Chan Kubilaj lub Kubilaj-chan (ur. 23 września 1215, zm. 18 lutego 1294) – wnuk Czyngis-chana, syn Tołuja i Sorkaktani-beki, piąty wielki chan mongolski i pierwszy cesarz Chin z dynastii Yuan.
Życiorys Kubilaj był pierwszym z wielkich chanów mongolskich, który odebrał staranne wykształcenie. Prawdopodobnie dzięki niemu opuścił rodzinne stepy Mongolii, decydując się na osiadły tryb życia w Chinach. Być może zrozumiał, że państwem tym można rządzić jedynie będąc na miejscu, nie zaś z dalekiej Mongolii.
W 1260 roku Kubilaj został wielkim chanem mongolskim. Dzięki jego rządom imperium mongolskie znalazło się u szczytu rozwoju. Przeniósł on stolicę swego imperium z Karakorum do Chanbałyku, czyli dzisiejszego Pekinu. W roku 1271 założył mongolską dynastię Yuan. Po podbiciu Chin zakończył panowanie dynastii chińskich i w roku 1279 został cesarzem chińskim, władcą olbrzymiego imperium.
Państwa sąsiadujące z cesarstwem chana Kubilaja zmuszone były uznać jego zwierzchnictwo. Nie powiodły się plany Kubilaja mające na celu podbicie Japonii i Jawy. Mimo iż był buddystą, był zainteresowany rozwijającym się chrześcijaństwem (m.in. zaopatrzył w listy żelazne Bar Saumę na czas jego pielgrzymki do Jerozolimy) i zapraszał misjonarzy do odwiedzania Chin. Chan wspierał również rozwój rzemiosła, nauki i sztuki. Jednym z obcokrajowców, którzy odwiedzali w tym czasie jego dwór, był Marco Polo.
Młodość Kubilaj urodził się 23 września 1215 roku. Jego rodzicami byli syn Czyngis-chana – Tołuj i Sorkaktani-beki, krewna kereickiego władcy Togrula. Chłopiec był wychowywany, jak przykazał jego dziadek, wielki chan Temudżyn, pod opieką niani pochodzenia tanguckiego, buddystki. Młodzieniec wraz z bratem, Möngke, i dziadkiem Czyngis-chanem wziął udział w ceremonii inicjacji po polowaniu nad rzeką Ili. 9-letni Kubilaj wraz ze starszym bratem upolowali zająca i antylopę, po czym ich dziadek posmarował środkowy palec Kubilaja tłuszczem z zabitych zwierząt wedle mongolskiej tradycji i odrzekł: „Słowa tego chłopca, Kubilaja, są pełne mądrości, uważnie ich słuchajcie, wszyscy ich słuchajcie”. Czyngis-chan zmarł w 3 lata później w 1227 roku, gdy Kubilaj miał 12 lat. Jego ojciec sprawował rządy nad stworzonym przez ojca imperium przez 2 lata jako regent, po czym tron mongolski objął wuj Kubilaja, Ugedej. Tołujowi po śmierci ojca dostał się mongolski rdzeń imperium, co było potem źródłem potęgi i wpływów matki Kubilaja.
Po podboju cesarstwa dynastii Jin Ogedej nadał w 1236 r. rodzinie zmarłego w 1232 r. Tołuja prowincję Hebei z 80 000 gospodarstw, o które to nadanie poprosiła Sorkaktani. Kubilaj przejął majątek liczący 10 000 gospodarstw i pozwolił miejscowym urzędnikom działać swobodnie. Wskutek tego poborcy podatkowi zaczęli panoszyć się po posiadłościach, doprowadzając ludność do nędzy i sprawiając, że przychody podatkowe Kubilaja zaczęły topnieć. Zszokowany książę ukrócił patologie, sprowadzając z dóbr matki zarządców takich jak Szi TiantseIbid. s. 30..
Kubilaj sprowadził do swej ordy w Mongolii buddyjskiego mnicha z Tybetu, Haiyuna. Przyszły chan spotkał go w Karakorum w 1242 r. i zapytał o buddyjską filozofię. Mnich nazwał urodzonego w 1243 r. drugiego syna Kubilaja Zhenjin (chiń.真金 – „Prawdziwe Złoto”)Ibid. s. 39.. Dzięki Haiyunowi Kubilaj poznał także innego mnicha buddyjskiego, Liu Bingzhonga, byłego taoistę, który był także poetą, pisarzem, matematykiem i malarzem. Doradzał Kubilajowi, gdy Haiyun wrócił do świątyni na terenie dzisiejszego Pekinu.
Do otoczenia Kubilaja dołączył także uczony z prowincji Shanxi, Zhao Bi.
