Indie Brytyjskie () – część Azji obejmująca dzisiejsze Indie, Pakistan, Bangladesz i Mjanmę, pozostająca w latach 1858–1947 pod bezpośrednim panowaniem Wielkiej Brytanii. Terytorium powstało po powstaniu sipajów z lat 1857–1858, kiedy parlament brytyjski przejął władzę od Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Od 1876 roku monarcha brytyjski nosił tytuł cesarza Indii.

Okres Raju przyniósł rozbudowę sieci kolejowej, telegrafu, irygacji i aparatu administracyjnego, ale wiązał się także z dezindustrializacją rzemiosła, transferem nadwyżki gospodarczej do metropolii, cyklicznymi klęskami głodu o dużej skali ofiar oraz narastającym ruchem narodowym. Rządy brytyjskie zakończył w 1947 roku rozbiór Indii na dwa niepodległe państwa.

Geneza Do 1858 roku subkontynentem administrowała Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska dysponująca własną armią, aparatem skarbowym i prawem zawierania traktatów. Powstanie sipajów z 1857 roku, które objęło doliny Gangesu i Jamuny, zostało stłumione z dużą brutalnością. Ustawa Government of India Act 1858 przeniosła kompetencje Kompanii na Koronę, a w Londynie powołano urząd sekretarza stanu ds. Indii oraz piętnastoosobową Radę Indii składającą się z osób z co najmniej dziesięcioletnim doświadczeniem w kolonii. W 1876 roku, na mocy Royal Titles Act, królowa Wiktoria przyjęła tytuł cesarzowej Indii.

Ustrój i administracja Terytorium dzieliło się na prowincje zarządzane bezpośrednio oraz około 565 państw książęcych związanych z Koroną traktatami zależności, obejmującymi zwierzchnictwo w sprawach zagranicznych, obronnych i komunikacyjnych. Szczyt hierarchii administracyjnej stanowił wicekról Indii, a kluczowe stanowiska w służbie cywilnej zarezerwowane były w praktyce dla Brytyjczyków. Według spisu z 1887 roku na 1000 najwyższych stanowisk administracyjnych niemal wszystkie zajmowali Brytyjczycy z dyplomami Oksfordu lub Cambridge. Hindusi uzyskiwali dostęp do władzy wykonawczej i ustawodawczej stopniowo, na mocy reform Morleya i Minto z 1909 roku oraz ustaw Government of India Act z 1919 i 1935 roku, które wprowadzały ograniczoną elekcyjność i autonomię prowincji. Armia kolonialna złożona z żołnierzy hinduskich pod komendą brytyjskich oficerów liczyła w 1880 roku 66 tys. Brytyjczyków i 130 tys. Hindusów w służbie bezpośredniej oraz 350 tys. w wojskach państw książęcych; była wykorzystywana w kampaniach imperialnych, m.in. w Afryce, Mezopotamii i Europie podczas obu wojen światowych.

Gospodarka W okresie Raju powstała rozległa infrastruktura: sieć kolejowa, która między 1860 a 1890 rokiem wydłużyła się z 1349 do 25 495 km, system irygacji w Pendżabie oraz telegraf i poczta. Koszty tych inwestycji, szacowane na 50 mln funtów, ponosili indyjscy podatnicy, natomiast zagwarantowana przez skarb brytyjski pięcioprocentowa stopa zwrotu kierowała zyski do prywatnych inwestorów w metropolii. Jeszcze w 1920 roku Hindusi obsadzali jedynie dziesięć procent wyższych stanowisk w kolei indyjskiej. Polityka celna faworyzowała import brytyjskich tekstyliów z Lancashire: import bawełnianych tkanin wzrósł z około 1 mln jardów w 1814 roku do 2050 mln w 1890 roku, co przyczyniło się do upadku lokalnego rzemiosła, zwłaszcza tkackiego w Bengalu, gdzie w latach 1870–1880 lokalni producenci zaspokajali już tylko 25 do 45 procent krajowego popytu. Udział subkontynentu w światowym PKB zmniejszył się z około 24% w 1700 roku do niespełna 4% w 1950 roku.

Ekonomiści Dadabhai Naoroji i Romesh Chunder Dutt opisywali zjawisko drain of wealth, czyli stałego transferu nadwyżki budżetowej i handlowej z Indii do Wielkiej Brytanii w postaci pensji urzędników, rent, spłat pożyczek i tzw. Home Charges. Szacunki Utsy Patnaik dla okresu 1765–1938 wskazują łączny transfer rzędu kilkudziesięciu bilionów dolarów w cenach obecnych.

