały się atrakcyjne dla wielu deweloperów. Intensywna zabudowa ma także miejsce na ulicy Słomczyńskiego oraz Kuźnicy Kołłątajowskiej.
Gospodarka W 1906 roku Konstanty Buszczyński założył w Górce filię swojej firmy "K. Buszczyński & M. Łążyński, wyspecjalizowana hodowla nasion buraka cukrowego, Niemiercze na Podolu w Cesarstwie Rosyjskim, filia: Górka Narodowa k. Krakowa". Na terenie folwarku powstały laboratoria i magazyny, a w 1911 w celu rozszerzenia upraw Buszczyński wydzierżawił od kapituły katedralnej należące do niej pola w Witkowicach.
Przedsiębiorstwo Buszczyńskich przetrwało I wojnę światową bez większych strat utrzymując eksport z Niemiercza w Rosji do Rumunii, Francji i Włoch, a z Górki Narodowej do neutralnej Holandii i dalej do Hiszpanii i Stanów Zjednoczonych. Ponieważ na mocy traktatu ryskiego Niemiercze znalazły się na terenie USSR Górka Narodowa stała się główną siedzibą firmy. Z Niemiercza uratowano materiał hodowlany i księgi rodowodu roślin oraz część pracowników w tym przyszłego dyrektora firmy Władysława Wilanda. Ponieważ Konstanty Buszczyński został mianowany pierwszym polskim konsulem w Stanach Zjednoczonych w 1920 roku podzielił majątek pomiędzy żonę a szóstkę dzieci. Firma została przekształcona w spółkę akcyjną "K. Buszczyński i synowie. Hodowla nasion Sp. Akc.". Kierownikami firmy zostali: najstarszy syn Stefan oraz zięć Stefan Byszewski, a właścicielką majątku żona Konstantego Jadwiga Buszczyńska od której firma dzierżawiła grunty. W 1931 roku uchwalono nowy statut i zmieniono siedzibę zarządu na Warszawę. W 1939 roku naczelnym hodowcą miał zostać Bolesław Buszczyński, ale został powołany do wojska i po zakończeniu kampanii wrześniowej nie wrócił. Jak się później okazało został zamordowany przez NKWD. Dlatego zarząd przejął Stefan Byszewski. O ile pierwszy rok wojny przyniósł straty w kolejnym zanotowano zysk. Powiększono tereny uprawy i rozwinięto sieć sklepów i otwarto oddział w Lublinie.
Na mocy dekretu o reformie rolnej majątek będący własnością spadkobierców zmarłej w 1928 roku Jadwigi Buszczyńskiej liczący 98, 5 ha został upaństwowiony. Rozparcelowano tylko 6 ha gruntów przekazując je rodzinom pracowników folwarku. Pozostałe 92 ha wyłączono z parcelacji tworząc stację hodowli nasion. Grunty dzierżawiło przedsiębiorstwo K. Buszczyński i Synowie. Hodowla Nasion. Gdy w 1947 wprowadzono zmiany w zarządzaniu majątkami państwowymi administratorem majątku zostały Państwowe Zakłady Hodowli Roślin. W 1950 przekazano mu (po upaństwowieniu majątków kościelnych) pod zarząd również większość 111 hektarowego majątku sąsiednich Witkowic (majątku należącego do kapituły katedralnej). Firma Buszczyńskich zajmowała się przede wszystkim hodowlą buraka cukrowego, ale równocześnie prowadziła hodowlę zarodową trzody rasy angielskiej, oborę zarodową bydła nizinnego i owczarnię. W 1950 roku ustanowiono przymusowy zarząd nad firmą zmieniając jej nazwę na Hodowla Nasion K. Buszczyński i Synowie pod zarządem państwowym. Do 1960 roku dyrektorem był inż. Franciszek Żaba. Na mocy ustawy z marca 1958 roku o "uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym" firma przeszła na własność państwa bez prawa do odszkodowania dla dawnych właścicieli. Od 1959 roku gospodarstwo nosiło nazwę Górczańska Hodowla Roślin. W 1968 roku zostało wcielone do Krakowskiej Hodowli Roślin jako Stacja Hodowli Roślin Polanowice-Kraków z dyrekcją w Górce Narodowej. Wtedy też uruchomiono specjalistyczne pracownie i zajęto się głównie hodowla odmian buraka pastewnego. W 1976 roku zmieniono nazwę na Hodowla Buraka Pastewnego w Krakowie i rozszerzono hodowlę bydła. Przedsiębiorstwo zlikwidowano w czerwcu 1993, a rok później powołano spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością Małopolska Hodowla Buraka Pastewnego i Nasiennictwa Rolniczego HBP, które w 1997 roku zmieniło nazwę na Małopolska Hodowla Roślin HBP. W 1999 roku zlikwidowano dział hodowli, a pola były uprawiane sprzętem należącym do stacji w Polanowicach. W 1990 roku wnuk Buszczyńskich starał się o odzyskanie rodzinnego majątku.
Zabytki Antoni Zygmunt Helcel, który był właścicielem Górki od 1838 roku w miejsce zniszczonego drewnianego dworku zbudował pałacyk w stylu pseudogotyckim. Kolejny właściciel Aleksander Brześciański wynajmował pałacyk austriackim urzędnikom państwowym. Pałacyk rozbudowali kolejni właściciele Konstanty i Jadwiga Buszczyńscy. Po II wojnie światowej i upaństwowieniu w 1958 roku w majątku w pałacu zamieszkali pracownicy stacji. Wstawiono ścianki działowe w salach parteru i pierwszego piętra. Zostały zniszczone parkiety na parterze i marmurowy kominek w salonie, Zdewastowano park z gazonami, alejami i kortem tenisowym tworząc na jego terenie działki pracownicze i komórki na króliki.
24 czerwca 1997 roku zespół dworsko-parkowy został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1060. W 2003 roku spadkobiercy korzystając z prawa pierwokupu kupili 6 ha teren z parkiem i pałacem, ale szybko ten teren sprzedano.
We wrześniu 2014 roku teren ponownie został sprzedany. Budynek był w złym stanie technicznym, zamieszkany przez lokatorów, dlatego prace remontowe zostały rozpoczęte dopiero w 2019 roku po ich wykwaterowaniu. W 2019 roku będąca właścicielem firma Holding Liwa została ukarana za prowadzenie prac bez zezwolenia konserwatorskiego. W 2021 roku decyzja ta została uchylona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.
Zabudowania Na zabudowę Górki Narodowej składa się zabudowa wielorodzinna oraz jednorodzinna. Przy ulicy Banacha, w północnej części osiedla, dominuje zabudowa wielorodzinna. Skupiska zabudowy jednorodzinnej przeważają w rejonie ulic Kuźnicy Kołłątajowskiej i Natansona.
Komunikacja publiczna Na Górkę Narodową można dojechać liniami tramwajowymi i autobusowymi, w tym nocnymi. Od 2020 trwała budowa linii tramwajowej łączącej osiedle z centrum miasta. Planowane zakończenie inwestycji miało nastąpić z końcem 2022 roku, lecz linię otwarto później – 4 września 2023, natomiast parking Park & Ride przy pętli końcowej oddano do użytkowania w styczniu 2024.
Galeria
Przypisy