thumb|Brno około 1593 roku thumb|Widok na katedrę świętych Piotra i Pawła w Brnie
thumb|Kościół augustianów w Starym Brnie Brno (, , , dawna nazwa polska BernoZob. np. Historja Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, pod redakcją Stanisława Kutrzeby, Kraków 1933.) – miasto statutarne na Morawach w Czechach, położone w południowo-wschodniej części kraju u zbiegu rzek Svratki i Svitavy. Największe miasto Moraw, stolica kraju południowomorawskiego. Z populacją wynoszącą ponad 400 tys., Brno zajmowało w 2024 roku drugie miejsce pod względem liczby ludności wśród czeskich miast, ustępując jedynie stołecznej Pradze.
Miasto jest ważnym ośrodkiem kulturalnym (teatry, filharmonia, międzynarodowe festiwale muzyczne), naukowym (6 uczelni, w tym Uniwersytet Masaryka i Uniwersytet Techniczny) i turystycznym. Mimo iż Brno nie jest stolicą Czech, mają w nim siedzibę centralne, najważniejsze instytucje wymiaru sprawiedliwości: Sąd konstytucyjny, Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny, Prokuratura Krajowa i ombudsman Republiki Czeskiej. Brno jest historyczną stolicą Moraw.
Historia Początki miasta sięgają epoki brązu i żelaza. Najprawdopodobniej już między V a VII wiekiem powstała w obszarze dzisiejszego miasta warownia słowiańska, mająca charakter ośrodka administracyjnego. Natomiast gród, który rozwinął się we współczesne miasto, został założony przez księcia Brzetysława I między rokiem 1021 a 1034 na wzgórzu Petrov. Powstał wtedy nieistniejący już dziś (zburzony w końcu XIX stulecia) kościół pw. św. Mikołaja. Pierwsza pisemna wzmianka o ośrodku została zamieszczona w 1091 roku w kronice Kosmasa. Na przełomie X i XI wieku, na lewym brzegu rzeki Svratki zbudowano rotundę, której pozostałości zostały uchwycone na terenie klasztoru augustianów na placu Mendla. Kościół ten był dwukrotnie przebudowywany, a w 1323 roku królowa Ryksa Elżbieta ufundowała w jego sąsiedztwie obecny kościół Wniebowzięcia NMP, służący klasztorowi cystersów. Około 1200 roku przybyli do Brna osadnicy niemieccy i walońscy, a osada znacznie się rozrosła, obejmując do lat 30. XIV wieku całe późniejsze historyczne centrum w obrębie murów miejskich. W 1243 roku król czeski Wacław I nadał miastu prawa miejskie i przywilej miasta królewskiego. Kilkadziesiąt lat później król Przemysł Ottokar II zbudował wzmiankowany w 1277 roku zamek, który dał początek późniejszej twierdzy Špilberk i stanowił podstawę systemu umocnień miejskich Brna. Od 1349 roku miasto było siedzibą margrabiów morawskich. W 1376 roku Brno otrzymało sołectwo. W latach 1428 i 1430 bezskutecznie oblegali je husyci. Brno w czasie wojen husyckich pozostało silną twierdzą katolicyzmu, do czego przyczynił się jego niemiecki patrycjat.
W 1641 roku, po zdobyciu Ołomuńca przez wojska szwedzkie, Brno stało się faktyczną stolicą Moraw, co formalnie potwierdzono w XVIII wieku. W czasie wojny trzydziestoletniej (1643 i 1645) miasto, dzięki umiejętnościom komendanta Louisa Raduit de Souches, z sukcesem odparło oblężenia wojsk szwedzkich pod dowództwem generała Lennarta Torstenssona. Miasto było konsekwentnie umacniane i dlatego w 1742 roku było bez powodzenia oblegane przez wojska pruskie i saskie.
