Układ osi lokomotywy – liczba i układ osi tocznych i napędowych lub wiązanych lokomotywy. Na oznaczenie poszczególnych układów osi, ułatwiające klasyfikację lokomotyw, stosowane są odpowiednie oznaczenia cyfrowo-literowe. Układ osi był istotną cechą zwłaszcza parowozów, gdzie występowało największe zróżnicowanie układów osi i ich oznaczeń.
W przypadku lokomotyw spalinowych oraz elektrycznych, a także w przypadku wagonów motorowych układ osi jest mniej zróżnicowany, jednak i tutaj odgrywa on niebagatelną rolę w dynamice pojazdu. To wszystko sprawia, że układ osi jest istotnym parametrem występującym w każdej charakterystyce taboru trakcyjnego.
Oznaczenia układu osi thumb|Oznaczenia brytyjskie – przykłady oznaczeń według Whyte notation Polskie Dla parowozów W oznaczeniu serii: ostatnia mała litera oznacza układ osi, według tabeli poniżej, np. Pt47, TKt48. Liczbowo: trzycyfrowe oznaczenie według systemu francusko-rosyjskiego. Kolejne cyfry rozdzielone myślnikami oznaczają liczbę osi: tocznych przednich, napędowych i tocznych tylnych. Brak osi w grupie oznacza 0. Więcej cyfr oznacza parowóz wieloczłonowy. Literowo-cyfrowo: według systemu niemieckiego opisanego poniżej. Obrazowo: osie toczne oznacza litera o a napędowe O. Przeważnie grupy osi oddziela się spacją. Czasem literę oznaczającą oś silnikową wyróżnia się pogrubieniem albo zaczernieniem.
Dla pozostałego taboru trakcyjnego Cyfry oznaczają liczbę osi tocznych, a wielka litera napędowych. Pozycja litery w alfabecie łacińskim wyznacza liczbę osi. W zespołach trakcyjnych liczbę osi podaje się osobno dla każdego członu. 0 oznaczające brak osi pomija się. Osie prowadzące, mogące wykonywać obrót względem ostoi, oznacza się '. Osie należące do wózka ujmuje się w nawiasy np. (1A)'(A1)', dla przypadków oczywistych nawias pomija się, np. B'B'. Do symbolu osi napędzanych indywidualnie dodaje się o, np. Bo'Bo' – oznacza dwa wózki dwuosiowe z napędem indywidualnym. Jeśli pojazd składa się z rozłączalnych członów oznacza się to przez znak +, np. elektrowóz ET41 ma układ osi Bo'Bo'+Bo'Bo'.
Niemieckie Stosowany obecnie w większości krajów Europy, wprowadzony jako standard przez Międzynarodowy Związek Kolei (UIC). Oznaczenie będące kombinacją liter i cyfr, pozwala na dokładne określenie cech układu osi, zwłaszcza mniej typowych lokomotyw.
Cyfry oznaczają liczbę osi tocznych, a wielka litera napędowych. Pozycja litery w alfabecie łacińskim wyznacza liczbę osi. W parowozach wieloczłonowych liczbę osi podaje się osobno dla każdego członu. 0 oznaczające brak osi pomija się. Toczne osie ruchome dodatkowo oznacza się apostrofem (') np. 2'C1' (oznaczenie to często jest pomijane). W parowozach wieloczłonowych symbole odnoszące się do grup osi prowadzonych w odrębnych ramach ujmuje się w nawiasy np. (2'D)2'D. W parowozach Garratta wózki traktuje się jak dwa oddzielne parowozy i ujmuje w nawiasach np. (1'C1')(1'C1'). Do symbolu osi napędzanych indywidualnie dodaje się o np. 1'Bo. W rozbudowanym systemie niemieckim po oznaczeniu samego układu osi parowozów dodawane bywają dalsze informacje, w kolejności: litera n oznaczająca parowóz na parę nasyconą, h – na parę przegrzaną, t – z osuszaczem pary; cyfra 2, 3 lub 4 oznaczająca liczbę cylindrów silnika; opcjonalnie litera v oznaczająca silnik sprzężony, t oznaczająca tendrzak, z oznaczająca napęd zębaty, f oznaczająca parowóz bezogniowy.
