Neofaszyzm – skrajnie prawicowy ruch polityczny działający po II wojnie światowej, nawiązujący do faszyzmu. Jego cechami są ekstremalny nacjonalizm, rasizm, ksenofobia oraz opozycja wobec liberalizmu, marksizmu i myśli lewicowej. Gospodarczo neofaszyści promują postulaty charakterystyczne dla prawicowego populizmuBritannica, NeofascismA. Lochmannová, O. Kolář, Extremism Behind Bars, 2021, s. 45N. Eremina, S. Seredenko, Right Radicalism in Party and Political Systems in Present-day European States, 2015, s. 19E. Carter, The Extreme Right in Western Europe: Success Or Failure?, 2005, s. 17S. Salzborn, German Right-Wing Extremism and Right-Wing Populism: Conceptual Foundations, [w:] Stifled Progress – International Perspectives on Social Work and Social Policy in the Era of Right-Wing Populism (pod red. K. Dunn, J. Fischer), 2019, s. 33-34. Neofaszyści występują zarówno w krajach, gdzie już niegdyś panował ustrój faszystowski, jak zwolennicy m.in. Francji Vichy i Philippe'a Pétaina we Francji, Ustaszy w Chorwacji, Strzałokrzyżowców i Miklósa Horthyego na Węgrzech, a także Żelaznej Gwardii w Rumunii i inni, jak i w krajach w których nigdy nie było takiego ustroju, np. ONR we współczesnej Polsce.
Charakterystyka faszyzmu klasycznego Faszyzm jest charakteryzowany przez:
totalitarne próby nałożenia kontroli państwowej na wszystkie aspekty życia: społeczne, polityczne, kulturalne i ekonomiczne państwo faszystowskie reguluje i kontroluje (zamiast nacjonalizowania) środki produkcji faszyzm wynosi państwo jako nadrzędną ponad jednostki, instytucje oraz grupy je tworzące faszyzm używa wyraźnej retoryki, wzywa do heroicznego, masowego wysiłku w celu np. odtworzenia minionej potęgi wzywa do posłuszeństwa wobec jednego lidera, często prowadzi do kultu jednostki
Faszyzm jest wiązany przez wielu naukowców z jedną lub więcej spośród poniższych charakterystyk: wysoki poziom nacjonalizmu, choć niektórzy faszyści zastępują naród np. rasą ekonomiczny korporacjonizm silny dyktatorski przywódca, który przedstawia naród, państwo albo wspólnotę jako nadrzędną wobec jednostek albo grup je tworzących.
Ruchy neofaszystowskie kontynuujące tradycję Najbardziej rozpowszechnionym nurtem neofaszyzmu jest neohitleryzm, który cechuje: kult Adolfa Hitlera, akceptacja bez zastrzeżeń ideologii NSDAP i stosowanie nazistowskiej symboliki. Neohitleryzm został wskrzeszony w 1959 r. przez George’a Lincolna Rockwella w USA pod postacią American Nazi Party, w 1962 r. przyjął formę nazistowskiej międzynarodówki World Union of National Socialists z sekcjami m.in. w Wielkiej Brytanii (National Socialist Movement), Szwecji (Nordiska Rikspartiet) i Australii (Nationalist Workers’ Party). W 1965 r. w Hiszpanii powstał pronazistowski Circulo Español de Amigos de Europa; na początku lat 70. podobne grupy pojawiły się we Francji (Fédération d’Action Nationale et Européenne) i w Niemczech (Nationalsozialistische Kampfgruppe Grossdeutschland). Impulsem dynamizującym rozwój neohitleryzmu była tzw. Hitlerwelle (fala zainteresowania III Rzeszą) w RFN lat 70. (wtedy powstały takie grupy jak Aktionsfront Nationaler-Sozialisten), zaś w następnej dekadzie fascynacja nazizmem w subkulturze skinhead (ruchy takie jak Blood & Honour i Combat 18 przeniosły kult Hitlera nawet do Brazylii czy Polski). Szczególnie silnie neohitleryzm rozwinął się w USA, gdzie największe znaczenie mają National Socialist Movement i National Alliance. Karykaturalnymi przykładami amerykańskiego neohitleryzmu były z jednej strony jest Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei – Aufbauorganisation (założona w 1972 r.), niewolniczo kopiująca pierwowzór, z drugiej – Libertarian National Socialist Green Party, która doszła do wniosków stanowiących zaprzeczenie nazizmu.
