Wielkie Księstwo Moskiewskie (ros. Великое княжество Московское, łac. Magnus Ducatus Moscuensis; potocznie pol. Moskwa, ros. Московия, łac. Moscovia lub Muscovia) – państwo wielkoruskie istniejące w latach 1263–1547, ze stolicą w Moskwie. Po raz pierwszy Księstwo Moskiewskie zostało wydzielone w 1213 roku z Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego, po raz kolejny w 1263 roku z tego samego księstwa. Do około 1263 roku funkcjonowało jako księstwo dzielnicowe, następnie jako udzielne księstwo dziedziczne. Książęta moskiewscy byli od roku 1319 (z krótkimi okresami przerwy) zarówno wielkimi książętami włodzimierskimi i z tego tytułu przysługiwała im zwierzchność nad pozostałymi książętami ruskimi. W XIV wieku Księstwo Moskiewskie zostało podniesione do rangi wielkiego księstwa. W latach 1271–1480 zależne od Złotej Ordy.
Władcy moskiewscy z dynastii Rurykowiczów doprowadzili do wyzwolenia Wielkorusi spod panowania tatarskiego i rozpoczęli proces jednoczenia ziem ruskich, kończąc w XVI wieku okres rozbicia dzielnicowego Rusi, kiedy to Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się jedynym niezawisłym państwem ruskim. Po podboju Bizancjum, Bałkanów i Kaukazu przez Turków Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się także jedynym niepodległym państwem prawosławnym na świecie. Moskwa zaczęła aspirować do roli spadkobierczyni Bizancjum i stolicy świata prawosławnego, co wyrażono m.in. w teorii trzech Rzymów. W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara wszech Rusi”, co dało początek Carstwu Rosyjskiemu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali tytułów m.in. wielkich książąt moskiewskich i włodzimierskich aż do upadku monarchii w Rosji w 1917 roku.
Nazewnictwo Początkowo funkcjonowało jako „Księstwo Moskiewskie”. Według różnych źródeł w latach 1328–1389 Księstwo Moskiewskie zostało podniesione do rangi wielkiego księstwa, jednak w rosyjskiej tytulaturze monarszej epitet „moskiewski” wymieniany był cały czas dopiero za „wielkim księciem włodzimierskim”. W 1432 roku Wasyl II Ślepy został pierwszym wielkim księciem koronowanym w Moskwie, a nie we Włodzimierzu.
Zwierzchność wielkich książąt kijowskich i później włodzimierskich nad pozostałymi księstwami ruskimi była wyrażana m.in. za pomocą tytułu „wielki książę kijowski (i/lub) włodzimierski i wszech Rusi”. Około 1305 roku pojawił się tytuł „wielki książę wszech Rusi”, używany przez wielkich książąt włodzimierskich, twerskich i moskiewskich: Michała III Jarosławicza, Iwana I Kalitę, Siemiona Dumnego i Wasyla I Dymitrowicza. Około 1446 roku wprowadzono tytuł „hospodara wszech Rusi” stosowany kolejno przez wielkich książąt moskiewskich: Dymitra Szemiakę, Wasyla II Ślepego, Iwana III Srogiego i Wasyla III. Począwszy od XI wieku wobec wielkich książąt zaczęto na Rusi używać nieformalnego tytułu „car”, początkowo sporadycznie, a od czasów Iwana III Srogiego tytuł ten był stosowany już regularnie i pojawił się w stosunkach dyplomatycznych z niektórymi państwamiЛакиер А. Б. История титула государей России // Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 56. – СПб., 1847. – № 10–12. – С. 81–156.Skrynnikow Rusłan G. Iwan III. Moskwa 2006, s. 187. .. Pierwszym władcą koronowanym na „cara wszech Rusi” został w 1547 roku Iwan IV Groźny.
W 1503 roku, w rozejmie przerywającym wojnę litewsko-moskiewską, Wielkie Księstwo Litewskie uznało Iwana III Srogiego za „hospodara wszystkiej Rusi”, jednak Rzeczpospolita Obojga Narodów w okresie późniejszym nie uznawała tytułów ani cara ani cesarza Rosji. W nazewnictwie nadal używano nazwy Wielkie Księstwo Moskiewskie wobec całej Rosji. Uległo to zmianie na sejmie konwokacyjnym w 1764 roku, gdy posłowie ustąpili pod naciskiem Katarzyny II. W okresie rozbiorów Rosja wykorzystała uznanie tych tytułów jako pretekst, do składania żądań terytorialnych wobec ziem ruskich należących do Rzeczypospolitej.
