Pasma ( – „przemysłowe, naukowe, medyczne”) – zespół wycinków widma radiowego wyznaczonych w Regulaminie Radiokomunikacyjnym ITU do zastosowań przemysłowych, naukowych, medycznych, domowych i podobnych, niewchodzących w zakres telekomunikacji. W zakres ten wchodzą m.in. nagrzewnice indukcyjne i dielektryczne, kuchenki mikrofalowe, aparaty do diatermii czy urządzenia laboratoryjne wykorzystujące fale radiowe.

W pasmach dopuszcza się stosunkowo wysokie poziomy emisji ze strony urządzeń niebędących środkami łączności, dlatego systemy telekomunikacyjne pracujące w tych zakresach muszą się liczyć z możliwością występowania zakłóceń pochodzących od urządzeń i co do zasady nie mają przed nimi pełnej ochrony regulacyjnej. W wielu krajach zakresy są jednocześnie wykorzystywane przez radiowe urządzenia małej mocy (short range devices, SRD) na zasadach zwolnienia z obowiązku uzyskiwania indywidualnego pozwolenia radiowego.

Zakresy są powszechnie wykorzystywane zarówno w zastosowaniach pierwotnych (nagrzewanie, obróbka materiałów, medycyna), jak i wtórnych – do bezprzewodowej transmisji danych, w tym m.in. przez sieci Wi-Fi, Bluetooth, ZigBee, systemy LoRa oraz różne rozwiązania RFID.

Charakterystyka i regulacje

Definicja zastosowań została zawarta w Regulaminie Radiokomunikacyjnym ITU (RR nr 1.16), a ograniczenia emisji w tych zakresach opisuje zalecenie ITU-R SM.1056. Z dokumentu wynika, że: aplikacje polegają na lokalnym wykorzystaniu energii wysokiej częstotliwości na potrzeby procesów technologicznych, badań naukowych, medycyny lub zastosowań domowych, z wyłączeniem telekomunikacji; urządzenia mogą powodować zakłócenia w całym widmie radiowym, dlatego poza wyznaczonymi pasmami stosuje się limity promieniowania; służby radiowe pracujące w pasmach wyznaczonych dla muszą akceptować możliwość występowania szkodliwych zakłóceń od takiego wyposażenia.

Konkretny sposób wykorzystania zakresów jest określany przez administracje krajowe. W Europie zasady eksploatacji wielu urządzeń małej mocy, pracujących m.in. w pasmach , są harmonizowane przez zalecenie ERC 70-03 dotyczące urządzeń krótkiego zasięgu (SRD) oraz odpowiednie normy ETSI.

W Polsce zasady używania urządzeń radiowych niewymagających pozwolenia, w tym wielu urządzeń pracujących w pasmach , określa ustawa – Prawo komunikacji elektronicznej oraz rozporządzenie Ministra Cyfryzacji z dnia 9 lutego 2022 r. w sprawie urządzeń radiowych nadawczych lub nadawczo-odbiorczych, które mogą być używane bez pozwolenia radiowego, z późniejszą nowelizacją z 11 listopada 2023 r. Rozporządzenia te implementują w prawie krajowym m.in. założenia zalecenia ERC 70-03 w odniesieniu do urządzeń klasy 1 i innych urządzeń małej mocy.

Wyznaczone pasma ISM

Międzynarodowa Unia Telekomunikacyjna wyznaczyła zestaw pasm częstotliwości przeznaczonych dla zastosowań , wspólny dla wszystkich regionów radiowych ITU. W praktyce zakresy te mogą być różnie zagospodarowane przez poszczególne administracje i nie każde pasmo jest w danym kraju dostępne do powszechnego stosowania.

Do pasm wyznaczonych w Regulaminie Radiokomunikacyjnym należą m.in.: 6,765–6,795 MHz, 13,553–13,567 MHz, 26,957–27,283 MHz, 40,66–40,70 MHz, 433,05–434,79 MHz (Region 1), 868–870 MHz (Region 1) 902–928 MHz (Region 2), 2400–2500 MHz, 5725–5825 MHz, 24,00–24,25 GHz, 61,00–61,50 GHz, 122–123 GHz, 244–246 GHz.