Francusko-rosyjskie Kolejne cyfry oznaczają liczbę osi w grupach: toczne z przodu, napędowe, toczne z tyłu. Zapisuje się jako ciąg cyfr oddzielonych myślnikami (w Rosji) lub liczbę trzycyfrową (we Francji). 0 oznacza brak osi w grupie.
Brytyjskie (ang. Whyte notation) Kolejne liczby oznaczają liczbę kół w grupach. Liczby zawsze są rozdzielone myślnikami. Brak osi w grupie oznacza 0. Litera T na końcu oznacza parowóz tendrzak.
USA i kanadyjskie Część układów osi posiada tradycyjne nazwy własne, lecz w Polsce nie są używane.
Przykłady oznaczeń Oznaczenie układu osi parowozów PolskieNiemieckieUICNazwy w USA i KanadzieBrytyjskie(liczba kół)Francuskie(liczba osi)Układ osiParowozya1A1SingleJenny Lind2-2-21-1-1o O oOKa1bB4-Wheel-Switcher0-4-00-2-0OOTKb-1479c1'BBowkerPorter2-4-01-2-0o OOOc1d2'BAmerican8-Wheeler4-4-02-2-0oo OOPd1e1'B1'Columbia2-4-21-2-1o OO oOKe1f2'B1'Atlantic4-4-22-2-1oo OO oPf2g2'B2'ReadingJubileeLady Baltimore4-4-42-2-2oo OO oohC6-Wheel-Switcher0-6-00-3-0OOOTKh29i1'CMogul2-6-01-3-0o OOOTKi3, Oi2k2'C10-Wheeler4-6-02-3-0oo OOOOk1, Ok22l1'C1Prairie2-6-21-3-1o OOO oOKl27, Ol49m2'C1Pacific4-6-22-3-1oo OOO oPm36 (Piękna Helena), Pm3, Pm2, Om101, OKm11, LNER A3 (Flying Scotsman)n1'C2'Adriatic2-6-41-3-2o OOO oo Pn11o2'C2'HudsonMilwaukeeBalticShore Line4-6-42-3-2oo OOO ooOKo1pD8-Wheel-Switcher0-8-00-4-0OOOOTp4r1'DConsolidation2-8-01-4-0o OOOOTr21, Tr203s2'DMastodonTarantula12-Wheeler4-8-02-4-0oo OOOOOs24t1'D1'MikadoMikeMacArthurCalmet2-8-21-4-1o OOOO o TKt48, Pt47, Ot1u2'D1'MountainMohawkNew Haven4-8-22-4-1oo OOOO oPu29wE10-Wheel-Switcher0-10-00-5-0OOOOOTKw2y1'EDecapod2-10-01-5-0o OOOOOTy51, Ty2, Ty246z1'E1'Santa FéCentralDecapodLorraine2-10-21-5-1o OOOOO oOKz32Niektóre inne–1APlanet2-2-01-1-0o O-–2AJervis4-2-02-1-0oo O-–2A1Bicycle4-2-22-1-1oo O o-–3ACrampton6-2-03-1-0ooo O-–D1'Transfer0-8-20-4-1OOOO o-–1'D2'BerkshireKanawhaLima2-8-41-4-2o OOOO oo-–2'D2'NorthernNiagaraConfederationDixieGreenbrierPoconoPotomac4-8-42-4-2oo OOOO oo-–E1'Union0-10-20-5-1OOOOO o-–1'E2'TexasColoradoSelkirk2-10-41-5-2o OOOOO oo-–1'F2'-2-12-41-6-2o OOOOOO ooBDZ 46 (TT1-6-217)–2'G2'-4-14-42-7-2oo OOOOOOO oo AAParowozy wieloczłonoweMalleta–(2'C)C2'Challenger 2-3-0+0-3-2oo OOO OOO oo Challenger–(2'D)D2'Big boy 2-4-0+0-4-2oo OOOO OOOO ooBig Boy
Zobacz też
oznaczenia polskich parowozów i tendrów
Przypisy
Kategoria:Lokomotywy Kategoria:Oznaczenia taboru kolejowego w Polsce Kategoria:Oznaczenia taboru kolejowego