Rosja jest państwem położonym na kontynencie Eurazjatyckim. Była zamieszkiwana przez plemiona wschodniosłowiańskie i inne, ostatecznie w większości zasymilowane językowo przez te pierwsze.

W V wieku rozpoczyna się ekspansja kultury kijowskiej. Wcześniej w Rosji europejskiej dominowała cywilizacja scytyjska. Ruś Kijowska, która prowadziła ekspansję i osadnictwo na terytoria Mery i Muromy (późniejsze centrum państwa moskiewskiego) według legendy miała powstać w IX wieku na skutek uzyskania władzy przez Ruryka, założyciela dynastii panującej w Carstwie Rosyjskim do 1598 roku. W XI wieku doszło do rozbicia dzielnicowego. W XIII wieku ziemie ruskie zostały podporządkowane Mongołom. W okresie mongolskim na ośrodek konsolidujący wyrosło na północy ziem ruskich Wielkie Księstwo Moskiewskie. Panowanie Mongołów skończyło się wraz z odmową płacenia daniny przez Iwana III pod koniec XV wieku. Wygaśnięcie dynastii Rurykowiczów rozpoczęły czasy smuty, zakończone wyborem Michała Fiodorowicza Romanowa na cara. W XVI wieku Iwan IV Groźny ogłosił Wielkie Księstwo Moskiewskie carstwem, w 1721 Piotr I Wielki cesarstwem. Panowanie Romanowów skończyło się z początkiem XX wieku wraz z rewolucją lutową i zostało zastąpione przez Republikę Rosyjską. Przewrót bolszewicki (rewolucja październikowa) powołał do życia Rosję Radziecką, która w 1922 roku wraz z innymi graniczącymi z nią republikami socjalistycznymi powołała do życia Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W 1991 roku Rosyjska FSRR ogłosiła niepodległość, a dwa lata później zmieniła nazwę na Federację Rosyjską.

Pradzieje ruskie W okresie paleolitu nastała ekspansja ludności o haplogrupie R1a, która stanowi do dzisiaj główny komponent ludności Rosji europejskiej. W neolicie powstały takie kultury jak fatjanowska, ceramiki sznurowej czy grobów jamowych. Od IX w. p.n.e. na obszarach współczesnej Rosji poświadczone są ludy mówiące językami irańskimi, m.in. Sarmaci i Scytowie. Dorzecze Dniepru było zasiedlone przez Sklawinów co najmniej w V w. n.e.W 517 r. n.e. bizantyjscy kronikarze odnotowali, że Słowianie przekroczyli Dunaj od strony Niziny Czarnomorskiej. Jest to pierwszy niepodważalny dowód obecności słowiańskiej w Europie i pozwala wnioskować, że dorzecze Dniepru było zasiedlone już w V w. Porównaj z: Zdeněk Váňa, Świat dawnych Słowian (Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985). Niektóre ziemie późniejszego Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, zwłaszcza obszary północno-wschodnie, uległy slawizacji językowej po 1000 r.

W V w. p.n.e. powstało nad Morzem Azowskim Królestwo Bosporańskie. Starożytni Grecy założyli wiele kolonii na rosyjskim wybrzeżu Morza Azowskiego i Czarnego (m.in. Tanais, Fanagoria, Hermonassa, Gorgippia), które później znalazły się w strefie wpływów Cesarstwa rzymskiego, a następnie Bizancjum.thumb|upright=1.5|Szlaki wareskie

