Zamek w Janowcu – renesansowy zamek budowany w latach 1508–1526 na wysokiej skarpie wiślanej w Janowcu w powiecie puławskim.

Historia XVI w. Budowę zamku na grun­tach ów­cze­snej wsi Sy­ro­kom­la w 1508 roku rozpoczął Mikołaj Firlej herbu Lewart, późniejszy starosta kazimierski. Kontynuował ją jego syn, wojewoda ruski Piotr Firlej. Był to późnogotycko-renesansowy zamek obronny, ufortyfikowany przez basteje wysunięte przed linię murów. Miał możliwość prowadzenia ostrzału wzdłuż obwarowańIzabela i Tomasz Kaczyńscy – Zamki w Polsce północnej i środkowej – przewodnik. Sport i Turystyka, Warszawa, 1999, s. 55-59, język polski, .

W latach 1565–1585 miała miejsce przebudowa zamku w stylu późnorenesansowo-manierystycznym, którą kierował architekt włoski Santi Gucci. Wzdłuż murów obronnych dobudowano dwa skrzydła mieszkalne, do których dostęp umożliwiał krużganek. Budynki od południa i północy posiadały attykę. Po za­kończe­niu prac re­zy­den­cja po­sia­da­ła dwa ob­szer­ne dzie­dzińce, sie­dem du­żych sal i oko­ło stu komnat.

XVII w. Na początku XVII w., po przejęciu zamku (Barbara Dulska, w 1614 roku wniosła dobra janowieckie w posagu) przez rodzinę Tarłów herbu Topór w 1593, rozbudowano część mieszkalną i dobudowano cylindryczną wieżę zachodnią i wschodnią. W tym czasie mury zewnętrzne zyskały biało-czerwone pasy i niezgrabne postacie żołnierzy, mające nawiązywać do sztuki ludowej.

W 1606 na zamku miało miejsce pojednanie króla Zygmunta III Wazy z marszałkiem wielkim koronnym Mikołajem Zebrzydowskim, przywódcą rokoszu Zebrzydowskiego.

W 1654 roku Barbara Tarłówna wyszła za Jerzego Sebastiana Lubomirskiego herbu Drużyna i wniosła zamek w posagu. Kolejni właściciele, Lubomirscy ok. 1654 wybudowali kaplicę.

W dniu 7 lutego 1656 zamek został ograbiony i spalony podczas najazdu Szwedów pod dowództwem Karola Gustawa. Następnie odbudowany i rozbudowany w stylu barokowym przez rodzinę Lubomirskich, w których posiadaniu znajdował się do pierwszej połowy XVIII w. Odbudową kierował architekt holenderski Tylman z Gameren.

XVIII i XIX w. W 1783 Jerzy Marcin Lubomirski sprzedał zamek. Jego nowym właścicielem został podkomorzy krzemieniecki Mikołaj Piaskowski. Jednak ani on, ani kolejni właściciele (m.in. Osławscy, August Zawisza, Feliks Ćwirko-Gotycki i Paulina Wiktoria Zieleniewska) nie byli w stanie utrzymać zamku. Sprzedali całe wyposażenie (nawet marmury zostały zdjęte ze ścian), a zamek został opuszczony i popadł w ruinę, służąc jako zasoby surowca budowlanego.

XX w. W 1931 zamek został zakupiony przez warszawiaka Leona Kozłowskiego. Wyremontował on tylko dwa pomieszczenia w baszcie, ale – co ważniejsze – powstrzymał wandali. Odtworzył na zboczu południowym zamkową winnicę, a na płaskowyżu, otaczającym ruiny rezydencji Firlejów, założył sady oraz zagospodarował przyzamkowy park. W końcu II wojny światowej zamek doznał dodatkowych zniszczeń z powodu ostrzału artyleryjskiego. Po wojnie zamek z przylegającymi do niego gruntami był majątkiem zbyt małym, by objęła go nacjonalizacja w ramach uchwalonej reformy rolnej. W efekcie Kozłowski był jedynym w bloku wschodnim właścicielem zamku. W 1975 obiekt został zakupiony przez Muzeum Nadwiślańskie i od 1993 jest stopniowo remontowany. Od 1 stycznia 2025 roku Zamek w Janowcu jest samodzielnym muzeum.

Opis zamku Warowną rezydencję Firlejów zbudowano na miejscu dawnego drewniano-kamiennego grodu obronnego na rzucie wydłużonego wieloboku, co było spowodowane układem wzgórza, na którym ją zbudowano. Wzgó­rze od po­łu­dnia i od za­cho­du ograniczała wy­so­ka wi­śla­na skar­pa, od półno­cy osłaniał je na­tu­ral­ny wąwóz a od stro­ny wscho­dniej do­stępu do niego bro­ni­ła wy­ku­ta w kre­do­wej ska­le fo­sa. Bu­dyn­ki wznie­sio­no z miej­sco­we­go ka­mie­nia wa­pien­ne­go o­raz z cegły wokół dzie­dzińca o dłu­go­ści o­ko­ło 100 me­trów.

