Aleksander III Aleksandrowicz, (ur. w Petersburgu, zm. w Liwadii) – cesarz Rosji, król Polski i wielki książę Finlandii od 1881, syn Aleksandra II Romanowa i Marii Aleksandrowny.
Lata wczesne Spośród sześciu synów Aleksandra II i Marii jedynie najstarszy Mikołaj otrzymał staranne wykształcenie. W opinii rosyjskiego dramaturga i autora programów telewizyjnych Edwarda Radzinskiego młody Aleksander nigdy nie grzeszył inteligencją i nie miał wybitnych zdolności intelektualnychEdward Radziński, Aleksander II. Ostatni Wielki Car, Warszawa 2005, s. 383.. Nauczycielem i wychowawcą następcy tronu był Konstantin Pobiedonoscew. Pobiedonoscew wychował swego podopiecznego w szacunku dla religii prawosławnej i rządów autokratycznychGudrun Zieger, Tajemnice rodu Romanowów, Warszawa 2000, s. 255.. Wyrobił w nim przekonanie, że ma być przykładem pobożności, uczciwości, solidności i cnotliwości.
Ze wszystkich ostatnich Romanowów Aleksander III imponował najbardziej rosyjskim wyglądem. Był wysoki i potężnie zbudowany. Miał charakterystyczną twarz o szerokich kościach policzkowych. Pozornie przypominał rosyjskiego chłopa, nie stronił też od alkoholu. Był antysemitą z przekonania, jak wielu rosyjskich właścicieli ziemskichEdward Radziński, Aleksander II. Ostatni Wielki Car, Warszawa 2005, s. 384.. Mimo imponującego wyglądu, bywał dobroduszny i nieśmiały. Najlepiej czuł się w kręgu rodziny z dala od obowiązków dworskich. Jako wzorowy mąż i ojciec nienawidził rozpusty. Nie mógł pogodzić się z faktem, że ojciec za plecami matki sypia z inną kobietąEdward Radziński, op. cit., Warszawa 2005, s. 386..
Życie i działalność Polityka wewnętrzna thumb|left|Car Aleksander III i członkowie rodziny królewskiej Zabójstwo Aleksandra II spowodowało zmianę kursu, która polegała na odrzuceniu zbyt liberalnych, zdaniem nowego cara, reform poprzednika. W jego opinii receptą na dążenia liberalne i rewolucyjne nie miała być liberalizacja i wprowadzenie rządów przedstawicielskich, ale wzmocnienie władzy. Dewizą władzy miała być formuła ros. православие, самодержавие, народность „prawosławie-samowładztwo-narodowość”. Aleksander III usiłował umocnić znaczenie języka rosyjskiego i religii prawosławnej, kosztem m.in. prześladowania języka polskiego (rusyfikacja) oraz praw katolików. Szczególnym obiektem prześladowań stali się Żydzi, oskarżani o uczestnictwo w zabójstwie poprzedniego cara. Za panowania Aleksandra III państwo wspierało nastroje antysemickie i urządzało pogromy, w wyniku których setki tysięcy Żydów na zawsze opuściło Rosję, emigrując do USA i Europy Zachodniej, głównie do Francji i Austrii. Zrezygnowano z zaplanowanych reform wprowadzając tzw. kontrreformy, ograniczające prawa samorządów tzw. ziemstw oraz wolność uniwersytetów.
Reforma uwłaszczeniowa wsi spowodowała wielką podaż robotników najemnych, przemieszczających się do miast, co wpłynęło z kolei na przyspieszenie rozwoju kapitalistycznych form gospodarki w Rosji. Dotyczyło to zwłaszcza przedsiębiorstw przemysłowych, budownictwa kolejowego, bankowości i towarzystw akcyjnych. Np. produkcja węgla kamiennego wynosząca w 1860 r. 300 tys. ton wzrosła w 1900 r. do 16 mln ton, a surówki żelaza odpowiednio z 330 tys. do 3 mln ton. Podobne wskaźniki wzrostu występowały w produkcji stali, miedzi, przemysłu maszynowego, cukru buraczanego. Szczególnie szybko rozwijało się budownictwo kolejowe. Podczas gdy w 1860 r. w Rosji było tylko 3 tys. km szlaków kolejowych, to na początku XX w. już 54 tys. km, w tym połączenie transsyberyjskie Petersburga i Moskwy z Władywostokiem na Dalekim Wschodzie. W 1900 r. ludność Rosji liczyła ok. 128 mln osób, w tym: Petersburg miał 1,5 mln, Moskwa 1,1 mln, Warszawa prawie 700 tys. mieszkańców.
