thumb|240px|Damdin Suche Bator i Chorlogijn Czojbalsan Chorlogijn Czojbalsan (w polskich pracach sprzed ok. 1990 stosowano pisownię nazwiska Czojbałsan, obecnie przeważa zapis CzojbalsanNowa encyklopedia powszechna PWN, tom 1, 1998.Nazewnictwo geograficzne świata. Zeszyt 9. Azja Wschodnia (s. 94 – współczesna polska transkrypcja mongolskiego, s. 99 – zalecany zapis nazwy miasta Czojbalsan).Dzieje Mongolii, 2005. Wyd. Dialog, 1-543 str. ., czasami też imię w polskich książkach zapisuje się jako Chorloogijn np. w pracy Baabara mong. ; ur. 8 lutego 1895 w Tsjanghan Ghalbai, zm. 26 stycznia 1952 w Moskwie) – mongolski dowódca wojskowy, głównodowodzący Armią MRL (1924–1928), marszałek, minister spraw zagranicznych i minister obrony narodowej, premier MRL (1939–1952), jeden z twórców Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej, sekretarz Komitetu Centralnego MPL-R i socjalistyczny przywódca Mongolii od lat 30. XX wieku aż do swojej śmierci, dwukrotny Bohater Mongolskiej Republiki Ludowej (1941, 1945).
Życiorys Wczesne życie Urodzony w rodzinie aratów. Był nieślubnym synem ubogiej kobiety ze wschodniej części kraju. Był najmłodszym z czwórki dzieci. Jego ojcem był prawdopodobnie Jamsu, Dagur z Mongolii Zewnętrznej, sam Czojbalsan utrzymywał, że nie zna tożsamości ojcaAtwood, Christopher P. (2004). Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. New York: Facts on File inc. s. 103. .. W wieku 8 lat oddany do buddyjskiego klasztoru, przez pięć lat mieszkał tam jako uczeń klasztorny, opanowując język tybetański. W wieku 13 lat przyjął zakonne imię Czojbalsan (urodził się jako Dugar)Atwood 2004, s. 103.. Następnie w 1908 uciekł z klasztoru. W 1911 przybył do stolicy kraju Urgi, gdzie pracował jako robotnik fizyczny. W związku z ogłoszeniem niepodległości Mongolii rząd potrzebował kadr urzędniczych i założył szkołę tłumaczy, gdzie w 1912 przyjęto Czojbałsana. Dwa lata później skierowano go na naukę do szkoły podstawowej (lub liceum – w pracy Kojły podane są sprzeczne informacje) w Irkucku, gdzie uczęszczał w latach 1914–1917. Poznał wówczas język rosyjski. Tam wraz z innymi mongolskimi uczniami zapoznał się z komunistyczną ideologią oraz ruchami rewolucyjnymiZnamenski, Andrei A (2011). Red Shambhala: Magic, Prophecy, and Geopolitics in the Heart of Asia. Quest Books. s. 131. .Baabar (1999). History of Mongolia. Cambridge: Monsudar Publishing. s. 198. ..
Rewolucja mongolska Po powrocie do Urgi, w 1919 wraz z Dogsomynem Bodoo założył niezależne od Damdina Suche Batora kółko rewolucyjne w Urdze. Kółko miało antychiński charakter, oprócz Czojbalsana należeli do niego także inni przyszli przywódcy rewolucyjni w tym Dambyn Czagdardżaw. Kółko w 1920 połączyło się z kółkiem Suche Batora (późniejszego mentora politycznego Czojbalsana), tworząc Mongolską Partię Ludowo-Rewolucyjną (oficjalnie jednak jako datę powstania partii przyjmuje się moment pierwszego zjazdu, w marcu 1921). W połowie 1920 udał się do Ułan Ude, a następnie do Irkucka z delegacją komunistów mongolskich, aby prosić o pomoc rząd radzieckiBawden, C.R. (1989). The Modern History of Mongolia. London: Kegan Paul International Ltd. s. 206. .. W Irkucku przebywał przez pewien czas i otrzymał tam szkolenie wojskoweBawden 1989, s. 215.. Od listopada 1920 i w 1921 uczestniczył w walkach z wojskami barona Romana von Ungerna-Sternberga i resztkami przebywających w kraju wojsk chińskichBagaryn Shirendyb. History of the Mongolian People’s Republic. Cambridge, MA: Harvard University Press. 1976. s. 99. .. Pomimo że początkowo rewolucjoniści dysponowali jedynie 400-osobową armią partyzancką, zdołali samodzielnie pokonać oddziały Chin, a z pomocą Armii Czerwonej doprowadzić do klęski barona Ungerna-SternbergaPalmer, James (2008). The Bloody White Baron. London: Faber and Faber. s. 226. .. Czojbalsan uznawany jest za drugiego (po Suche Batorze) przywódcę rewolucji komunistycznej. W 1921 został członkiem Komitetu Centralnego MPL-R.