Wariantem nazizmu, alternatywnym wobec hitlerowskiego, jest strasseryzm, wariant nazizmu sformułowany przez Otto Strassera (1897-1974). Strasserowcy opowiadają się za socjalną rewolucją narodową, w wyniku której powstałoby bezpartyjne państwo stanowe; Hitlera uważają za zdrajcę niemieckiego socjalizmu. Ruch strasserowski odrodził się po II wojnie światowej w Niemczech jako Bund für Deutschlands Erneuerung, potem Deutsche Soziale Union (1956-64) i Unabhängige Arbeiter Partei (od 1961), wreszcie Freiheitlische Arbeiterpartei (1978-94) Friedhelma Bussego. Idee Strassera inspirowały też neofaszystów w innych krajach, np. w Wielkiej Brytanii (jedna z frakcji National Front) i USA (White Aryan Resistance).
We Włoszech do tradycji rewolucyjnego faszyzmu 1919-22 i republiki di Salo nawiązywały na przełomie lat 40. i 50. XX w. Fasci d’Azione Rivoluzionaria. Później mussolinizm kultywowany był w szeregach Movimento Sociale Italiano (np. frakcja Tendenza Nazionale Popolare); po zwrocie MSI w kierunku narodowo-liberalnym (1990) powstały faszystowskie grupy Movimento Fascismo e Liberta oraz Lega Nazionale Popolare, a po przekształceniu MSI w Alleanza Nazionale (1995) powstało Movimento Sociale Fiamma Tricolore (Giuseppe “Pino” Rauti). Obecnie jako „faszyzm trzeciego tysiąclecia” deklaruje się włoski ruch CasaPound.
W Hiszpanii ortodoksyjni falangiści w latach 1963–1966 skupiali się w kołach doktrynalnych im. José Antonio. Po upadku frankizmu odbudowali kilka swoich organizacji: Falange Española de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista, Partido Nacional Sindicalista i Falange Española Independiente. Jedna z frakcji – FE-JONS (Autentica), utworzona 1975 przez antyfrankistowską frakcję Falangi (Miguel Hedilla) – jest przykładem faszyzmu próbującego wrócić do swoich społecznie radykalnych i lewicowych korzeni; partia ta określiła się jako “lewicowa, rewolucyjna i samorządowa”.
Po upadku komunizmu w Europie Wschodniej podjęto próbę wskrzeszenia rodzimych ideologii faszystowskich i parafaszystowskich: Czarnej Sotni w Rosji, OUN na Ukrainie (Konhres Ukrainśkych Nacjonalistiw), ustaszy w Chorwacji (Hrvatski Oslobodilački Pokret), strzałokrzyżowców na Węgrzech (Velagnemzeti Nepuralmista Part), Żelaznej Gwardii w Rumunii (Nuova Dreaptá).
Ruchy neofaszystowskie modyfikujące ideologię Rewizja ideologii faszystowskiej postępowała w różnych, czasem przeciwstawnych, kierunkach.
Najczęstszym sposobem modernizowania ideologii faszystowskiej po 1945 r. było poszukiwanie demokratycznej legitymizacji. Ugrupowania nurtu “neofaszyzmu demokratycznego” oficjalnie wyrzekały się totalitarnej dyktatury (zastępując ją hasłami państwa autorytarnego lub demokracji plebiscytarnej), akcentowały natomiast antykomunizm i obronę tradycyjnych wartości, takich jak rodzina, własność prywatna czy religia. W tym kierunku poszły największe ugrupowania wywodzące się z ruchów faszystowskich – w Niemczech: Deutsche Reichspartei (1950-64), Nationaldemokratische Partei Deutschlands (NPD; pod przywództwem Adolfa von Thaddena i Martina Mussgnuga, 1965-77) i Deutsche Volksunion (założona 1971 przez Gerharda Freya), we Włoszech: Movimiento Sociale Italiano (zwłaszcza 1949-69 pod kierownictwem Augusto de Marsanicha i Arturo Micheliniego), w Hiszpanii: kierowane przez Blasa Pinara Fuerza Nueva i jej następca Frente Nacional, w Wielkiej Brytanii: National Front (NF) w latach 70., a następnie British National Party Johna Tyndalla, we Francji: Front National (FN). Cechą charakterystyczną tego kierunku jest wyraźne przesunięcie się tych ruchów ku pozycjom zajmowanym dotąd przez konserwatystów. Najbardziej znaną formacją postfaszystowską, która odrzuciła pierwotne idee przyjmując charakter partii konserwatywnej, stała się Alleanza Nazionale (AN) we Włoszech.
