Język rosyjski (ros. , russkij jazyk; dawniej też: język wielkoruski) – język z grupy wschodniosłowiańskiej, będący urzędowym w Rosji, Kirgistanie, KazachstanieZgodnie z artykułem 7 cz. 2 „W instytucjach państwowych oraz samorządowych język rosyjski jest używany oficjalnie na równi z kazachskim” . i na Białorusi, a także jednym z pięciu języków oficjalnych i jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 160 mln ludzi, a ogółem (według różnych źródeł) 260 mln. Zapisuje się cyrylicą, którą niejednokrotnie upraszczano na skutek reform ortograficznych.
W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam na znaczeniu ze względu na wyparcie go ze szkół przez języki Europy Zachodniej (głównie angielski i niemiecki), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz poprzez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja). Według badań Eurostatu w 2010 r. był to najlepiej znany język obcy wśród dorosłych Polaków.
Liczba mówiących Język rosyjski jako język ojczysty jest rozpowszechniony wśród etnicznych Rosjan oraz licznych narodowości dawnego Związku Radzieckiego, które zaznały rusyfikacji na poziomie językowym. Jako drugi – język rosyjski stosowany jest też głównie na terytorium dawnego ZSRR oraz w licznych skupiskach emigrantów poza jego terytorium. W krajach dawnego RWPG język rosyjski był powszechnie nauczany w szkołach w latach 1950–1990, jednak obecnie znajomość języka rosyjskiego w tych krajach zanika.
W Rosji (według spisu ludności) w 2010 roku było 137,5 mln osób mówiących po rosyjsku (92,2% ludności).
Na Ukrainie (według spisu ludności) w 2001 roku dla 14,3 mln osób (29,6%) rosyjski był językiem ojczystymBaza danych spisu ludności Ukrainy., a dla 17,2 mln osób stanowił drugi językРозподіл населення окремих національностей за іншими мовами, крім рідної, якими володіють., co daje łącznie 31,5 mln osób (65,3% ludności) mówiących po rosyjsku.
W Kazachstanie (według spisu ludności) w 2009 roku było 11,4 mln osób mówiących po rosyjsku (71,2% ludności).
Na Białorusi (według spisu ludności) w 2009 roku dla 3,9 mln rosyjski był językiem ojczystym, 6,7 mln osób (70,5% ludności) posługiwała się rosyjskim w domu.
Ponadto kilka milionów osób posługujących się językiem rosyjskim mieszka w krajach bałtyckich, Mołdawii, krajach zakaukaskich, Kirgistanie i innych krajach Azji Środkowej.
Gramatyka
Alfabet
Od 1918 r. alfabet rosyjski składa się z 33 liter, choć litera ё często jest zastępowana przez е.
Literydrukowane Nazwa litery Polskiodpowiedniketymologicznyi w transkrypcji Nazwa(według polskiej fonetyki) Wymowa(według polskiej fonetyki)А ааaaaБ ббэbbebВ ввэwwewГ ггэggegД ддэddedЕ ейэje, -ie*jejeЁ ёйоjo, -io*jojoЖ жжэżżeżЗ ззэzzezИ ииi*iiЙ йи краткоеji kratkojejК ккаkkakЛ лэльł/l*el/ełł/lМ мэмmemmН нэнnennО ооoooП ппэppepР рэрrerrС сэсsessТ ттэttetУ ууuuuФ фэфfeffХ ххаchchachЦ ццэccecЧ ччeczciećШ шшаszszaszЩ щщаszczśaśЪ ътвёрдый знак *twiordyj znak *Ы ыыyyyЬ ьмягкий знак ´*miagkij znak ´*Э ээ lubэ оборотноеee lube oborotnojeeЮ юйуju, -iu*jujuЯ яйаja, -ia*jaja
Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797, ale były uznawane za warianty innych liter aniżeli za pełnoprawne litery (я jest innym kształtem litery ѧ). Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i (Ii), iżyca (Ѵѵ), fita (Ѳѳ), omega (Ѡѡ), zieło (Ѕѕ), ksi (Ѯѯ), psi (Ѱѱ), jusy (Ѧѧ, Ѩѩ, Ѫѫ, Ѭѭ) i jać (Ѣѣ).
Litera ё jest używana w ograniczonym stopniu, występuje w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.