Zakresy wykorzystywane w Polsce

W Polsce urządzenia radiowe małej mocy, pracujące bez indywidualnego pozwolenia, korzystają z wybranych fragmentów pasm oraz z innych zakresów przeznaczonych dla urządzeń krótkiego zasięgu w zaleceniu ERC 70-03. Poniższa tabela przedstawia zakresy uwzględnione w krajowych przepisach jako dostępne do stosowania (z różnymi ograniczeniami mocy, czasu zajęcia kanału i typu aplikacji):

+ Przedziały częstotliwości wykorzystywane na terenie PolskiOdDoTypowe zastosowania6,765 MHz6,795 MHzprzemysłowe nagrzewanie indukcyjne i dielektryczne, urządzenia badawcze13,553 MHz13,567 MHzsystemy HF RFID, identyfikacja zbliżeniowa, urządzenia laboratoryjne26,957 MHz27,283 MHzsterowanie modelami, urządzenia zdalnego sterowania, prosta telemetria40,660 MHz40,700 MHzsterowanie modelami, urządzenia pomiarowe i telemetria krótkiego zasięgu433,050 MHz434,790 MHzczujniki alarmowe, piloty do bram i rolet, stacje pogodowe, proste systemy IoT868,000 MHz870,000 MHzsystemy telemetryczne i pomiarowe, sieci IoT/LPWAN (m.in. LoRaWAN), systemy alarmowe2400 MHz2483 MHzsieci Wi-Fi 2,4 GHz, Bluetooth, ZigBee, urządzenia smart home, akcesoria bezprzewodowe5725 MHz5875 MHzsieci bezprzewodowe punkt–punkt i punkt–wielopunkt, łącza wideo, niektóre systemy radarowe krótkiego zasięgu24,00 GHz24,25 GHzradary krótkiego zasięgu (m.in. czujniki ruchu), czujniki przemysłowe61,00 GHz61,50 GHzłącza bezprzewodowe bardzo dużej przepływności, czujniki obecności, radary bliskiego zasięgu122,00 GHz123,00 GHzeksperymentalne systemy łączności milimetrowej, czujniki i obrazowanie milimetrowe244,00 GHz246,00 GHzbadania naukowe, obrazowanie i czujniki milimetrowe, bardzo krótkiego zasięgu systemy transmisyjne

Zakres 902–928 MHz, będący pasmem w Regionie 2 (m.in. w Ameryce Północnej), w Europie należy do innych służb radiokomunikacyjnych; zastosowania podobne do amerykańskiego pasma 915 MHz realizuje się w Europie głównie w zakresie 863–870 MHz (tzw. EU868) wykorzystywanym m.in. przez sieci LoRaWAN. Zastosowania

Zastosowania pierwotne

Pierwotne wykorzystanie pasm wiąże się z procesami, w których energia wysokiej częstotliwości jest używana bezpośrednio do obróbki materiałów lub oddziaływania na tkanki biologiczne. Do typowych zastosowań należą m.in.: nagrzewanie indukcyjne (hartowanie, lutowanie, topienie metali, nagrzewanie wsadów), nagrzewanie dielektryczne (suszenie drewna, papieru, wyrobów tekstylnych, spajanie tworzyw sztucznych), nagrzewanie i obróbka mikrofalowa (kuchenki mikrofalowe, przemysłowe piece mikrofalowe, procesy chemiczne i spożywcze), aparatura medyczna, np. diatermia krótkofalowa i mikrofalowa, hipertermia, niektóre urządzenia do obrazowania (MRI).

W wielu tych zastosowaniach wykorzystuje się konkretne częstotliwości w obrębie pasm , np. 13,56 MHz, 27,12 MHz, 40,68 MHz, 433,92 MHz, 915 MHz (Region 2) oraz 2450 MHz.