Klęski głodu Przez cały okres rządów brytyjskich na subkontynencie powtarzały się katastrofalne klęski głodu. Do największych należały głód w południowych Indiach 1876–1878, w którym według różnych szacunków zmarło od 6,1 do 10,4 mln osób, głód 1899–1900 pochłaniający od 1,25 do 10 mln ofiar oraz wielki głód w Bengalu 1943 roku, w którym zmarło od 2,1 do 3 mln ludzi. Badania Amartyi Sena wykazały, że głód w Bengalu nie wynikał z nieurodzaju, lecz z załamania uprawnień żywnościowych po wzroście cen, zakazie przewozu ryżu między prowincjami i priorytetach alokacyjnych administracji wojennej. Davis wskazuje, że brytyjska polityka gospodarcza w czasie klęsk (zasady leseferyzmu, kontynuowany eksport zboża i opóźnione uruchamianie pomocy) zwielokrotniała śmiertelność. Indyjskie kodeksy żywnościowe (Famine Codes), wprowadzone po 1880 roku, ograniczyły z czasem skalę katastrof, choć nie zapobiegły głodowi w Bengalu podczas II wojny światowej.

Ruch narodowy Indyjski Kongres Narodowy powstał w 1885 roku jako forum umiarkowanej krytyki rządu kolonialnego, w 1906 roku założono Ligę Muzułmańską. Podczas I wojny światowej ponad 1,4 mln żołnierzy hinduskich służyło w armii brytyjskiej, a Indie wniosły do budżetu wojennego 146 mln funtów. Rozczarowanie brakiem obiecanych po wojnie reform sprzyjało radykalizacji. 13 kwietnia 1919 roku oddziały brytyjskie pod dowództwem gen. Reginalda Dyera otworzyły ogień do pokojowego zgromadzenia w Amritsarze, zabijając według oficjalnych danych 379 osób, a według szacunków Indyjskiego Kongresu Narodowego ponad 1000. W reakcji Mahatma Gandhi uruchomił kampanie biernego oporu, w tym marsz solny z 1930 roku i akcję Quit India z 1942 roku. Równolegle rozwijał się nurt rewolucyjny, reprezentowany m.in. przez Bhagata Singha oraz kierowaną przez Subhasa Chandrę Bosego Indyjską Armię Narodową walczącą w czasie II wojny światowej u boku państw Osi.

Rozbiór i koniec Po II wojnie światowej, podczas której armia indyjska osiągnęła 2,5 mln żołnierzy i stała się największą w historii siłą zbrojną złożoną z ochotników, wyczerpana finansowo Wielka Brytania nie była w stanie utrzymać kontroli nad subkontynentem. Plan wicekróla Louisa Mountbattena zakładał podział Raju według kryterium wyznaniowego. 15 sierpnia 1947 roku proklamowano niepodległość Indii i Pakistanu, a linię Radcliffe’a opublikowano dwa dni później. Rozbiór wywołał masowe przesiedlenia obejmujące od 10 do 20 mln osób oraz falę przemocy międzywyznaniowej, w której zginęło od 250 tys. do 2 mln ludzi. Birma uzyskała niepodległość w styczniu 1948 roku, a Cejlon w lutym 1948 roku.

Dziedzictwo i ocena Po 1947 roku dziedzictwem Raju pozostały anglojęzyczna administracja i prawo, sieć kolejowa, system uniwersytecki oraz granice, z których wiele stało się przedmiotem sporów, w tym nierozwiązany konflikt o Kaszmir. Tradycja historiograficzna określana jako Cambridge School akcentowała modernizacyjny wymiar rządów brytyjskich, zaś szkoła studiów subalternych oraz autorzy tacy jak Shashi Tharoor i Utsa Patnaik podkreślają koszty demograficzne, ekonomiczne i kulturowe kolonializmu.

Zobacz też Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska Historia Indii Wielki głód w Bengalu (1943) Powstanie sipajów

Przypisy

Kategoria:Dawne terytoria zależne Wielkiej Brytanii w Azji Kategoria:Historia Bangladeszu Kategoria:Historia Mjanmy Kategoria:Historia Pakistanu

Kategoria:Historyczne cesarstwa w Azji