Litera ъ w latach 20. i 30. była zastępowana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.
Znak akcentu rzadko jest stosowany w piśmie: występuje w słownikach i niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Stosunkowo rzadkie są przykłady słów nieróżniących się pisownią, lecz posiadających różne znaczenie i akcent: słowo „временная” w zależności od akcentu znaczy „tymczasowa” („вре́менная”) lub „czasowa” („временна́я”); „самой красивой” będzie tłumaczone jako „samej pięknej” („само́й красивой”) lub „najpiękniejszej” („са́мой красивой”).
Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski Transkrypcja – sposób konwersji pisma – polega na przybliżonym, możliwie wiernym zastąpieniu dźwięków mowy oznaczanych za pomocą jednego alfabetu znakami innego alfabetu.
Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski Litera rosyjska Uwagi Transkrypcja na alfabet polski Przykłady zapis wyrazu w alfabecie rosyjskim transkrypcja na alfabet polski а a мама, Анна mama, Anna б b бас, дуб bas, dub в w вино, Вера, вы wino, Wiera, wy г g гитара, сдвиг gitara, sdwig w końcówkach -ого, -его wymawia się jak „w” g ничего, его niczego, jego д d дар, под dar, pod е na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь je ель, Елена, затишье jel, Jelena, zatiszje po й, ж, л, ш, ч, щ, ц i po innych spółgłoskach w niektórych wyrazach obcego pochodzenia e Фойе, шершень, цель Foje, szerszeń, cel po wszystkich innych spółgłoskach ie белый, сено, весна biełyj, sieno, wiesna ё na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь jo ёлка, ёрш, ёж jołka, jorsz, joż po л, ж, ш, ч, щ o полёт, жёлтый, шёлк polot, żołtyj, szołk po wszystkich innych spółgłoskach io орёл, Семён orioł, Siemion ж ż жарко, пляж żarko, plaż з z зуб, Зинаида zub, Zinaida и na początku wyrazu, po spółgłoskach (z wyjątkiem ж, ш, ц) i лиса, чиж lisa, cziż po ь ji воробьи, соловьи worobji, sołowji po ж, ш, ц y шина, цитата szyna, cytata й j рай, тайга raj, tajga к k курица, Курск kurica, Kursk л przed е, ё, я, ю, и, ь l клякса, ключ klaksa, klucz przed spółgłoskami, przed samogłoskami а, о, у, ы oraz na końcu wyrazu ł ладья, плов, залп ładja, płow, załp м m мимо, мама mimo, mama н n нитка, нарзан nitka, narzan о zarówno akcentowane „o”, które wymawia się jak „o”, tak i nieakcentowane, wymawiane jak „a” o молоко, она mołoko, ona п p папа, пёс papa, pios р r рак, лира rak, lira с s сосуд, лес sosud, les т t топот, тесто topot, tiesto у u урна, куда urna, kuda ф f филин, фанфары filin, fanfary х ch худой, хитрый chudoj, chitryj ц c цифра, цыган cyfra, cygan ч litera ч w języku rosyjskim jest miękka i brzmi podobnie jak polskie „ć” cz час, речь czas, riecz ш sz тушёнка, наотмашь, парашют tuszonka, naotmasz, parasziut щ щ podobnie jak litera ч brzmi miękko i przypomina dźwięk „ś” w języku polskim szcz роща, помощь roszcza, pomoszcz ъ jest pomijany podczas transkrypcji подъём, объём podjom, objom ы y быт, сытый byt, sytyj ь oddaje się przez znak zmiękczenia ´ (nie apostrof’) ´ быть, тетрадь, тень byt´, tietrad´, tień pomijany, gdy występuje po л, ж, ш, ч, щ oraz przed samogłoską боль, мышь, ладья bol, mysz, ładja э e эталон, эхо etałon, echo ю na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь ju юг, пью, адъютант jug, pju, adjutant po л u любовь, лютня lubow´, lutnia po innych spółgłoskach iu сюда, тюльпан siuda, tiulpan я na początku wyrazu oraz po samogłoskach i po ь, ъ ja январь, рьяный janwar´, rjanyj po л a пуля, слякоть pula, slakot´ po innych spółgłoskach ia пряжа, пять priaża, piat´