Zastosowania telekomunikacyjne i informatyczne

Ze względu na możliwość stosunkowo prostego wprowadzania na rynek urządzeń w pasmach zwolnionych z obowiązku uzyskiwania indywidualnego pozwolenia, zakresy stały się podstawą wielu technologii komunikacji bezprzewodowej: w paśmie 2,4 GHz funkcjonują standardy IEEE 802.11 (Wi-Fi w odmianach b/g/n), Bluetooth oraz IEEE 802.15.4 (m.in. ZigBee), współdzielące ten sam fragment widma i narażone na wzajemne zakłócenia oraz emisje od innych urządzeń pracujących w tym paśmie, takich jak bezprzewodowe telefony czy kuchenki mikrofalowe; w zakresie 433 MHz i 868 MHz pracuje wiele urządzeń krótkiego zasięgu (SRD): czujniki systemów alarmowych, sterowanie bramami i roletami, piloty, systemy telemetryczne i telemetria liczników; w Europie sieci LoRaWAN oraz inne systemy LPWAN wykorzystują sub-gigahercowe pasma SRD w okolicach 868 MHz (tzw. EU868), objęte regulacjami ERC 70-03 i normami ETSI; w zakresie 13,56 MHz (HF) pracują liczne systemy RFID i NFC, odpowiadające globalnie zharmonizowanemu pasmu dla identyfikacji zbliżeniowej.

W konsekwencji pasma – szczególnie 2,4 GHz – stały się silnie obciążone ruchowo i często ograniczają zasięg oraz jakość usług z powodu wzajemnych zakłóceń między współistniejącymi systemami.

Pasmo ISM w Europie i w Polsce

W Europie podstawowym dokumentem harmonizującym wykorzystanie urządzeń małej mocy jest zalecenie ERC 70-03, które grupuje zastosowania SRD w szeregu aneksów tematycznych (m.in. urządzenia niespecyficzne, systemy telemetryczne i telematyczne, systemy alarmowe, sterowanie modelami, zastosowania indukcyjne i medyczne) i przypisuje im konkretne zakresy częstotliwości oraz limity mocy i czasu zajęcia kanału. Zakresy 433 MHz, 2,4 GHz, 5,8 GHz czy 24 GHz pojawiają się w wielu z tych aneksów jako pasma przeznaczone dla urządzeń podlegających ogólnemu zezwoleniu, bez konieczności uzyskania indywidualnych pozwoleń.

W Polsce wykorzystanie tych zakresów reguluje Minister Cyfryzacji poprzez rozporządzenie w sprawie urządzeń radiowych nadawczych lub nadawczo-odbiorczych, które mogą być używane bez pozwolenia radiowego, wydane na podstawie art. 145 Prawa komunikacji elektronicznej. Rozporządzenie to wskazuje grupy urządzeń (m.in. urządzenia klasy 1, sieci lokalne, urządzenia telemetryczne, systemy alarmowe i sterujące), które mogą używać określonych pasm bez konieczności uzyskania indywidualnego pozwolenia, pod warunkiem spełnienia parametrów technicznych określonych w normach zharmonizowanych ETSI. W praktyce dotyczy to m.in. domowych punktów dostępowych Wi-Fi, urządzeń Bluetooth, wielu rozwiązań smart home, liczników zdalnego odczytu czy systemów IoT.

Zakłócenia i współdzielenie widma

Ze względu na wysokie poziomy emisji generowane przez urządzenia (np. przemysłowe nagrzewnice lub kuchenki mikrofalowe) w wyznaczonych pasmach dopuszcza się znacznie większe natężenia pola elektromagnetycznego niż w sąsiednich zakresach, co potwierdzają pomiary przytoczone w zaleceniu ITU-R SM.1056. Oznacza to, że: urządzenia łączności radiowej pracujące w pasmach muszą być projektowane z uwzględnieniem podwyższonego poziomu zakłóceń (odporność, mechanizmy retransmisji, kodowanie), użytkownicy tych urządzeń nie mogą oczekiwać takiego samego poziomu ochrony przed zakłóceniami, jak w pasmach przeznaczonych wyłącznie dla służb radiokomunikacyjnych, ochrona służb radiowych dotyczy przede wszystkim emisji poza wyznaczonymi pasmami , dla których ustala się limity promieniowania urządzeń przemysłowych, naukowych i medycznych.

Zjawisko współdzielenia pasm przez wiele różnych technologii (np. Wi-Fi, Bluetooth i ZigBee w zakresie 2,4 GHz) powoduje konieczność stosowania zaawansowanych technik dostępu do medium i mechanizmów unikania kolizji, takich jak dynamiczne wybieranie kanału, adaptacyjne skakanie po częstotliwościach czy ograniczenia cyklu pracy nadajnika.

Przypisy

Bibliografia [uchylone] Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 12 grudnia 2014 r. w sprawie urządzeń radiowych nadawczych lub nadawczo-odbiorczych, które mogą być używane bez pozwolenia radiowego. ()

Kategoria:Propagacja fal radiowych