thumb|left|Aleksander III z żoną Marią thumb|Aleksander III Romanow z rodziną, rok przed swoją śmiercią thumb|Nekrolog Aleksandra III w Gazecie Radomskiej Po zabójstwie Aleksandra II rewolucjoniści wydali odezwę do nowego cara, w której wyrażali nadzieję, że Aleksander III, jako obywatel i uczciwy człowiek przeprowadzi powszechną amnestię, ogłosi wolność słowa, zwoła przedstawicieli całego narodu rosyjskiego wybranych w wolnych wyborachAndrzej Andrusiewicz, Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 366.. Car odrzucił postulaty. Wydał manifest, w którym ogłosił, że będzie karał terrorystów z całą surowością. Wprowadził bezwzględny despotyzm. Mnożył aresztowania, śledztwa, tortury. Wprowadził obowiązek dokładnych ksiąg meldunkowych we wszystkich miejscach publicznychAndrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 367.. Nasilił współpracę tajnej policji z innymi służbami. Przeprowadził reformę służb specjalnych. Utworzono „Ochranę” (1881), której podstawowym zadaniem była infiltracja środowisk opozycyjnych. Pobiedonoscew kierował akcją specjalnej ochrony cara. Zainspirował zawiązanie tajnej, konspiracyjnej organizacji pod nazwą „Święta Drużyna”, która miała chronić Aleksandra III i Rosję.
W latach 1891–1892 doszło do klęski głodu na terenie południowej Rosji. Za jej rozmiar społeczeństwo winą obarczyło carską administracjęOrlando Figes, Tragedia Narodu. Rewolucja rosyjska 1891-1924, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009, s. 183–184..
Polityka zagraniczna W ostatniej dekadzie XIX w. nastąpiło znaczne pogorszenie się stosunków, zwłaszcza gospodarczych, między Niemcami i Rosją, która zbliżyła się wtedy do Francji, zawierając z nią konwencję wojskową o wzajemnej pomocy na wypadek agresji Niemiec na Francję, lub Austrii na Rosję. Car Aleksander III obawiał się większego konfliktu europejskiego, czy też wojny w Azji. Zręcznie manewrował pomiędzy mocarstwami. Rywalizował, ale unikał otwartej konfrontacji. Armia carska raczej straszyła inwazją, niż podejmowała konkretne militarne działania. Uregulowanie bowiem spraw wewnętrznych, a nie podboje, było dla Rosji zadaniem priorytetowymAndrzej Andrusiewicz, Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 371..
Śmierć Car Aleksander III umarł w 1894, na zapalenie nerek, w Liwadii na Krymie. Jego następca, Mikołaj II (1894–1917), kontynuował politykę swego ojca.
Rodzina W życiu osobistym był osobą niezwykle rodzinną i ciepłą, a swojej ukochanej małżonce, królewnie duńskiej Dagmarze (po przejściu na prawosławie jako cesarzowa Maria Fiodorowna), pozwalał silną ręką trzymać ich dzieci, których mieli sześcioro: Mikołaja II (1868–1918), zamordowanego przez bolszewików Wielkiego księcia Aleksandra Aleksandrowicza (1869–1870), Wielkiego księcia Jerzego Aleksandrowicza (1871–1899), zmarłego młodo na gruźlicę, Wielką księżną Ksenię Aleksandrownę (1875–1960) Wielkiego księcia Michała (1878–1918), teoretycznie ostatniego cesarza Rosji przez jeden dzień, po abdykacji jego brata Mikołaja II, zamordowanego w czerwcu 1918 roku przez bolszewików, Wielką księżną Olgę Aleksandrownę (1882–1960)