Wymowa Pewne cechy wymowy rosyjskiej nie są uwzględniane w transkrypcji:
О nieakcentowane wymawia się niemal jak /a/, np.: вода́ (woda) – /wa|da/, коро́ва (korowa) – /ka|rowə/, пу́сто (pusto) – /|pustə/. Nieakcentowane е i я (oraz а po ч, щ) wymawia się pośrednio między /e/ i /i/ (//), np. весна́ (wiesna) – /wi|sna/, пятно́ (piatno) – /pi|tno/, часы́ (czasy) – /czisy/. Rosyjskie miękkie s´, z´ są mniej miękkie od polskich ś, ź, brzmią trochę jak sj, zj w jednej głosce. Połączenia си, зи należy więc wymawiać możliwie twardo, jak w sinus, rozindyczyć. Ч, щ są zawsze miękkie. (Ж, ш, ц są zawsze twarde.) Brzmią jak polskie ć i ś. Щ można też wymawiać jako podwójne miękkie sz. Rosyjskie l jest zawsze miękkie. Brzmi pośrednio między l i j. Przy jego wymowie należy przybliżyć całą przednią i środkową część języka do podniebienia. Rosyjskie ли wymawiamy jak polskie li. Natomiast rosyjskie ł odpowiada polskiemu ł scenicznemu (czyli jest bardziej podobne do l od polskiego potocznego ł, tzn. u niezgłoskotwórczego). Przy jego wymowie należy trzymać prawie cały język nisko i tylko jego czubkiem dotykać do zębów. Zmiękczanie л jest więc w zasadzie regularne. W rosyjskim в po bezdźwięcznych wymawiamy jak polskie w (a nie f). Твой należy więc wymawiać wyraźnie /twoj/. Połączenia -тся, -ться w zakończeniach czasowników zwrotnych wymawia się jak /-csa/. Г w końcówkach dopełniacza -ого, -его wymawia się jak polskie w, np. до́брого (dobrogo) – /|dobrawa/, дре́внего (driewniego) – /|dr´ewniwə/ Wyrazy что, что́бы (czto, cztoby) wymawia się jak /szto/, /|sztoby/.
+ Podstawowe allofony samogłosek litery morfonemy fonemy Pod akcentem w nagłosie słowabez akcentu W pierwszej sylabie przed akcentem W pozostałych nieakcentowanych sylabach po twardejspółgłosce po miękkiejspółgłosce po podwójnychtwardychspółgłoskach i /ц/ po/ж/, /ш/ po miękkichspółgłoskach po twardychspółgłoskach po miękkichspółgłoskach и, ы || //, // [] [] [], [] [] [] [] ([ие]) [] [] ([ь]) е, э || //, //, //, // [] [] [] [] ~ [] [] [] ([ие]) [] [] ([ь]) а, я || //, // [] [] [] [] [] [] ([ие]) [] [], [] о, ё || //, //, // [] [] [] [] [] [] ([ие]) [] [] ([ь]) у, ю || // [] [] [] [] [] [] [] []
Klasyfikacja Rosyjski jest językiem wschodniosłowiańskim. Najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do tej grupy języków.
Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański, który wywodzi się z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, stworzonego na podstawie słowiańskich gwar okolic dzisiejszych Salonik z IX wieku, które należały do południowosłowiańskiej grupy. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.
Powstanie i rozwój Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):
Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:
grupy typu TorT (grupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których „T” oznacza dowolną spółgłoskę) przeszły w ToroT, a nie w TroT korva > korova > корова (korowa – pol. krowa < krova) melko > moloko > молоко (mołoko – pol. mleko < mleko) grupy typu orT- rozwinęły się jak w grupie zachodniej olketь > loketь > локоть (łokot´ – pol. łokieć) ordlo > ralo > рало (rało – pol. radło < radlo) druga palatalizacja dotyczyła też grup typu kvě, gvě, które dały grupy typu c´vě (цве – cwie), z´vě (зве – zwie) květъ > c´větъ > цвет (cwiet – pol. kwiat) gvězda > z´vězda > звезда (zwiezda – pol. gwiazda) połączenia tj, dj dały č, ž (ч, ж – cz, ż) zamiast c, dz vidją > vižą > вижу (wiżu – pol. widzę < vidz´ą) grupy tl, dl uprościły się do l (ł)