W okresie starożytnym i we wczesnym średniowieczu na terytorium dzisiejszej Rosji mieszkały liczne ludy różnego pochodzenia, m.in. Hunowie, Alanowie, Awarowie, Bułgarzy, Chazarowie, Połowcy i Węgrzy. Około 632 roku na południu dzisiejszej Rosji powstało pierwsze państwo bułgarskie, tzw. Stara Wielka Bułgaria, które upadło około 671 r. na skutek klęski poniesionej w wojnie z Chazarami. Bułgarzy emigrowali wówczas do Europy, dając początek dzisiejszemu państwu bułgarskiemu, oraz nad Wołgę, gdzie utworzyli Bułgarię Kamską (VII-XIII w.). W połowie VII w. na terenach Północnego Kaukazu powstał Kaganat Chazarski (ok. 650–969) –– jedyne znane państwo judaistyczne, którego mieszkańcy nie byli etnicznymi Żydami. Chazarowie opanowali w VIII w. znaczne obszary dzisiejszej Rosji południowej i Ukrainy, podporządkowując sobie część Słowiańszczyzny wschodniej, m.in. plemię wschodniosłowiańskich Polan.

Początki państwowości ruskiej

Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum i Bliskim Wschodem (tzw. szlak „od Waregów do Greków” i „szlak sarmacki”). Wyprawy handlowe Dnieprem, Wołgą, Donem i innymi rzekami zetknęły podróżujących tędy kupców i Waregów z plemionami słowiańskimi. W początkach IX wieku na obszarze późniejszej Rusi istniały już pierwsze słowiańskie organizmy protopaństwowe, znane z relacji arabskich pod nazwami Kujaba, Slawia oraz Arsania (odpowiadające w przybliżeniu ośrodkom kijowskiemu, nowogrodzkiemu i riazańskiemu).

thumb|upright=1.5|Ziemie ruskie w połowie IX wieku. Barwą czerwoną oznaczono najstarsze grody ruskie – obszary te stanowią kolebkę państwowości ruskiej. Linią niebieską oznaczono granice Kaganatu Chazarskiego. Ruś toczyła z Chazarami w IX w. wiele wojen i wyparła ich ostatecznie w X wieku z terytoriów dzisiejszej Ukrainy i południowej Rosji

Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Waregowie (m.in. Ruryk i Oleg Mądry), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na ziemie ruskie przed 859 r. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 r. uważa się za symboliczny początek historii państwowości na Rusi. Ruryk miał skupić pod swymi rządami część Waregów, plemion wschodniosłowiańskich (Słowienie, Krywicze i Połoczanie) oraz plemion ugrofińskich (Czudź, Weś, Meria, Muroma i Mieszczera) i postawić fundamenty państwa ruskiego, tzw. Rusi NowogrodzkiejPowieść minionych lat – latopis ruski Nestora.. Ruryk miał być także założycielem poświadczonej już dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy w Rosji do 1598 roku.

Z czasem część drużyny Ruryka (m.in. Askold i Dir) oddzieliła się od niego i udała się w dół Dniepru opanowując podległe Chazarom państwo Polan z ich największym grodem Kijowem. Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882) doprowadziła do zjednoczenia północnych i południowych księstw ruskich oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. połowy X w. zachowały szeroką autonomię. Oleg z przyczyn geopolitycznych przeniósł swą siedzibę z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa, jednakże do końca XII w. Nowogród pozostawał największym miastem ruskim. Książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922–945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.

Panująca w latach 945–957 księżna kijowska Olga dokonała centralizacji państwa, tworząc podstawy trwałego porządku administracyjnego. Syn i następca Olgi, Światosław I, rozszerzył terytorium m.in. o Krym, Kaukaz i na Bałkany. Światosław toczył m.in. liczne wojny z Chazarami. Około 969 nastąpił ostateczny upadek Kaganatu Chazarskiego. Kolejny władca, książę Włodzimierz I, w 988 przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową Rusi Kijowskiej.

W latach 1019–1054 Jarosław I Mądry wzmocnił na Rusi Kijowskiej pozycję Cerkwi prawosławnej. Ustanowił zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu, co jednak nie zapobiegło rozbiciu jedności politycznej kraju.