Najwcześniejszymi murowanymi obiektami były: baszta typu puntone (baszty lub basteje o rzucie poziomym w kształcie ostrołuku, klina lub trójkąta skierowanego na zewnątrz) w południowo-wschodnim narożniku, przebudowana w pierwszej połowie XVII wieku w cylindryczną wieżę o charakterze pałacowym, oraz ryzalitowe wieże obronno-mieszkalne w połowie zabudowy północnej i południowej. Wjazd na dzie­dzi­niec prowadził mo­stem zwo­dzo­nym przez prze­jaz­d bram­ny w masywnej wieży o fun­kcjach o­bron­nych, miesz­kal­nych i sa­kral­nych. Po­zba­wio­na da­chu wy­po­sa­żo­na by­ła w strzel­ni­ce dzia­ło­we i dla bro­ni ręcz­nej. Od północ­ne­go wscho­du bramę i północ­ną część mu­rów chroniła wy­su­nięta przed linię umocnień półcy­lin­dry­czna, otwar­ta od stro­ny dzie­dzińca wiel­ka ba­ste­ja, przy­sto­so­wa­na do strzelania ar­ty­le­ryj­skie­go z dol­ne­go po­zio­mu i z bro­ni ręcz­nej z gór­ne­go. Wschodnią część zam­ku przeznaczoną była dla właści­cie­li i osób na­le­żących do dwo­ru a część za­cho­dnia pełni­ła fun­kcje go­spo­dar­cze, z miesz­ka­nia­mi dla za­ło­gi o­raz służby. Ta­ki układ charakteryzował warownię w I fa­zie funk­cjo­no­wa­nia.

Podczas przebudowy latach 1565–1585 wybudowano wzdłuż mu­rów dwa no­we skrzy­dła miesz­kal­ne: w po­łu­dnio­wym po­łączo­no bu­dy­nek bra­mny z ry­za­li­to­wą wie­żą miesz­kal­no-obron­ną, a w północ­nym - wielką basteję z drugą wie­żą. Funkcje re­pre­zen­ta­cyj­ne pełni­ło za­pro­je­kto­wa­ne przez San­ti Guc­cie­go skrzy­dło po­łu­dnio­we z dekoracyjną attyką i zam­knięte od stro­ny dzie­dzińca krużgan­kiem ko­lum­no­wym. Pa­łac po­łu­dnio­wy łączył się z północ­nym krużgan­kiem przy mu­rze, od­dzie­la­jąc reprezentacyjną część wschodnią ze­spo­łu od części cze­lad­nej. Ele­wa­cje ze­wnęt­rzne od stro­ny mia­sta o­zdo­bio­no łu­ko­wo skle­pio­ny­mi okna­mi i de­ko­ra­cją malarską w po­sta­ci sgraffito. W tej for­mie wkroczył za­mek w II fazę fun­kcjo­no­wa­nia.

Po 1593 roku wzniesiono okazały budynek łączący wie­żę bramną z wielką basteją we wscho­dniej części zam­ku, posiadający dwie iz­by na każdej kon­dy­gna­cji. Ozdobę je­go e­le­wa­cji ze­wnętrznych sta­no­wi­ły ma­lo­wa­ne na tyn­ku po­sta­cie żołnie­rzy na­wiązu­jące cha­ra­kte­rem do lo­kal­nej tra­dy­cji lu­do­wej. Od stro­ny dziedzińca wznie­sio­no ko­mu­ni­ka­cyj­ne trój­po­zio­mo­we krużgan­ki. Skrzy­dło południowe wy­dłużo­no two­rząc w daw­nej części cze­lad­nej wielką amfiladę z ciągiem o­ka­za­łych sal zdo­bio­nych dekoracją sztu­ka­tor­sko-rzeźbiar­ską. Całość u­jęta zo­sta­ła cy­lin­dry­czny­mi wie­ża­mi od stro­ny wscho­dniej i od za­cho­du. Wy­mie­nio­ne zmia­ny to III faza w ar­chi­te­ktu­rze i wy­stro­ju wnętrz re­zy­den­cji.

IV faza funkcjonowania rezydencji obejmuje okres po odbudowie ze zniszczeń do­ko­na­nych przez Szwe­dów. Rozebrano wie­żę północna i w jej miej­scu zbu­do­wano na pla­nie pod­ko­wy dom cze­lad­ny. Przy mu­rze dzielącym dzie­dzi­niec zam­ku na dwie części, po je­go za­cho­dniej stro­nie zbudowano kaplicę. Wnętrza pa­ła­co­we wzbo­ga­cono o ma­lar­skie i sztu­ka­tor­skie de­ko­ra­cje w sty­lu rokoko. Z wie­lu re­pre­zen­ta­cyj­nych pomieszczeń szcze­gól­nie wy­różnia­ły się trzy umiesz­czo­ne w skrzy­dle po­łu­dnio­wym sa­le: utrzy­ma­na w bar­wach żółto-zło­tych naj­więk­sza z wy­mie­nio­nych tu sa­la ba­wial­na, kar­ma­zy­no­wa sa­la por­tre­to­wa z por­tre­tami ro­dzi­ny Lu­bo­mir­skich i sko­li­ga­co­nych z nią ro­dów, oraz wy­kończo­na błękit­ną sztukaterią sa­la ja­dal­na. Naj­okazal­sze sale posiadały w ko­min­ki wzo­ro­wa­ne na wa­wel­skich z okre­su prze­bu­do­wy przez Zyg­mun­ta III i po­dło­gi z mar­mu­ru.

Legenda o Czarnej Damie Legenda o ukazującej się w ruinach nocami podczas pełni księżyca Czarnej Damie dotyczy ducha Heleny Lubomirskiej, zakochanej w jednym z poddanych ojca. Nie mogąc poślubić ukochanego, rzuciła się z okna komnaty na zamkowy dziedziniec.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona

Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie) Kategoria:Fortece I Rzeczypospolitej Zamek w Janowcu Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Zamki Małopolski Kategoria:Zamki w województwie lubelskim Kategoria:Zamki i pałace Firlejów herbu Lewart Kategoria:Zamki i pałace Lubomirskich herbu Szreniawa bez Krzyża