Droga do władzy Po zwycięstwie rewolucji został zastępcą głównodowodzącego Mongolską Armią Ludową i przewodniczącym Mongolskiego Rewolucyjnego Związku MłodzieżySanders 1996, s. 42.. Dowództwo nad armią objął w 1924 i piastował je przez cztery lata – do 1928, w tym okresie prowadził kampanię modernizacyjną skierowaną przeciwko uznanym za feudalne wzorcom kulturowymBaabar 1999, s. 231.. Do lat 30. był raczej „na bocznym torze”, spowodowane to było jego trybem życia (był uważany za kobieciarza wykazującego skłonność do częstego imprezowania). Choć był raczej zwolennikiem frakcji lewicowych, w mongolskich i radzieckich raportach często pojawia się informacja o jego prawicowych tendencjachBawden 1989, s. 292.. W trakcie czystki w partii, w trakcie której stracono Bodoo, także Czojbalsan o mało nie stracił sprawowanych funkcji (a być może życia), przed czym uratowała go osobista interwencja Suche BatoraAtwood 2004, s. 104.. Po śmierci Suche Batora został wysłany na naukę do Rosyjskiej Akademii WojskowejRupen, Robert Arthur (1979). How Mongolia Is Really Ruled. U.S.: Hoover Institution Press. s. 31. ..
Od 1928 do 1929 pełnił rolę przewodniczącego Małego Churału. Funkcję parlamentu w tym czasie sprawował Wielki Churał, który zbierał się raz na 3 lata, w czasie zjazdu wybierał on ze swoich delegatów tzw. Mały Churał, będący jego reprezentantem. Mały Churał zbierał się raz na rok i wybierał swe przedstawicielstwo na czele z przewodniczącym, które to przedstawicielstwo jako jedyne z parlamentu sprawowało ciągłą władzę. Objęcie tego stanowiska umożliwiło mu dokonanie reformy rządu, na skutek której władzę w partii stracili zwolennicy partyjnej prawicy (NEP-owcy). W 1931 został ministrem rolnictwa i gospodarki hodowlanej, który to urząd piastował do 1935. Poparł wówczas reformy gospodarcze w radzieckim stylu, w tym kolektywizację rolnictwaBawden 1989, s. 293. oraz konfiskatę majątków buddyjskich klasztorówBecker, Jasper (1992). Lost Country, Mongolia Revealed. London: Hodder and Stoughton. s. 123. .. Politykę tę ograniczył po 1932 roku, gdy miało miejsce nieudane powstanie wojskowych w regionie ChubsugułuBawden 1989, s. 292–293.. Następnie został ministrem spraw zagranicznych i ministrem obrony narodowej.
Objęcie władzy W okresie stalinowskiej czystki w partii w 1934 roku udało mu się zyskać sympatię samego Józefa Stalina, co pozwoliło mu zachować sprawowane urzędy i zwiększyło jego wpływy w rządzie. W czystce straconych zostało 56 niestalinowskich działaczy komunistycznychBaabar 1999, s. 351.. Dzięki wsparciu Stalina w 1936 roku został marszałkiem sił zbrojnych i szefem nowo utworzonego Ministerstwa Spraw WewnętrznychBaabar 1999, s. 353.. W trakcie urzędowania przyczynił się do eliminacji wysoko postawionego działacza Peldżidijna Gendena, uchodzącego za wrogiego ZSRRBaabar 1999, s. 348.. Wyrok na Gendenie uruchomił falę czystek, które przeprowadzało radzieckie NKWD. Czojbalsan miał stosunkowo niewielki wpływ na działania służb, a jego próby ratowania przed wyrokami współpracowników były przez NKWD odrzucaneBBC Films. Secrets of the Steppe.. Ofiarami czystek padli też liczni mnisi buddyjscy i intelektualiści. Czystki zakończyły się w 1939 roku, a ich ofiarami na skutek działań Czojbalsana padli na koniec działacze odpowiedzialni za ich przebieg (także według samego Czojbalsana wiele straconych osób było niewinnych)Baabar 1999, s. 370.. W tym samym roku objął funkcję premiera Mongolii, a więc de facto także sekretarza Komitetu Centralnego MPL-R (w tym okresie nie było funkcji pierwszego sekretarza, KC wybierał kilku równorzędnych sekretarzy, jednak, faktycznie znacznie większą władzę miał premier).