Symbole państwowe Na średniowiecznej Rusi herby państwowe nie były używane, a sama tradycja herbowa była początkowo obca dla Rusinów. Chorągwie ruskie sprzed 1547 roku nie uległy zachowaniu, brakuje także ich rzetelnych opisów. Na Rusi szeroko używane były znaki i inskrypcje własnościowe oraz pieczęcie książęce. System heraldyczny w państwie rosyjskim został przyjęty dopiero w czasie panowania cara Aleksego I (1645–1676) i rozwinięty w okresie rządów Piotra I Wielkiego (1682–1725).
Początkowo na wielkoksiążęcych pieczęciach były przedstawiane wizerunki świętych – patronów książąt moskiewskich, np. na pieczęci Iwana I Kality widniał wizerunek św. Jana Klimaka, a na pieczęci Siemiona Dumnego wizerunek św. Szymona Apostoła.
Pierwszymi niepatronalnymi godłami wielkich książąt moskiewskich była Pogoń i następnie wizerunek św. Jerzego Zwycięzcy, nazywanego w wiekach późniejszych popularnie „jeźdźcem smokobójcą” i będącego podstawowym wariantem Pogoni Ruskiej. Dwugłowy orzeł został przyjęty przez Wielkie Księstwo Moskiewskie po zawarciu małżeństwa przez Iwana III Srogiego z ostatnią dziedziczką tronu bizantyjskiego Zofią Paleolog w 1472 roku. Od tej chwili władcy Wielkiego Księstwa stali się spadkobiercami Bizancjum i zaczęli regularnie używać herbu cesarzy bizantyjskich. Dwugłowy orzeł jako symbol państwowy został zatwierdzony w Sudiebniku z roku 1497. W okresie od Iwana III Srogiego do Aleksego I na pieczęciach wielkoksiążęcych pojawia się obok dwugłowego orła jednorożec, występujący niekiedy razem z Pogonią Ruską.
165x165px 165x165px 155x155px 170px 170px 151x151pxPieczęć Iwana I Kality z około 1330 roku z jego patronem św. Janem Klimakiem i napisem „pieczęć wielkiego kniazia”Pieczęć Siemiona Dumnego z około 1345 roku z jego patronem św. Szymonem Apostołem i tytułem „wielki kniaź wszech Rusi”Pieczęć Dymitra Dońskiego z XIV wieku z PogoniąMoneta Wasyla II Ślepego z około 1450 roku ze św. Jerzym Zwycięzcą i PogoniąPieczęć Iwana III z 1504 roku z Pogonią Ruską i dwugłowym orłem. Widoczny napis „hospodar wszech Rusi”Pieczęć Iwana IV z 1539 roku z dwugłowym orłem i jednorożcem. Widoczny napis „z bożej łaski car i wielki kniaź”
Historia Ruś w XII–XIV wieku thumb|upright=1.3|Ziemie ruskie pod koniec XIV wieku
Po 1054 roku Ruś Kijowska uległa rozbiciu dzielnicowemu dzieląc się na kilkadziesiąt księstw i dwie republiki, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W 1169 roku książę włodzimierski Andrzej I Bogolubski zdobył Kijów i tytuł wielkiego księciaL. Gumiljow, Ot Rusi k Rossiji: otczerki etniczeskoj istoriji. M.: Ekopros, 1992. http://www.e-reading.ws/book.php?book=70501.. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy, lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie kniaziów. Główny ośrodek swego państwa pozostawił w rodzimym Włodzimierzu nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa. Znaczenie Kijowa upadło ostatecznie w wyniku zniszczenia grodu przez Tatarów i przeniesienia stolicy metropolii prawosławnej z Włodzimierza do Moskwy w 1325 roku.
W XIII wieku rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy tatarskiej. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką w 1223 roku Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw połockiego i pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak została zmuszona do uznania zwierzchnictwa tatarskiego i opłacania rocznego trybutu. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana.
