Nur rdzawoszyi (Gavia stellata) – gatunek dużego, wędrownego ptaka wodnego z rodziny nurów (Gaviidae). Występuje w północnej Holarktyce. Nie wyróżnia się podgatunków. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Występowanie Gniazduje na północnych skrajach Eurazji i Ameryki Północnej. Większość terenów lęgowych rozciąga się na północ od równoleżnika 50°N. W Europie spotykany na Islandii, w północnej części Wysp Brytyjskich, w Skandynawii i Syberii. Zimuje głównie wzdłuż północnych wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, Oceanu Spokojnego, na Wielkich Jeziorach oraz u wybrzeży mórz – Czarnego, Kaspijskiego i Śródziemnego.
W Polsce pojawia się nielicznie, ale regularnie na przelotach u wybrzeży Bałtyku (marzec–kwiecień i wrzesień–grudzień), głównie w małych grupach. Bardzo nieliczne osobniki zimują. Pojedyncze nury widuje się czasem w głębi lądu.
Charakterystyka Cechy gatunku Upierzenie – szarobrązowy wierzch ciała, zimą pokryty białymi plamkami, spód biały. W upierzeniu godowym głowa o płaskim czole i szyja barwy popielatej, a gardło rdzawe (choć z daleka wygląda jak prawie czarne). W szacie spoczynkowej z białą szyją po bokach i oczami otoczonymi białą obwódką, jest jaśniejszy od nura czarnoszyjego. Cienki dziób jest charakterystycznie lekko zadarty do góry. To najmniejszy z nurów, tylko nieco większy od kaczki krzyżówki czy perkoza dwuczubego. Zrywa się do lotu lżej od pozostałych. Często i długo nurkuje. Lata z szyją wyciągniętą do przodu i nieco poniżej linii grzbietu.
Głowa Jest opływowa i wydłużona tak, żeby ptak mógł jak najlepiej nurkować w wodzie. Pióra na głowie są bardzo krótkie i zwarte.
Oko i wzrok Jest duże w stosunku do wielkości ptaka. W okresie godowym barwi się na żywoczerwono, lecz zimą ma kolor osadu z czerwonego wina.
Nur doskonale widzi pod wodą, chyba że jest zbyt mętna.
Kończyny Nury pod wodą poruszają się tylko za pomocą pracy nóg. Są one umiejscowione na końcu ciała oraz mało przydatne podczas chodzenia, ponieważ na stałym lądzie nur porusza się nieporadnie.
Kończyna nura składa się z czterech palców, gdzie od pierwszego do trzeciego rozciąga się błona pławna, dzięki której przy pływaniu ptak może osiągnąć do 2 m/s (7,2 km/h). Reszta stanowi: kość skokową, strzałkową oraz udową, która jest bardzo słabo rozwinięta, więc podczas poruszania się na lądzie, ptak wygląda jakby miał łapy przyklejone do tułowia.thumb|left|Osobnik młodociany|alt=Płynący osobnik młodociany z szarym upierzeniem Głos Jego obecność na lęgowisku zdradza gardłowe „kwak”, a w czasie godów szybkie, powtarzające się dźwięki kończą się żałosnym kwileniem. Wymiary średnie długość ciała: 53–69 cm długość czaszki (wraz z dziobem): około 12,5 cm długość dzioba: około 7,3 cm rozpiętość skrzydeł: 106–116 cm masa ciała: 988–2460 g
Biotop Gnieździ się od wybrzeży po góry, nad małymi stojącymi wodami śródlądowymi – na przykład jeziorami, zbiornikami zaporowymi, stawami hodowlanymi, na wyspach i brzegach rzek. Zimuje na otwartych wodach wzdłuż wybrzeży morskich.
Okres lęgowy thumb|Nur rdzawoszyi z pisklęciem Toki Przylatuje na lęgowiska parami, po czym od razu rozpoczynają się toki (okres w południowej części zasięgu trwa w maju i czerwcu, w północnej rozpoczyna się wiosną, zależnie od panujących warunków). Pływa wtedy szybko z zadartą głową i wypiętą piersią. Nawet w czasie godów zarówno samiec i samica mają to samo upierzenie, choć na piersiach mają wtedy trójkątne czarnobrązowe plamy z białymi cętkami.
