Akademia Szwedzka () – akademia królewska z siedzibą w Sztokholmie, niezależna instytucja kulturalna i naukowa, której głównym zadaniem jest dbanie o rozwój literatury i języka szwedzkiego. Akademia składa się z osiemnastu członków wybieranych dożywotnio.
Motto Akademii brzmi Snille och smak (pol. „Geniusz i smak”), a sama instytucja bywa po szwedzku również nazywana De Aderton (pol. „Osiemnastu”).
Akademia od 1901 roku przyznaje Literacką Nagrodę Nobla.
Historia Akademia Szwedzka została założona 20 marca 1786 przez szwedzkiego króla Gustawa III, a idea samej instytucji i jej organizacja były zainspirowane Akademią Francuską. Król powołał pierwszych jej trzynastu członków (m.in. poetę Johana Henrica Kellgrena, a także Johana Gabriela Oxenstiernę), którzy wybrali kolejnych pięciu akademików. Według zaleceń króla do Akademii mieli należeć pisarze, uczeni i „panowie”, czyli szlachta, jednak w samej instytucji między jej członkami miała panować całkowita równość.
Według statutu sporządzonego przez samego króla, najważniejszym zadaniem organizacji była i jest praca nad czystością, siłą i wielkością (szw. renhet, styrka och höghet) języka szwedzkiego. Realizację tego zadania miało zapewniać wydawanie przez Akademię słownika, podręcznika gramatyki oraz coroczne przyznawanie nagród i wyróżnień za nadzwyczajnej jakości użycie szwedzkiego w sztuce poetyckiej. mały|271x271px|Logo Post- och Inrikes Tidningar, wydawanego przez Akademię do 2007 roku Akademia od samego początku miała zagwarantowaną niezależność ekonomiczną, a istotnym źródłem jej finansów był przywilej wydawania czasopisma państwowego Post och Inrikes Tidningar, zawierającego wiadomości z zagranicy i mającego monopol na publikowanie oficjalnych obwieszczeń. Od 1886 roku wpływy z wydawania czasopisma służyły na pokrycie kosztów prac nad słownikami, przede wszystkim nad Słownikiem Akademii Szwedzkiej (SAOB). W 2007 roku przywilej wydawania Post och Inrikes Tidningar przekazano Bolagsverket, za co Akademia zaczęła otrzymywać roczną rekompensatę.
Po śmierci Gustawa III w 1792 sytuacja Akademii się pogorszyła i w 1795 jej działalność została wstrzymana na 2 lata. Mimo tego Akademia zachowała swoją pozycję jako najwyższy autorytet w kwestiach literackich i językowych w Szwecji. W latach 20. XIX wieku działalność organizacji osłabła w wyniku ataku ze strony prekursorów nowej literatury, a sama Akademia stała się synonimem konserwatyzmu.
W 1824 roku zmarł pierwszy stały sekretarz organizacji , a na jego miejsce wybrano , który pełnił tę funkcję do 1834 roku, a okres jego urzędowania był czasem stagnacji w pracach Akademii. W 1834 roku na sekretarza wybrano energicznego , który znacząco wzmocnił pozycję kulturalną i ekonomiczną Akademii. Po śmierci Beskowa w 1868 nie udało się wybrać stałego sekretarza aż do roku 1884, kiedy na to stanowisko wstąpił poeta Carl David af Wirsén. Okres jego urzędowania to też czas, gdy Akademia była wspierana przez przychylnego jej króla Oskara II. W następnym dziesięcioleciu literatura szwedzka rozwijała się w kierunku, który nie odpowiadał konserwatywnemu Wirsénowi. Spowodowało to mniejszą popularność tej instytucji wśród młodszego pokolenia pisarzy, m.in. Augusta Strindberga, który był zaciekłym krytykiem Akademii.
W 1900, po pewnym wahaniu, Akademia przyjęła na siebie obowiązek przyznawania Literackiej Nagrody Nobla, który oznaczał zmianę organizacji jej pracy, ale przyniósł jej międzynarodową sławę i prestiż.
Wirséna w 1913 na stanowisku stałego sekretarza zastąpił Erik Axel Karlfeldt. Jego 18-letni okres urzędowania stał pod znakiem przemian i modernizacji w łonie Akademii, które otworzyły ją na pisarzy nowych czasów. Pierwszą kobietą wybraną do Akademii była wybrana w 1914 Selma Lagerlöf. Za czasów urzędowania Karlfeldta (1912-1931) do Akademii wstąpiło też wielu uznanych pisarzy, m.in. Verner von Heidenstam, Anders Österling czy Bo Bergman, ale też biskup Nathan Söderblom czy podróżnik i badacz Sven Hedin. W 1914 roku Akademia stała się wieczystym właścicielem Budynku Giełdy na Starym Mieście w Sztokholmie, który od 1921 służy jako jej stała siedziba.