W XIII i XIV wieku niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie całkowicie podbijając księstwa połockie i pińskieV. Spečiūnas. Lietuvos valdovai (XIII–XVIII a.): enciklopedinis žinynas. Wilno, 2004. s. 15–78.Encyclopedia Lituanica. Boston, 1970–1978, Vol.5 s. 395.. Po klęsce poniesionej przez księstwo kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320Historians disagree on exact dating: Maciej Stryjkowski provided 1320/21, Aleksandr Ivanovich Rogov argues for 1322, C.S. Rowell for 1323, Feliks Shabul’do for 1324, Romas Batūra for 1325.) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 bezpośrednio do niej wcielonaRowell, S. C. (2000). „Baltic Europe”. in Michael Jones. The New Cambridge Medieval History c.1300–c.1415. VI. Cambridge University Press. p. 707. . http://books.google.com/books?id=LOS1c0w91AcC&pg=RA1-PA707&as_brr=3.. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340–1392) zostało zlikwidowane księstwo halicko-wołyńskie a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.
Utworzenie księstwa thumb|upright|W 1263 roku Aleksander Newski wydzielił Księstwo Moskiewskie dla swego najmłodszego syna Daniela
Księstwo moskiewskie zostało po raz pierwszy wydzielone w 1213 roku przez Włodzimierza Wsiewołodowica, syna Wsiewołoda Wielkie Gniazdo, który odebrał gród moskiewski swemu bratu, wielkiemu księciu włodzimierskiemu Jerzemu II. W 1238 roku na tronie moskiewskim zasiadł syn wielkiego księcia Jerzego II – Włodzimierz Juriewicz. Przypuszczalnie w 1248 roku kniaź Borys Michajłowicz wcielił Księstwo Moskiewskie ponownie w skład Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego.
W okresie panowania tatarskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się wielki książę kijowski i włodzimierski Aleksander Newski, pochodzący z Nowogrodu Wielkiego. W 1240 roku pokonał Szwedów w bitwie nad Newą, w 1242 roku rozgromił na jeziorze Pejpus wojska krzyżackie oraz powstrzymał najeżdżające Ruś wojska litewskie. W 1252 r. otrzymał od chana Sartaka Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi. Po śmierci Borysa Michajłowicza w 1263 roku z woli Aleksandra Newskiego ponownie wydzielono Księstwo Moskiewskie dla jego najmłodszego syna – Daniela Aleksandrowicza. Aleksander Newski był ostatnim wielkim księciem sprawującym rządy we Włodzimierzu i mającym faktyczną władzę nad większością księstw ruskich. Po jego śmierci doszło do kryzysu politycznego w Wielkim Księstwie Włodzimierskim i uniezależnienia się kolejnych dzielnic ruskich. Następni wielcy książęta byli koronowani za zgodą chana we Włodzimierzu, jednak bezpośrednie rządy sprawowali w księstwach, z których się wywodzili, a ich zwierzchność nad pozostałymi ziemiami była czysto formalna.
Rządy Daniela Aleksandrowicza
thumb|W początkowym okresie rządów Daniela Moskwa była niewielkim drewnianym grodem pośród lasów Środkowej Rusi thumb|left|Monaster Daniłowski w Moskwie ufundowany w 1300 roku. Z walk o sukcesję po Aleksandrze Newskim zwycięsko wyszło niewielkie wówczas Księstwo Moskiewskie, w którym od 1263 roku na tronie zasiadał najmłodszy syn Aleksandra, Daniel, założyciel moskiewskiej linii Rurykowiczów. Od tego momentu Księstwo Moskiewskie stało się monarchią dziedziczną. Daniel mając w dniu śmierci ojca trzy lata uzyskał pełnię władzy w księstwie dopiero w 1277 lub według innych źródeł w 1283 rokuK. Ryzhkov, Vse monarkhi mira. Zapadnaia Evropa. (Moscow, 1999).. Nowy książę moskiewski odziedziczył imię po swym bliskim krewnym Danielu Halickim, zmarłym w 1264 roku lub, według innej wersji, otrzymał imię na cześć świętego Daniela Stility.
W latach 1300–1303 Daniel przyłączył do Księstwa Moskiewskiego znajdującą się tuż nad ujściem Moskwy Kołomnę, a także Peresław Zaleski i leżący na zachodzie Możajsk. Za panowania Daniela wybudowano w Moskwie Monaster Daniłowski – obecnie jedną z rezydencji patriarchów Moskwy i Wszechrusi. Na krótko przed swoją śmiercią książę przyjął śluby zakonne i kazał się pochować właśnie w tym monasterze.
Rządy Jerzego III Daniłowicza