Kopulacja Po tańcu godowym samca samica wychodzi na brzeg i w tym czasie wydaje krótkie okrzyki. Następnie kładzie się na powierzchnię dziobem do dołu w pozycji przyzwolenia. Przyciągany tym ruchem samiec zbliża się, a potem niezgrabnie wspina się na grzbiet samicy i rozpoczyna kopulację. Krycie trwa od 10 do 30 sekund i bywa powtarzane do sześciu razy dziennie od przyjścia ptaków na miejsce rozmnażania do zniesienia pierwszego jaja.
Gniazdo Zbudowane z roślinności wodnej, wysłane mchem, torfem lub trawą, ulokowane na podmokłych terenach wśród zarośli. W przeciwieństwie do nura czarnoszyjego wybiera małe zbiorniki wodne – do 0,8 ha, niekiedy większe (do 1,5 ha). Miejsca lęgowe mogą być wykorzystywane w następnym roku. Terytoria obejmują kilka położonych blisko siebie małych zbiorników, nie wszystkie bywają wykorzystywane jako miejsca gniazdowania. thumb|Ptak dorosły w szacie spoczynkowej z charakterystycznym cętkowaniem na grzbiecie thumb|Jaja z kolekcji muzealnej Jaja Samica składa 1–3 (najczęściej 2) jaja w odstępach około 24-godzinnych.
Wysiadywanie i dorastanie Jaja wysiadują oboje rodzice, przy czym samica dłużej. Pisklęta wykluwają się po 25-30 dniach, a już po 10–12 godzinach opuszczają gniazdo i towarzyszą rodzicom w żerowaniu. Oboje rodzice opiekują się młodymi, jednak samica zajmuje się głównie zdobywaniem dla nich pokarmu, zaś samiec – obroną terytorium. Przez pierwsze dwa tygodnie życia przynajmniej jeden z rodziców strzeże piskląt. W przypadku zniszczenia jednego z jaj, ptakom rzadko zdarza się odchować następny wylęg. Początkowo są żywione małymi mięczakami, owadami wodnymi i skorupiakami, potem małymi rybkami. Pisklęta są nieco bardziej brązowe na grzbiecie, ale ogólnie nie różnią się znacznie od dorosłych. Zdarza się, że rodzice wożą je na grzbiecie. Młode usamodzielniają się po 1,5 miesiąca życia. Dojrzałość płciową uzyskują w wieku 2–3 lat. Najstarszy zaobrączkowany nur rdzawoszyi miał w chwili śmierci obrączkę założoną 37 lat wcześniej, a kolejny rekordzista 30 lat i 9 miesięcy (w chwili odczytu był żywy).
Pożywienie Głównym składnikiem pokarmu są ryby (dorsz atlantycki (Gadus morhua), śledź oceaniczny (Clupea harengus), szprot (Sprattus sprattus), głowaczowate (Cottidae) oraz łososie z rodzajów Salvelinus i Salmo), uzupełniane przez mięczaki, owady, raki i inne bezkręgowce, jak też żaby.
Pokarmu szuka do 8 km od swego gniazda w słonej i słodkiej wodzie.
Status zagrożenia i ochrona W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody nur rdzawoszyi nieprzerwanie od 1988 roku zaliczany jest do kategorii najmniejszej troski (LC, Least Concern). W 2015 roku liczebność światowej populacji, według szacunków organizacji Wetlands International, mieściła się w przedziale około 200–600 tysięcy osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy.
W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłąRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().. W latach 2013–2018 liczebność populacji zimującej w Polsce i na polskich wodach przybrzeżnych szacowano na 160–590 osobników.
Podobnie jak nurowi czarnoszyjemu zagraża mu zakwaszenie zbiorników na terenach lęgowych, na przykład w południowej Szwecji, a na zimowiskach – wycieki ropy.
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy Nazwa polska za:
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Rozdział poświęcony nurowi rdzawoszyjemu w Poradnikach ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000
Kategoria:Nury Kategoria:Ptaki Ameryki Północnej Kategoria:Ptaki Arktyki Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Fauna Grenlandii Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1763 roku