Karlfeldt był ostatnim stałym sekretarzem, który pełnił swoją funkcję dożywotnio. W 1931 roku na stałego sekretarza wybrano , a w 1941 jego funkcję przejął Anders Österling. Funkcję tę pełnili potem kolejno: (1964–1977), (1977–1986), Sture Allén (1986–1999), Horace Engdahl (1999–2009), Peter Englund (2009-2015), Sara Danius (2015–2018) oraz Anders Olsson (od 2018).
W drugiej połowie XX wieku wśród członków Akademii zaczęli dominować literaci, w 1986 roku, czyli w roku jubileuszu 200-lecia fundacji, prawie dwie trzecie ich członków stanowili pisarze i poeci.
Działalność alt=|mały|349x349px|Budynek Giełdy w Sztokholmie, siedziba Akademii
Akademia jest niezależną instytucją, w statucie określoną jako „korporacja”, a jej „opiekunem” jest panujący szwedzki monarcha, obecnie Karol XVI Gustaw. Nie jest utrzymywana z pieniędzy podatników, a swoją niezależność finansową zawdzięcza w dużej mierze zapisom testamentowym, donacjom, a także inwestycjom w nieruchomość, akcje i fundusze. Według doniesień szwedzkiej prasy, Akademia jest właścicielem nieruchomości w prestiżowych lokalizacjach (Sztokholm, Berlin i Paryż) o wartości 940 milionów koron, a także akcji o wartości 800 milionów koron, co łącznie daje majątek wartości 1,7 miliarda koron.
Praca Akademii jest oparta na działaniu wewnętrznych komitetów, których zadaniem jest prowadzenie prac w poszczególnych dziedzinach będących przedmiotem jej zainteresowania. Dla przykładu sprawami związanymi z językiem szwedzkim kieruje komitet językowy (trzech do czterech członków), a laureatów Nagrody Nobla proponuje komitet noblowski (do pięciu członków). Praca w komitetach i grupach roboczych jest odpłatna.
Siedzibą Akademii jest Budynek Giełdy (Börshuset) na starym mieście w Sztokholmie.
Nagrody Co roku Akademia przyznaje około 50 różnych nagród i stypendiów. Jej laureatami są przede wszystkim twórcy literatury (prozaicy, poeci, dramatopisarze), ale także dziennikarze (krytycy, eseiści), tłumacze literaccy (na język szwedzki i z języka szwedzkiego), naukowcy (historycy, literaturoznawcy i językoznawcy), ludzie kultury (aktorzy, reżyserzy, muzycy), jak również nauczyciele języka szwedzkiego i bibliotekarze. Wspólne dla wszystkich wyróżnień jest to, że nie przyznawane są one w drodze konkursu i że nie można się o nie ubiegać.
Najważniejszą i najbardziej znaną nagrodą Akademii jest Nagroda Nobla w dziedzinie literatury, przyznana Akademii na mocy testamentu Alfreda Nobla w 1900 roku. Inne ważne nagrody to: Wielka Nagroda (szw. Stora priset), ustanowiona w 1786 roku przez Gustawa III, początkowo przyznawana co roku w ramach dorocznego konkursu literackiego, później sporadycznie za wybitne osiągnięcia w dziedzinach będących przedmiotem zainteresowania Akademii, jej laureatami byli m.in. Johan Ludvig Runeberg (1839), Frederika Bremer (1844), Selma Lagerlöf (1904), Astrid Lindgren (1971), Evert Taube (1972), Ingmar Bergman (1977), Tove Jansson (1994) Nagroda Królewska (szw. Kungliga priset), ustanowiona przez Karola XIV Jana w 1835 roku, przyznawana co roku za wybitne osiągnięcia w dziedzinach będących przedmiotem zainteresowania Akademii, jej laureatami byli m.in. Erland Josephson (2003), (2017), (2016) Nagroda Bellmana (szw. Bellmanpriset), przyznawana od 1920, ufundowana przez Andersa Zorna i jego żonę, przyznawana co roku dla uczczenia „wybitnych szwedzkich skaldów”, jej laureatami byli m.in. Erik Axel Karlfeldt (1920-1931), Pär Lagerkvist (1945), Gunnar Ekelöf (1953 i 1961, 1967), Harry Martinsson (1962) czy Stig Larsson (2006) Nagroda Nordycka Akademii Szwedzkiej (szw. Svenska Akademiens nordiska pris), ufundowana w 1986 roku w 200-lecie Akademii, ze względu na znaczną sumę pieniężną (400 000 koron) nazywana „małym Noblem”, przyznawana corocznie pisarzom i