Zwycięstwa w północnych Chinach W 1251 r., gdy Möngke został wielkim chanem, Kubilaj otrzymał namiestnictwo nad północnymi Chinami i przeniósł swą ordę do centralnej części obecnej Mongolii Wewnętrznej. Wnuk Czyngis-chana dobrze zarządzał powierzonymi mu ziemiami, zwiększając w Henan produkcję rolną i zwiększył wydatki na pomoc społeczną po otrzymaniu Xi’an. Dzięki takim działaniom Kubilaj zaskarbił sobie przychylność chińskich dygnitarzy wojskowych. W 1252 r. Kubilaj skrytykował niecenionego przez chińskich współpracowników (z powodu nonszalanckiej egzekucji podejrzanych podczas kontroli rządowej) chorezmijskiego renegata Mahmuda Jalawacza. Möngke zwolnił Mahmuda z urzędu.
W 1253 r. Kubilaj został zobowiązany przez wielkiego chana do ataku na Junnan w celu zajęcia niewielkiego Królestwa Dali. Królewski dom Gao stawił opór, skazując na śmierć mongolskich dyplomatów, mających skłonić Dali do poddania się. Mongołowie wówczas wyruszyli podzieleni na trzy części – jedna z nich ruszyła w kierunku Kotliny Syczuańskiej, druga, dowodzona przez wybitnego wodza Uriangkadaja (syna równie zdolnego Subedeja, twórcy zwycięstwa nad Kałką) podążała przez góry zachodniego Syczuanu, zaś trzecia kolumna, którą dowodził sam Kubilaj, podążała na południe przez tereny trawiaste i spotkała się z pierwszą kolumną. Kubilaj zdobył stolicę Dali, oszczędzając jej mieszkańców. Mongolski książę miał tak postąpić według „Historii Yuanu”, prowadzony przez porady konfucjańskiego doradcy, Yao ShuIbid. s. 70. Ostatni król Dali, Duan Xingzhi, został mianowany przez Kubilaja lokalnym przywódcą, tusi. Uriangkadaj ze swymi wojskami wyruszył dalej, poruszając się wzdłuż południowej granicy państwa dynastii Song i w 1257 roku zdobył Hanoi, lecz potem pośpiesznie się wycofał z powodu ogromnego oporu, upałów i malarii Po wycofaniu się Kubilaja wybuchły antymongolskie niepokoje wśród niektórych frakcji, w których stłumieniu pomógł Duan Xingzhi, oferując pomoc wielkiemu chanowi. Ostatni władca Dali prowadził oddziały maszerujące na awangardzie mongolskich wojsk, pomagając Uriangkadajowi w całkowitym podboju Junnanu do końca 1256 roku.
Kubilaj zainteresowany medycznymi zdolnościami tybetańskich mnichów, zaprosił na dwór buddyjskiego mnicha imieniem Drogön Chögyal Phagpa. Był on siostrzeńcem starego lamy sprowadzonego na rozkaz kuzyna Kubilaja, zmarłego już wówczas Kotena. Młody Phagpa, późniejszy twórca pisma nazwanego na jego cześć, pokazał Kubilajowi znaczenie buddyzmu jako ideologii państwowej, zaszczepiając mu ideał buddyjskiego władcy uniwersalnego, obracającego koło Prawa. 18-letni buddysta wtajemniczył Kubilaja w kult lamaistycznego bóstwa Hewadżry, zaś w 1261 r. został cesarskim nauczycielem i zwierzchnikiem duchowieństwa buddyjskiego na terenie posiadłości Kubilaja.
Zazdrośni o sukcesy Kubilaja urzędnicy skłonili chana Möngkego do skontrolowania poczynań brata, który miał myśleć o własnym imperium. Inspektorzy podatkowi, Liu Taiping i Alamdar, wykryli nieprawidłowości, wymienili 142 naruszenia przepisów i nakazali stracenie niektórych urzędników. Kubilaj wysłał misję dyplomatyczną do brata, po czym bracia pojednali się.
Chan Möngke apelował, by przejmujący świątynie i buddyjskie bogactwa taoiści zaprzestali oczerniania nauk Buddy i nakazał Kubilajowi zakończenie sporu między zwaśnionymi stronami. Na początku 1258 roku Kubilaj zwołał więc konferencję uczonych taoistycznych i buddyjskich, na której udowodniono wyższość buddyzmu. Debata skupiała się wokół dwóch tekstów, z których jeden, sfabrykowany tekst Hua-hu ching (Klasyka o nawracaniu barbarzyńców), miał traktować o tym, jakoby Lao Tzu miał się w którymś ze swych wcieleń narodzić w Indiach jako Budda i że buddyzm to pośledniejsza wersja taoizmu, przeznaczona jakoby dla mniej rozwiniętych mieszkańców krajów na zachód od Chin. Buddyjski lama udowodnił, że wybitny chiński historyk Sima Qiang nie wspomina o owym dziele i świadczy to o sfałszowaniu tekstów. Kubilaj włączał się do debaty, oceniając stanowiska stron i prezentując własne opinie, zdecydowanie pro-buddyjskie. Dał szansę obrony taoistów, umożliwiając im przeprowadzenie magicznych obrzędów, które jednak zawiodły. Wskutek zwycięstwa strony buddyjskiej rozkazał ogolić głowy siedemnastu prominentnym taoistom, spalenie kopii fałszywych tekstów, i zarządził przekazanie 237 świątyń taoistycznym buddystom, a także powrót skonfiskowanych przez taoistów posiadłości do ich prawowitych buddyjskich właścicieli. Prócz tego nie prześladował jednak dalej taoistów, która to łagodność miała korzenie zapewne w radach matki co do tolerancji religijnej.