Rozbicie dzielnicowe Rusi thumb|upright=1.4|Ruś w XI wieku (1015-1113)

W XI w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie Księstwo Wołyńskie. W centralnej części powstały księstwa: , Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowskie i Muromskie, na południowym wschodzie: Czernihowskie, Perejasławskie i Tmutarakańskie. Z czasem uległy one jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem, byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W przeciągu lat 1054–1224 na Rusi istniały 64 księstwa, 293 książąt usiłowało zasiąść na tronie, a ich polityka doprowadziła do wybuchu 83 wojen domowych.

W 1169 r. książę włodzimierski Andrzej Bogolubski opanował Kijów, uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników nie przeniósł do tego miasta swej stolicy, lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.

Historia Rosji jest nierozerwalnie związana z założoną w XII wieku Moskwą, która w okresie trwającego od XI wieku rozdrobnienia feudalnego znalazła się w granicach Rusi Włodzimiersko-Suzdalskiej. W roku 1238 doszło do najazdu mongolsko-tatarskiego. Na skutek inwazji prawie całe państwo znalazło się pod panowaniem Złotej Ordy. Jedynym obszarem niezależnym pozostał Nowogród Wielki. Skutkiem podboju ziem ruskich była danina, która musiał płacić mianowany przez chanów książę włodzimierski. Pod panowaniem syna Aleksandra Newskiego, Daniela Moskiewskiego, najważniejszym księstwem zostało Księstwo Moskiewskie.

Jarzmo mongolskie thumb|Bitwa na jeziorze Pejpus w 1242 r. W XIII w. rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak zmuszona była uznać zwierzchność Złotej Ordy i płacić trybut. Mongołowie nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcję zwierzchnią nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana. Z płacenia haraczu zwolniona była cerkiew (immunitet tarchan, ustanowiony w nadziei, iż cerkiew będzie sprzyjała rządom mongolskim na Rusi). Utworzono oddziały podlegające baskakom, poborcom haraczu, które jednocześnie szachowały poszczególne księstwa. W 1262 przeciwko władzy mongolskiej wybuchły bunty (Suzdal, Włodzimierz, Jarosławl), które jednak zostały stłumione. W 1299 r. podczas wojny pomiędzy chanami złotoordyjskimi Toktą i Nogajem metropolita kijowski Maksym przeniósł swą siedzibę ze zniszczonego Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą, w wyniku czego miasto to stało się zarówno głównym ośrodkiem politycznym, jak i religijnym Rusi.

W XIII i XIV w. niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Mongołami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie podporządkowując sobie księstwa Połockie i PińskieV. Spečiūnas. Lietuvos valdovai (XIII-XVIII a.): enciklopedinis žinynas. Wilno, 2004. s. 15–78.Encyclopedia Lituanica. Boston, 1970–1978, Vol.5 s. 395.. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (ok. 1320Nie ma zgody wśród historyków w kwestii tego datowania: Maciej Stryjkowski sugeruje 1320/21, Aleksandr Ivanovich Rogov jest zwolennikiem 1322, C.S. Rowell – 1323, Feliks Shabul’do – 1324, Romas Batūra – 1325.) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 do niej wcielonaRowell, S. C. (2000). „Baltic Europe”. in Michael Jones. The New Cambridge Medieval History c.1300–c.1415. VI. Cambridge University Press. p. 707. . http://books.google.com/books?id=LOS1c0w91AcC&pg=RA1-PA707&as_brr=3.. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali pozbawieni władzy na Ukrainie, po czym emigrowali do RiazaniaRowell, S. C. (1994). Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series. Cambridge University Press. p. 97. .. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340–1392) zostało zlikwidowane Księstwo Halicko-Wołyńskie, a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

W okresie panowania mongolskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski. 1240 pokonał Szwedów (bitwa nad Newą), 1242 – wojska inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego (bitwa na jeziorze Pejpus), powstrzymał też najeżdżające Ruś wojska litewskie. 1252 otrzymał od chana Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi.

Księstwo Moskiewskie