naukowcom z krajów nordyckich za wybitne osiągnięcia w dziedzinach będących przedmiotem zainteresowania Akademii, otrzymali ją m.in. Villy Sørensen (1986), Roy Jacobsen (1989), Tomas Tranströmer (1991), Klaus Rifbjerg (1999), Sofi Oksanen (2013), Dag Solstad (2017) i Agneta Pleijel (2018) Nagroda Doblouga (szw. Doblougska priset), przyznawana corocznie od 1951 roku dla dwóch laureatów, jednego ze Szwecji, drugiego z Norwegii, ma na celu wspieranie szwedzkiej i norweskiej beletrystyki i badań literackich. Jej laureatami byli m.in. Tarjei Vesaas (1957), Ivar Lo-Johansson (1973), Lars Saabye Christensen (1993) czy Inger Edelfelt (1996) Nagroda Finlandii (szw. Svenska Akademiens Finlandspris), przyznawana corocznie od 1966, przyznawana za zasługi na rzecz kultury szwedzkojęzycznej w Finlandii, jej laureatami byli m.in. Hagar Olsson (1966), Bo Carpelan (1971), Märta Tikkanen (2002) i Kjell Westö (2018) Nagroda Akademii Szwedzkiej za Przekład (szw. Svenska Akademiens översättarpris), przyznawana corocznie od 1953 roku dla tłumaczy literatur obcych na język szwedzki, jej laureatami byli m.in. Elmer Dictonius (1955) i Anders Bodegård (1995)
Według doniesień szwedzkiej prasy, wartość łączna (nie licząc Nagrody Nobla) nagród i stypendiów przyznawanych przez Akademię to ok. 25-30 milionów koron.
Wśród laureatów nagród Akademii Szwedzkiej są też Polacy. Nagrodę Akademii Szwedzkiej za promocję szwedzkiej kultury za granicą (Svenska Akademiens pris för introduktion av svensk kultur utomlands) otrzymali: Magdalena Wasilewska-Chmura (2010), Katedra Skandynawistyki UAM (2014) oraz Jan Balbierz (2018). Nagrodę tłumaczeniową Akademii Szwedzkiej (szw. Svenska Akademiens tolkningspris) otrzymał w 1985 roku Zygmunt Łanowski, w 2023 roku Justyna Czechowska, a Nagrodę Akademii Szwedzkiej za tłumaczenie literatury szwedzkiej (szw. Svenska Akademiens pris för översättning av svensk litteratur) w 2017 otrzymał Leonard Neuger. W 2005 i 2008 roku nagrodę specjalną Akademii otrzymał dziennikarz polskiego pochodzenia Maciej Zaremba, który w 2013 był również laureatem przyznawanej przez Akademię Nagrody Kellgrena.
Akademia i język szwedzki mały|265x265px|SAOB, Słownik Akademii Szwedzkiej, części 20-35 Od 1874 roku Akademia redaguje i publikuje Listę Słów Akademii Szwedzkiej (w skrócie SAOL, szw. Svenska Akademiens ord lista över svenska språket), czyli rejestr współczesnego słownictwa szwedzkiego. W 2015 roku ukazało się jej 14 wydanie, zawierające prawie 126 000 słów. SAOL jest uważana za zapis wzorcowej ortografii i pełni nie tylko funkcję deskryptywną, a także normatywną.
Bardziej obszernym źródłem wiedzy o języku szwedzkim jest wydany w 2009 przez Akademię Słownik Szwedzki (SO, szw. Svenska Ordboken). Zawiera on definicje słów, przykłady użycia, przykładowe konstrukcje oraz krótkie informacje o etymologii.
Od 1893 Akademia wydaje również Słownik Akademii Szwedzkiej (w skrócie SAOB, szw. Svenska Akademiens ordbok), największą encyklopedię wydaną kiedykolwiek w Skandynawii. Jest to słownik etymologiczny, zawierający obszerne definicje i przykłady użycia słów występujących w pisanym języku szwedzkim od 1521 roku. Prace nad słownikiem postępują zgodnie z porządkiem alfabetycznym, w 2017 roku wydano 37 jego część, a redaktorzy dotarli do słowa „vret”. Redakcja SAOB znajduje się w Lund.
Pod auspicjami Akademii powstała również mająca ogromne znaczenie standaryzacyjne dla języka czterotomowa Gramatyka Akademii Szwedzkiej (w skrócie SAG, szw. Svenska Akademiens Grammatik), wydana w roku 1999 pod redakcją językoznawców Ulfa Telemana, Staffana Hellberga i Erika Anderssona. Obejmuje ona prawie 3000 stron i jest ona całościowym opisem współczesnej gramatyki języka szwedzkiego, zarówno pisanego, jak i mówionego.
Biblioteka Noblowska