thumb|upright=2.2|Podstawowa stawka VAT-u lub podatku od sprzedaży na świecie Podatek od towarów i usług (PTiU) (, ) – podatek od wartości dodanej, podatek pośredni, pobierany na każdym kolejnym etapie obrotu towarami lub usługami (tak jak podatek obrotowy), którego konstrukcja zakłada brak kaskadowego nakładania się podatku poprzez zastosowanie mechanizmu odliczenia podatku pobranego na poprzednich etapach obrotu.
W Polsce został wprowadzony ustawą z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (). Jednak konieczność harmonizacji polskiego prawa podatkowego z prawem Unii Europejskiej skłoniła polskiego ustawodawcę do uregulowania tej kwestii w nowej ustawie o podatku od towarów i usług z dnia 11 marca 2004 r. ().
Twórcą koncepcji tego podatku był niemiecki przedsiębiorca Carl Friedrich von Siemens, który w swoich pracach z 1920 r. wyłożył jego ideę, jednak powszechnie za twórcę VAT-u uważa się francuskiego ekonomistę Maurice Lauré.
Podstawowe cechy podatku od towarów i usług thumb|upright=2.2|Dochody finansów publicznych, w % PKB, z VAT. Dla tych danych, wariancja PKB na głowę z parytetem siły nabywczej (PPP) jest wyjaśniona w 3% przez wpływy podatkowe Zakres przedmiotowy i miejsce świadczenia czynności Opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług podlega: odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju, eksport towarów, import towarów, wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów za wynagrodzeniem na terytorium kraju, wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów.
Odpłatną dostawą towarów na terytorium kraju jest przeniesienie prawa do rozporządzania towarami jak właściciel. Odpłatną dostawą jest również: przeniesienie, z nakazu organu władzy publicznej lub podmiotu działającego w imieniu takiego organu, prawa własności towarów, wydanie towarów w oparciu o umowę leasingu, wydanie towarów między komitentem a komisantem, wydanie towarów przez komisanta na rzecz komitenta na podstawie umowy komisu, ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego na spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, przekazanie przez podatnika towarów należących do jego przedsiębiorstwa na cele inne niż związane z prowadzonym przedsiębiorstwem (np. przekazanie towarów na cele osobiste podatnika czy darowizna).
Odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju to każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów. Będzie to m.in.: przeniesienie praw do wartości niematerialnych i prawnych bez względu na to, czy są one przedmiotem dokumentu ustanawiającego tytuł prawny, zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji, świadczenie usług zgodnie z nakazem organu władzy publicznej lub podmiotu działającego w jego imieniu lub nakazem wynikającym z mocy prawa, nieodpłatne świadczenie, niebędące dostawą, na cele osobiste podatnika lub jego pracowników oraz wszelkie inne nieodpłatne świadczenie usług, pod warunkiem że nie są one związane z prowadzonym przedsiębiorstwem, a podatnikowi przysługiwało prawo do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony przy nabyciu towarów i usług związanych z tymi usługami.
Wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów za wynagrodzeniem jest to nabycie prawa do rozporządzania jak właściciel towarami, które w wyniku dokonanej dostawy są wysyłane lub transportowane na terytorium innego państwa członkowskiego niż państwo wysyłki. Będzie to m.in.: wywóz towarów z terytorium kraju (kraju w którym ma siedzibę podatnik) na terytorium innego państwa członkowskiego, przemieszczanie przez podatnika towarów należących do jego przedsiębiorstwa z terytorium kraju na terytorium innego państwa członkowskiego.
Wewnątrzwspólnotową dostawą towarów jest wywóz towarów z terytorium kraju na terytorium państwa członkowskiego inne niż terytorium kraju, poprzez wykonanie takich czynności jak: przeniesienie, z nakazu organu władzy publicznej lub podmiotu działającego w imieniu takiego organu, prawa własności towarów, wydanie towarów w oparciu o umowę leasingu, wydanie towarów między komitentem a komisantem, wydanie towarów przez komisanta na rzecz komitenta na podstawie umowy komisu, ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego na spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, przekazanie przez podatnika towarów należących do jego przedsiębiorstwa na cele inne niż związane z prowadzonym przedsiębiorstwem (np. przypadki przekazania towarów na cele osobiste podatnika czy darowizna).
