thumb|266px|Ziemia łomżyńska jako część województwa mazowieckiego w latach 1529-1795 mały|Ziemia łomżyńska i inne ziemie Mazowsza (XIII–XVIII w.) Ziemia łomżyńska () – historyczny obszar wchodzący w skład Mazowsza, a zarazem jego największa ziemia. W wielu dokumentach źródłowych, głównie zagranicznych, obszar określany mianem Mazowsze Łomżyńskie. Starostwo grodowe znajdowało się w Łomży. Oprócz grodu łomżyńskiego starosta opiekował się również grodami w Ostrołęce, Zambrowie i Kolnie.mały|Ziemia łomżyńska, Mazowsze i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnychW XVII wieku w ziemi łomżyńskiej szlachta stanowiła 47% mieszkańcówJolanta Choińska-Mika, Między społeczeństwem szlacheckim a władzą. Problemy komunikacji: społeczności lokalne – władza w epoce Jana Kazimierza, Warszawa 2002, s. 21..

Osadnictwo Teren ziemi łomżyńskiej był zasiedlany przez Mazowszan już w X–XII w wieku, przede wszystkim nad Narwią i górnym Orzem. Świadczy o tym fakt, że w XI wieku istniało kilka dużych grodów na linii Narwi: w Ostrołęce, w Nowogrodzie naprzeciw ujścia Pisy, w Starej Łomży oraz w Wiźnie poniżej ujścia Biebrzy. Istniało też kilka innych grodów w pobliżu rzek i traktów komunikacyjnych. Osadnictwo zahamowało, a nawet cofnęły, najazdy ludów bałtyjskich, które doprowadziły do ogromnych zniszczeń i wyludnienia się znacznej części tego regionu.

Odradzanie się osadnictwa nastąpiło w drugiej połowie XIV w, przede wszystkim na obszarze między Czerwonym Borem a Narwią. Zasiedlanie obszarów na północ od rzeki Gać rozpoczęło się dopiero w XV wieku, lecz na znacznie mniejszą skalę. Północ powiatu ostrołęckiego i zachód kolneńskiego porastała ogromna Puszcza Zagajnica, które pozostała niezamieszkana do XVII-XVIII wieku, pozostając terenem zarezerwowanym dla księcia, a następnie króla. Podobną pustką osadniczą (aż do XX w.) pozostały lasy Czerwonego Boru, oraz (do wieku XVIII) lasy Puszczy Zambrowskiej i otaczających ją bagien Wielkiej Bieli.

Połowa obszaru ziemi łomżyńskiej była własnością książęcą, a następnie królewską, wśród nich wszystkie miasta ziemi, to jest Łomża, Kolno, Nowogród, Zambrów i Ostrołęka. Stosunkowo mała była wieś duchowna, zaś wyjątkowo liczna własność drobnoszlachecka. Pod koniec XV wieku na obszarze ziemi istniało należących do dziedziców 60 wsi chłopskich z folwarkami.

Administracja Za panowanie księcia Janusza I ziemia łomżyńska wyodrębniła się z ziemi warszawskiej, wraz z pojawieniem się odrębnego sądu ziemskiego, poświadczonego od 1419 roku. Wcześniej, pod koniec XIV wieku zaczęły wyodrębniać się powiaty, grodowy łomżyński i niegrodowe ostrołęcki, zambrowski i kolneński. Ten ostatni wyodrębnił się z istniejącej wcześniej kasztelanii nowogrodzkiej i jeszcze w średniowieczu często nazywany był nowogrodzkim. + Powiaty ziemi łomżyńskiej w XVI wieku według Adolfa Pawińskiego Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km² powiat łomżyński 13,86 763,48 powiat kolneński 12,39 682,34 powiat zambrowski 15,14 833,98 powiat ostrołęcki 35,97 1980,50 Razem Σ 77,36 4260,30

Powiat zambrowski był oddzielnym ziemstwem (sąd ziemski niezależny od sądu ziemi łomżyńskiej). Dlatego posiadał dodatkowo sędziego ziemskiego, podsędka i pisarza ziemskiego i grodzkiego. Własny sąd ziemski i grodzki posiadało tzw. księstwo sieluńskie, leżące w części również w ziemi różańskiej, które było własnością prepozyta katedry płockiej.

W XV wieku ukształtowało się pięć urzędów ziemskich: sędzia, chorąży, podkomorzy, podsędek i wojsko. Na początku XVI wieku pojawił się cześnik łomżyński, a po inkorporacji Mazowsza do Korony podłowczy łomżyński, stolnik i podczaszy.