Z drugiej strony niektóre populistyczne ugrupowania nie posiadające faszystowskiego rodowodu (jak wywodząca się z nurtu liberalnego Freiheitliche Partei Österreichs czy regionalistyczna Lega Nord we Włoszech) zbliżają się do radykalnej prawicy, przez co są klasyfikowane razem z partiami neofaszystowskimi. Również nurtowi Alt-right, funkcjonującemu na obrzeżach ruchu zwolenników Donalda Trumpa, nieraz zarzucane są właśnie neofaszystowskie koneksje.
Po II wojnie światowej częstym zjawiskiem stała się internacjonalizacja faszyzmu, wyrażająca się w zastępowaniu bądź uzupełnianiu nacjonalizmu hasłami ponadnarodowej solidarności rasowej lub cywilizacyjnej (w skrajnym wariancie mamy tu do czynienia z całkowitym zanegowaniem odrębności narodowej na rzecz Europy Unitarnej lub jedności białej rasy).
Paneuropeizm neofaszystów wynikał z poczucia schyłku dominacji Europy nad światem i jej podziału między zdominowany przez ZSRR blok komunistyczny a zdominowany przez USA blok państw liberalnych; jest to próba stworzenia narodu europ., który będzie zdolny zrzucić z kontynentu jarzmo panowania sowieckiego despotyzmu i amerykańskiego indywidualizmu. Od 1949 r. w Niemczech ukazywało się pismo “Nation-Europe”; w 1951 r. z inicjatywy Maurice’a Bardeche’a, Oswalda Mosleya i Pera Engdahla powstał w Malmö Europäische Soziale Bewegung – ESB (z udziałem m.in. MSI); w 1962 r. na kongresie w Wenecji próbowano powołać Nationale Partei Europas – Parti Nationale Européen – National Party of Europe. Najpełniej sformułował ideologię paneuropejską Jean Thiriart, który w czasie okupacji był on związany z Amis du Grand Reich Allemand, w 1960 r. przystąpił do belgijskiego Mouvement d’Action Civique (MAC), a w 1963 r. zorganizował Jeune Europe (JE) z sekcjami w 9 krajach. Thiriart swą ideę Imperium Europejskiego “od Dublina do Bukaresztu” wyłożył w książce „Un Empire de 400 millions d’hommes: l’Europe” (1964); negował w niej podział na lewicę i prawicę, a w walce przeciw satelityzacji Europy i porządkowi jałtańskiemu szukał sojuszników w świecie arabskim i maoistowskich Chinach; jego koncepcje ustrojowe zbliżały się do narodowego komunizmu inspirowanego przez Josipa Broza-Tito i Nicolae Ceaușescu. Choć JE została rozwiązana w 1969 r., jej resztki działały przez kilka lat jako Organisation Lutte du Peuple. Obecnie idee Thiriarta (już jako “Europę od Dublina do Władywostoku”) propaguje Parti Communautaire National-Européen (Luc Michel).
Inną formą internacjonalizacji faszyzmu stał się rasizm, występujący w kilku odmianach. W krajach romańskich popularność zyskał tzw. socjalrasizm, reprezentowany przez Nouvelle Ordre Européenne. Organizacja ta powstała 1951 w wyniku rozłamu dokonanego w ESB pod hasłem wierności “linii Juliusa Streichera”; jej przywódcami byli René Binet (Francja) i Guy-Armand Amaudruz (Szwajcaria). Socjalrasiści, odrzucając tradycyjny nacjonalizm, kładli nacisk na biologiczny rasizm, który uzupełniali (zwłaszcza były trockista Binet) postulatami socjalnymi; ich celem było odbudowanie potęgi Europy wzdłuż osi Berlin-Rzym dla przeciwstawienia się “negroidalnemu” kapitalizmowi USA i “mongoloidalnemu” komunizmowi ZSRR. Odmiennym, bardziej ekskluzywistycznym wariantem rasizmu był nordycyzm zawężający rasową solidarność tylko do nordyków (np. Northern League w Wielkiej Brytanii). Na gruncie amerykańskim zrodził się tzw. biały nacjonalizm, uważający białych za odrębny naród; jego brytyjską ekspozyturą była White Nationalist Party. Kolejne mutacje tego nurtu kładły coraz silniejszy nacisk na “aryjską jedność” rasową, przesuwając się od “rasowego nacjonalizmu” do “uniwersalnego nazizmu”. Do ostatecznej konsekwencji doprowadził ten kierunek Church of The Creator (COTC), utworzony 1973 w USA przez Bena Klassena. COTC propaguje materialistyczny panteizm, eksterminację ras kolorowych i znoszący różnice narodowościowe “rasowy socjalizm” w skali planety.