Odpłatne świadczenie usług przez podatnika działającego w takim charakterze na terytorium państwa członkowskiego stanowi jedną z czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od wartości dodanej. Tym samym rozpoznanie określonej czynności jako odpłatnego świadczenia usług może wiązać się z koniecznością opodatkowania takiej czynności podatkiem od wartości dodanej. W świetle art. 24 ust. 1 Dyrektywy VAT „świadczenie usług” oznacza każda transakcję, która nie stanowi dostawy towarów. Jednocześnie, zgodnie z art. 25 Dyrektywa VAT, świadczenie usług może zawierać między innymi jedną z następujących czynności: przeniesienie praw do wartości niematerialnych, bez względu na to, czy są one przedmiotem dokumentu ustanawiającego tytuł prawny, czy nie, zobowiązanie do zaniechania działania lub do tolerowania czynności lub sytuacji, świadczenie usług na podstawie nakazu wydanego przez organ władzy publicznej lub w jego imieniu albo z mocy prawa.
Nadto, stosowanie do art. 26 Dyrektywy VAT, za odpłatne świadczenie usług uznaje się takie czynności, jak: użycie towarów stanowiących cześć majątku przedsiębiorstwa do celów prywatnych podatnika lub jego przedsiębiorstwa lub, bardziej ogólnie, do celów innych niż działalności jego przedsiębiorstwa, w przypadkach kiedy VAT od takich towarów podlegał w całości lub w części odliczeniu, nieodpłatne świadczenie usług przez podatnika na prywatny użytek jego lub jego pracowników, lub bardziej ogólnie, do celów innych niż działalność jego przedsiębiorstwa.
W świetle art. 26 ust. 2 Dyrektywy VAT, państwa członkowskie mogą odstąpić od opodatkowania nieodpłatnego świadczenia usług pod tym jednak warunkiem, iż takie odstępstwo nie będzie prowadzić do zakłóceń konkurencji. W tym miejscu warto podkreślić, iż państwo polskie nie skorzystało z wyżej wskazanej możliwości.
Mając na uwadze przywołane wyżej przepisy, należy stwierdzić, iż czynności odpłatnego świadczenia usług obejmują swym zakresem bardzo szeroki krąg transakcji. Polskie przepisy dotyczące świadczenia usług zostały oparte na przywołanych przepisach Dyrektywy VAT. W większości przepisy te stanowią wierne odzwierciedlenie przepisów unijnych.
W tym miejscu warto podkreślić, że polski ustawodawca przy definiowaniu świadczenia usług posłużył się sformułowaniem „każde świadczenie”. Z kolei w przepisach Dyrektywy VAT, do zdefiniowania świadczenia usług wykorzystano określenie „każda transakcja”. Różnica ta jednak nie ma wypływu na rozumienie pojęcia „świadczenia usług”. W konsekwencji należy stwierdzić, iż następnym warunkiem, który musi być spełniony, aby w danej czynności rozpoznać usługę, jest wystąpienie „świadczenia”.
Przez import towarów – rozumie się przywóz towarów z terytorium państwa trzeciego na terytorium kraju.
Przez eksport towarów – rozumie się potwierdzony przez urząd celny określony w przepisach celnych wywóz towarów z terytorium kraju poza terytorium Wspólnoty.
Szczególne rodzaje przedmiotu opodatkowania: rozwiązanie spółki cywilnej i handlowej niemającej osobowości prawnej, zaprzestanie przez podatnika będącego osobą fizyczną wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu, obowiązanego do zawiadomienia właściwego organu o zaprzestaniu dokonywania działalności gospodarczej.