Genealogia Prapradziadkowiecesarz RosjiPiotr III Romanow(1728–1762) ∞ 1745 Katarzyna II Wielka1)(1729–1796)książę WirtembergiiFryderyk Eugeniusz Wirtemberski(1732–1797) ∞ 1753 Fryderyka Dorota Zofiaz Brandenburgii-Schwedt(1736–1798)król PrusFryderyk Wilhelm II Hohenzollern(1744–1797) ∞ 1769 Fryderyka Luizaz Hesji-Darmstadt(1751–1805)książęMecklenburg-SterlitzKarol II(1741–1816) ∞ 1768 Fryderyka Karolinaz Hesji-Darmstadt(1752–1782)landgrafHesji-DarmstadtLudwik IX(1719–1790) ∞1741 Karolina Wittelsbach(1721–1774)landgrafJerzy Wilhelmz Hesji-Darmstadt(1722–1782) ∞1748 Maria Luiza AlbertynaLeiningen-Dagsburg-Falkenburg(1729–1818)margrabiaBadenii-DurlachKarol Fryderyk Badeński(1728–1811) ∞1751 Karolina Luizaz Hesji-Darmstadt(1723–1783)landgrafHesji-DarmstadtLudwik IX(1719–1790) ∞1741 Karolina Wittelsbach(1721–1774)Pradziadkowiecesarz RosjiPaweł I Romanow(1754–1801) ∞ 1776 Maria Fiodorowna2)(1759–1828)król PrusFryderyk Wilhelm III Hohenzollern(1770–1840) ∞ 1793 Luiza Mecklenburg-Strelitz(1776–1810)wielki książę HesjiLudwik I Heski(1753–1830) ∞1777 Luiza Henryka z Hesji-Darmstadt(1761–1829)Karol Ludwik Badeński(1755–1801) ∞1774 Amalia Fryderyka z Hesji-Darmstadt(1754–1832)Dziadkowiecesarz Rosji Mikołaj I Romanow (1796–1855) ∞ 1817 Aleksandra Fiodorowna3) (1798–1860)wielki książę Hesji Ludwik II Heski (1777–1848) ∞1804 Wilhelmina Badeńska (1788–1836)Rodzicecesarz Rosji Aleksander II Romanow (1818–1881) ∞ 1841 Maria Aleksandrowna4) (1824–1880)cesarz RosjiAleksander III Romanow(ur. 10 marca 1845, zm. 1 listopada 1894)Żona∞ 1866Maria Fiodorowna5)(ur. 26 listopada 1847, zm. 13 października 1928)
właściwie: Zofia Fryderyka Augusta Anhalt Zerbst. właściwie: Zofia Dorota Wirtemberska. właściwie: Fryderyka Luisa Charlotta Wilhelmina Hohenzollern. właściwie: Maksymiliana Wilhelmina Maria z Hesji-Darmstadt. właściwie: Maria Zofia Fryderyka Dagmara, księżniczka Danii.
Zobacz też Most Aleksandra III 15 Perejasławski Pułk Dragonów Imperatora Aleksandra III 2 Lejb-Huzarski Pawłogradzki Pułk Imperatora Aleksandra III 2 Sofijski Pułk Piechoty Imperatora Aleksandra III 68 Borodiński Pułk Piechoty Imperatora Aleksandra III Historia Rosji
Przypisy
Bibliografia Edward Radziński, Aleksander II. Ostatni Wielki Car, Warszawa 2005. Gudrun Zieger, Tajemnice rodu Romanowów, Warszawa 2000. Andrzej Andrusiewicz, Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001.
Kategoria:Romanowowie Kategoria:Nacjonaliści rosyjscy Kategoria:Cesarze Rosji Kategoria:Władcy Finlandii Kategoria:Władcy ziem polskich okresu zaborów Kategoria:Ludzie urodzeni w Petersburgu Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Legii Honorowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Czarnego Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Czerwonego Kategoria:Odznaczeni Orderem Leopolda (Belgia) Kategoria:Odznaczeni Orderem Lwa Niderlandzkiego Kategoria:Odznaczeni Orderem Podwiązki Kategoria:Odznaczeni Orderem Słonia Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Andrzeja (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Jerzego (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Włodzimierza Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętej Anny Kategoria:Odznaczeni Orderem Wojskowym Wilhelma Kategoria:Odznaczeni Orderem Złotego Runa Kategoria:Odznaczeni Orderem Piotra I Kategoria:Odznaczeni Orderem Danebroga Kategoria:Odznaczeni Orderem Waleczności (Bułgaria) Kategoria:Odznaczeni Orderem Kamehamehy I Kategoria:Odznaczeni Orderem Domowym i Zasługi Księcia Piotra Fryderyka Ludwika Kategoria:Urodzeni w 1845 Kategoria:Zmarli w 1894 Kategoria:Zmarli na zapalenie nerek