Kalendarium thumb|upright=1.5|Podział Mazowsza (1381-1426) ok. IX w. – początki osadnictwa na ziemi łomżyńskiej. przełom X/XI w. – założenie grodu w Łomży. 1355 – tereny, które później utworzyły ziemię łomżyńską obejmuje Siemowit III, po śmierci brata Kazimierza Trojdenowica. 1379 – książę Siemowit III dzieli księstwo mazowieckie między synów. Ziemia łomżyńska znajduje się pod panowaniem Janusza I, któremu przypisuje się ostatecznie jej zorganizowanie. 1381 – po śmierci Siemowita III, ks. Janusz I oficjalnie obejmuje we władanie wschodnie Mazowsze. 1418 – lokacja miasta Łomży na prawie chełmińskim przez księcia mazowieckiego Janusza I. 1414 i 1447 – pierwszy raz użyto określenia ziemia łomżyńska. 1496 – Jan Olbracht nadaje ziemię łomżyńską w lenno Konradowi III. 1503 – początek rządów regencyjnych księżnej mazowieckiej Anny 1505-1525 – budowa kościoła farnego pod wezwaniem Michała Archanioła w Łomży. 1517 – objęcie rządów przez Janusza III. 1526 – po śmierci Janusza III Łomża staje się miastem królewskim, Mazowsze wcielone do Korony. 1593-1633 – w skład ziemi łomżyńskiej wchodzą powiaty: koleński (inaczej koliński ze stolicą w Kolnie), ostrołęcki i zambrowski. 1795 – zmiana systemu administracyjnego po rozbiorach.

Granice Granice te nie były wprawdzie granicami naturalnymi, ale mimo to wykazały znaczną stałość. Granica północna, stanowiąca część granicy państwowej mazowiecko-krzyżackiej, ustalonej w roku 1343, wytyczona została przeważnie w terenach puszczańskich, niezamieszkanych. Przetrwała ona do wieku XX jako granica państwowa polsko-pruska (niemiecka). Granica wschodnia z połowy XIV wieku oddzielała ziemię łomżyńską, należącą wówczas do księcia Janusza I, od ziemi wiskiej, będącej własnością jego brata Siemowita IV. W dokumencie z roku 1379 stwierdzono, że granica (postępując od Wizny) ma biec w dół Narwią, aż do rzeczki Siennicy, uchodzącej do Narwi naprzeciwko Łomży pod Piątnicą Poduchowną. Na południe od Narwi granica biegła początkowo w górę rzeczki Śliny, by następnie skręcić ku południowemu zachodowi. Tutaj granica oddzielała ziemię łomżyńską od Podlasia. Granicę południową stanowiła Puszcza Łętowo. Oddzielała ona ziemię łomżyńską od nurskiej. Ta puszcza graniczna biegła na zachód aż do Orza i Narwi. Granica zachodnia oddzielała ziemię łomżyńską od różańskiej i ciechanowskiej. Ciągnęła się do Prus przez puszczę graniczną zwaną w XV wieku Zagajnica. Puszcza ta zostawała niezasiedlona, aż do XVII wieku, zajmując podmokłe, nieurodzajne, niezamieszkane tereny. Granica w tym miejscu kształtowała się z biegiem lat w miarę zasiedlania tych terenów.

Ziemia łomżyńska współcześnie W latach 1975-1998 ziemia łomżyńska była położona na terenie dwóch województw: łomżyńskiego i ostrołęckiego.

W 1999 została podzielona między województwo podlaskie i województwo mazowieckie. Obecnie leży na terenie powiatów: województwo podlaskie: powiat grodzki Łomża powiat łomżyński powiat kolneński powiat zambrowski województwo mazowieckie: powiat grodzki Ostrołęka powiat ostrołęcki powiat makowski

W skład historycznej ziemi łomżyńskiej wchodził też zachodni fragment aktualnego powiatu białostockiego.

W dawnej ziemi łomżyńskiej leżą następujące miasta: 20px Łomża 20px Ostrołęka 20px Zambrów 20px Kolno 22x22px Myszyniec 20px Stawiski 20px Nowogród

W związku z przyłączeniem byłego województwa łomżyńskiego, a co za tym idzie większości ziemi łomżyńskiej, do województwa podlaskiego wynikło wiele kontrowersji wśród mieszkańców oraz władz Łomży i Zambrowa, a także Grajewa, które historycznie położone jest na ziemi wiskiej należącej do Mazowsza. Planowane w Łomży na maj 2007 referendum w sprawie przynależności do województwa mazowieckiego nie odbyło się.

Osoby zasłużone dla ziemi łomżyńskiej Janusz I Anna Mazowiecka oraz jej synowie Janusz i Stanisław

Przypisy

Bibliografia „Literatura ludowa”, tom 6. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1962, s. 24. Krzysztof Persak, Paweł Machcewicz (red.): Wokół Jedwabnego. Tom I: Studia. Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2002, s. 84. Dorota Czyż: Obraz życia i kultury mieszkańców dawnej wsi łomżyńskiej utrwalony w słownictwie gwarowym. Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów, Łomża 2005, s. 10-11. Praca Zbiorowa, „Ziemia Łomżyńska”, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej, Łomża 2004, .

www.powiatlomzynski.pl Gloger o Ziemi łomżyńskiej

Kategoria:Historia Łomży