Wiosną 1939 roku doszło do akcji militarnej, w której wojska mongolskie i radzieckie starły się z siłami japońskimi z Mandżurii. W ciągu trwających od maja do września 1939 roku walk, wojska radzieckie i mongolskie dowodzone przez Gieorgija Żukowa zmiażdżyły oddziały japońskie w pobliżu wsi NomonhanKrivosheeva, G. F. (1993). Grif sekretnosti sniat’: poteri Vooruzhennykh Sil SSSR v voynakh, boevykh deystviyakh i voennykh konfliktakh. Moscow: Voennoe izd-vo. s. 77–85. .. Po inwazji III Rzeszy na ZSRR Czojbalsan poparł radziecki wysiłek wojenny (oficjalnie Mongolia nie wypowiedziała jednak Niemcom wojny). Czojbalsan i sekretarz partii Jumdżaagijn Cedenbal (forsowany na następcę Czojbalsana) nadzorowali wsparcie mongolskie dla ZSRR, które wysłano w postaci surowców, zaopatrzenia, żywności czy odzieży wojskowej. W czasie wojny Czojbalsan przeprowadził szereg reform – wprowadził nową konstytucję, zreformował alfabet mongolski wprowadzając cyrylicę oraz zupełnie zlikwidował wpływy buddyjskiego duchowieństwaRobert L. Worden and Andrea Matles Savada, editors. „Economic Gradualism and National Defense, 1932-45". Mongolia: A Country Study. GPO for the Library of Congress.Ginsburgs,, G (1961). „Mongolia’s „Socialist” Constitution”. Pacific Affairs.. mały|Gieorgij Żukow i Chorlogijn Czojbalsan w 1939 Przez całe życie był zagorzałym mongolskim nacjonalistą, który nigdy nie porzucił nadziei na zjednoczenie wszystkich Mongołów pod sztandarem Mongolskiej Republiki Ludowej. W 1945 roku zachęcał do etnicznej rebelii we Wschodnim Sinciangu, a w klęsce Japonii widział szansę na realizację marzenia o „Wielkiej Mongolii” (zjednoczenia Mongolii Zewnętrznej i Wewnętrznej). 10 sierpnia 1945 roku Mongolia wypowiedziała wojnę Japonii i przyłączyła się do radzieckiego ataku na wojska japońskie w północnych Chinach (operacja kwantuńska). W trakcie kampanii Czojbalsan rozpętał za pośrednictwem prasy falę panmongolskiego nacjonalizmu. Koniec wojny i ostateczna klęska Japonii nie doprowadziły jednak do zjednoczenia mongolskich ziem ze względu na zbyt silną pozycję ChinAtwood 2004, s. 105..
Po zakończeniu wojny rozpoczął politykę „budowy podstaw socjalizmu”, w ramach której rozszerzył kolektywne rolnictwo, przeprowadził pierwszy w historii kraju plan pięcioletni (1948-1952), wybudował infrastrukturę i przemysł. Z jego inicjatywy powstały liczne fabryki, kopalnie, systemy transportowe i sieci elektryczne. Przyczynił się do poprawy systemu edukacyjnego, utworzył pierwszy poważny uniwersytet w historii kraju i zwiększył wskaźnik alfabetyzacji społeczeństwa. Reformy realizował korzystając z radzieckiej pomocy gospodarczejMorozova, Irina Y. (2009). Socialist Revolutions in Asia: The Social History of Mongolia in the 20th Century. US: 2009 Taylor & Francis. s. 124. .. Wraz ze zwycięstwem w Chinach komunistów w 1949 roku ograniczył wydatki na liczącą 80 tysięcy żołnierzy armię (w 1948 roku wydatki te stanowiły 33% całego budżetu, a w 1952 roku spadły do 15%)„Mongolia-Postwar Developments”.. W 1946 roku wygasł Protokół o Przyjaźni i Wzajemnej Pomocy z ZSRR, pomimo to Czojbalsan kontynuował politykę bliskiej współpracy ze Związkiem RadzieckimChahryar Adle, Madhavan K.. Palat, Anara Tabyshalieva (Editors) (2005). Vol. VI: Towards Contemporary Civilization: From the Mid-Nineteenth Century to the Present Time. UNESCO. s. 371. . do czasu rozłamu ze Stalinem. Rozłam spowodowany był brakiem wsparcia Stalina dla zjednoczeniowych i panmongolskich pomysłów Czojbalsana. W 1949 roku Czojbalsan odmówił udziału w 70. urodzinach Stalina, a rok później zdecydowanie odrzucił radziecką propozycję przyłączenia Mongolii do ZSRR (wcześniej do ZSRR przyłączyła się Tuwa)Atwood 2004, p.105.Becker 1992, s. 97.. mały|250x250px|Marszałek Czojbalsan w otoczeniu radzieckich czołgistów w 1942