Ustawa o podatku od towarów i usług wyklucza z kategorii przedmiotu opodatkowania: czynności, które nie mogą być przedmiotem prawnie skutecznej umowy, transakcje zbycia przedsiębiorstwa lub zakładu (oddziału) samodzielnie sporządzającego bilans, czynności wykonywane przez osoby fizyczne z tytułu przychodów ze stosunku służbowego, stosunku pracy, pracy nakładczej oraz spółdzielczego stosunku pracy, działalność w zakresie gier losowych, zakładów wzajemnych, gier na automatach i gier na automatach o niskich wygranych, podlegająca opodatkowaniu podatkiem od gier na zasadach określonych w ustawie o grach i zakładach wzajemnych.
Przy ustalaniu istnienia obowiązku podatkowego duże znaczenie ma: Miejsce świadczenia: przy dostawie towarów to – miejsce, w którym towary znajdują się w momencie rozpoczęcia wysyłki lub transportu do podmiotu, dla którego jest dokonywana dostawa, przy towarach, które są przez podatnika dokonującego dostawy lub przez podmiot działający w jego imieniu instalowane lub montowane, z próbnym uruchomieniem lub bez próbnego uruchomienia – miejscem tym jest miejsce, w którym towary są instalowane lub montowane, przy dostawie towarów niewysyłanych ani nietransportowanych – miejscem tym jest miejsce, w którym towary znajdują się w momencie dostawy, Wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów uznaje się za dokonane na terytorium państwa członkowskiego, na którym towary znajdują się w momencie zakończenia ich wysyłki lub transportu.
Zakres podmiotowy Podatnikami podatku są: osoby prawne, z wyjątkiem podmiotów zwolnionych podmiotowo z PTiU, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, z wyjątkiem podmiotów zwolnionych podmiotowo z PTiU, osoby fizyczne wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą, bez względu na cel czy też rezultaty takiej działalności, z wyjątkiem podmiotów zwolnionych podmiotowo z PTiU.
W praktyce za podatnika VAT może zostać uznana również osoba fizyczna nieprowadząca formalnie działalności gospodarczej, jeżeli podejmuje działania analogiczne do działań handlowych, na przykład w związku ze sprzedażą działki przygotowanej do obrotu.
Podatnikami nie są: organy administracji publicznej, urzędy administracji publicznej – w zakresie realizowanych zadań, dla realizacji których zostały one powołane (z wyłączeniem czynności wykonywanych na podstawie zawartych umów cywilnoprawnych), osoby fizyczne, prawne i jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, które są zwolnione podmiotowo z PTiU.
Obowiązek podatkowy Kwestie obowiązku podatkowego w ustawie o podatku od towarów i usług z dnia 11.03.2004 r. zostały uregulowane w art. 19. Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą wydania towaru lub z chwilą wykonania usługi. Ustawodawca polski określił też niektóre szczególne sytuacje, w których został inaczej określony moment powstania obowiązku podatkowego: obowiązek podatkowy powstaje z chwilą wydania towarów – jeżeli podatnik wysyła towar nabywcy lub wskazanej przez niego osobie trzeciej, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą wystawienia faktury – jeżeli dostawa towarów lub wykonanie usługi powinno być potwierdzone fakturą, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą otrzymania przez podatnika zapłaty za wydany towar, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą wymagalności opłat – jeżeli import towarów objęty jest procedurą celną, obowiązek podatkowy z tytułu importu towarów powstaje z chwilą objęcia towarów tą procedurą – w przypadku objęcia towarów procedurą celną, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą powstania długu celnego – w imporcie towarów.
Przy wewnątrzwspólnotowej dostawie towarów i w wewnątrzwspólnotowym nabyciu towarów oraz u małych podatników obowiązek podatkowy powstaje w inny sposób. Mianowicie: w wewnątrzwspólnotowej dostawie towarów obowiązek podatkowy powstaje 15 dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym dokonano dostawy towarów,