Wielki chan wezwał w 1258 r, brata na pomoc do kampanii w Syczuanie. Kubilaj objął dowództwo nad armią wschodnią. Chory na dnę mógł pozostać w domu, lecz postanowił pomóc swemu bratu i zwierzchnikowi. Nim przybył na miejsce, dowiedział się, że Möngke nie żyje, lecz postanowił to ukrywać przed armią i kontynuował atak na Wuhan w pobliżu Jangcy. Minister Songów, Jia Sidao, zaoferował poddanie się i złożenia trybutu z 200 000 taeli srebra i 200 000 jedwabnych beli. Kubilaj odmówił, lecz potem doszedł z nim do porozumienia.
Wojna domowa i objęcie tronu Kubilaj został poinformowany przez swą żonę, Czabi, o ruchach wojsk brata, Ariq Böke, więc wrócił na mongolskie równiny. Dowiedział się także, że brat zwołał w Karakorum kurułtaj, który wybrał go wielkim chanem. Miał wsparcie większości potomków Czyngis-chana, podczas gdy Kubilaja popierał inny brat, władca Ilchanatu, Hulagu. Chińskie otoczenie Kubilaja i zwierzchni książęta w Mandżurii i północnych Chinach popierali pretensje Kubilaja do tronu. Za kandydaturą Kubilaja optowało niewielu członków klanu Borgdżiginów, jedynie potomkowie Dżocziego. Kubilaja proklamowano wielkim chanem na kurułtaju 15 kwietnia 1260 roku. W Shaanxi i Syczuanie armia mongolska poparła brata Kubilaja. Kubilaj wysłał na te tereny Lian Xixiana, który doprowadził do egzekucji Liu Taipinga, urzędnika z ramienia Ariq Böke i przeciągnął na swą stronę pewnych generałów By bronić frontu południowego, wysłał do Songów dyplomatów, lecz Jia Sidao złamał przysięgę i aresztował emisariuszy chana. Kubilaj wysłał też Abishqę, by ten objął tron Ułusu Czagatajskiego, lecz Abishqa został aresztowany przez Ariqa Böke, który miał po swej stronie Ałgu, koronowanego chana czagatajskiego. W pierwszych starciach z armią Kubilaja zginął dowódca Ariqa Böke, Alamdar, w efekcie czego w zemście starszy brat Kubilaja kazał zabić Abishqę.
Kubilaj odciął dostawy żywności do Karakorum dzięki pomocy kuzyna Kadena, Rządzący Yizhou Li Tan zbuntował się przeciwko rządom mongolskim w 1262 r. Służący Kubilajowi kanclerze Shi Tianze i Shi Shu zostali zobowiązani do ataku na buntownika. W efekcie bunt upadł, zaś Li Tan próbował, przeczuwając klęskę, utopić się w jeziorze Ta-ming. Uratowono go jednak dzięki interwencji Mongołów, a następnie stracono przez zadeptanie przez konie, zgodnie z tradycją mongolską, by nie przelać krwi wroga Armia dokonała także egzekucji Wanga Wentonga, teścia Li Tana, początkowo zaufanego współpracownika Kubilaja i szefa Cesarskiego Sekretariatu(中書省 – Zhongshu Sheng). W wyniku tego buntu spadło zaufanie chana do Chińczyków Han, w efekcie zakazał on przyznawania tytułów i danin dla chińskich watażków.
Ałgu zaprzysiągł wierność Kubilajowi i odparł wyprawę zbrojną, zorganizowaną w 1262 r. przez rywalizującego z nim brata. Tak samo wierność Kubilajowi zadeklarował Hulagu. 21 sierpnia 1264 r. Ariq Böke poddał się w rezydencji Xanadu Kubilajowi. Chan przebaczył bratu mimo niezadowolenia brata Abishqi, zgładzonego przez generała lojalnego Ariqowi, Asutaja. Kubilaj kazał jednak zasiąść bratu do ucztowania, lecz zgładził pewnych jego zwolenników. Władca oszczędził Asutaja i Ariqa, którzy pozostali w areszcie, lecz Ariq zmarł jakiś czas później w niewyjaśnionych okolicznościach. Nie jest pewne, czy był zamordowany, ale pewne jest to, że śmierć jego była wygodna dla Kubilaja.
Rządy Jako wielki chan Mongołów