W XVIII wieku rozwinął się w Brnie przemysł tkacki, który pozwolił miastu zdystansować w rozwoju konkurencyjny ośrodek Moraw, Ołomuniec. Od tej pory trwał tu intensywny rozwój przemysłowy z zastosowaniem pionierskich w obszarze monarchii habsburskiej wynalazków (1814 – pierwsza maszyna parowa). Dopiero w 1805 roku miasto poddało się po raz pierwszy, ulegając wojskom francuskim Napoleona Bonaparte. W 1805 roku w pobliżu miasta rozegrała się bitwa pod Austerlitz, w której walczyły armie austriacka i rosyjska z jednej strony, a armia francuska cesarza Napoleona z drugiej. Napoleon Bonaparte odwiedził Brno dwukrotnie w tym roku: od 20 listopada 1805 roku przebywał tam do nocy 29 listopada, a po zwycięstwie ponownie od 7 do 12 grudnia. We wrześniu 1809 roku powrócił do miasta, gdzie jego armia czekała na niego od 13 lipca. Cesarz Napoleon I nakazał zniszczyć częściowo fortyfikacje miejskie, by nie stały się oparciem dla jego przeciwników. W połowie XIX wieku pierścień murów miejskich rozebrano, a teren wokół twierdzy splantowano. W efekcie tych działań do dziś zachowała się tylko jedna brama miejska z siedmiu, które niegdyś istniały. Niemniej jednak Špilberk nadal pełnił funkcje publiczne – jako ciężkie więzienie (w tym polityczne) – aż do 1853 roku.
7 lipca 1839 roku otwarto linię kolejową do Wiednia, stanowiącą część pierwszej dalekobieżnej linii kolejowej w Cesarstwie Austriackim. W latach 1839–1848 w twierdzy w Szpilberg w Brnie Austriacy więzili około dwustu polskich działaczy politycznych. W roku 1846 Brno zyskało oświetlenie gazowe, w 1847 roku połączenie telegraficzne z Wiedniem, a w 1869 roku na ulice miasta wyjechał pierwszy tramwaj konny (od 1900 tramwaje elektryczne). Rozwój miasta na taką skalę pozwalał mu uzyskać opinię morawskiego Manchesteru. W latach 1849–1918 Brno było stolicą margrabstwa Moraw – kraju koronnego w austriackiej części Monarchii Austro-Węgierskiej. Wkrótce po wybudowaniu wiedeńskiej Ringstraße, będącej wzorem dla innych miast, dawno nieistniejące fortyfikacje Brna zostały zburzone, a w ich miejscu w latach 1860/61 wybudowano obwodnicę zabudowaną prestiżowymi budynkami, takimi jak dworzec główny czy obecny Teatr Mahena (zaprojektowany przez Fellnera i Helmera). Rok 1873 przyniósł powstanie pierwszego uniwersytetu w Brnie – Instytutu Technicznego. Od 2. połowy XIX wieku czescy patrioci starali się o utworzenie w Brnie czeskiego uniwersytetu, ale nie udało im się tego zrobić ze względu na sprzeciw Niemców zamieszkujących miasto. W 1883 roku Jože Barvič założył w mieście pierwszą czeską księgarnię. W 1899 roku założono Uniwersytet Techniczny w Brnie (k. k. Tschechischen technischen Hochschule Franz Josephs in Brünn).
W październiku 1905 roku w Brnie odbył się niemiecki kongres, zwany Volkstagiem, podczas którego doszło do starć między Czechami a Niemcami. Z inicjatywy Niemców wezwano żandarmerię, a na ulicach Brna interweniowało wojsko, w wyniku czego zginął jeden czeski robotnik. Po powstaniu Pierwszej Republiki Brno zostało zajęte przez Czechów 6 listopada 1918 roku. Pierwszy uniwersytet nowego państwa, Uniwersytet Weterynaryjny w Brnie, został założony 12 grudnia 1918 roku. W 1919 roku powstały Uniwersytet Masaryka i Uniwersytet Rolnictwa i Leśnictwa im. Mendla.
O przemysłowym obliczu współczesnego Brna przesądził przemysł zbrojeniowy i maszynowy, który rozwijał się wraz z fabryką broni Zbrojovka od uzyskania przez Czechosłowację niepodległości w roku 1918. Miasto miało silne związki kulturowe z Wiedniem, który leży o 50 km bliżej Brna niż Praga. W 1910 roku po niemiecku mówiło 66% mieszkańców Brna, dlatego po powstaniu Czechosłowacji przyłączono w 1919 roku do miasta okoliczne wsie, dzięki czemu statystycznie liczba Niemców spadła do 26%P. Pelčák, V. Šlapeta, Brno: architektura 1918-1939, Brno 2011, s. 25, 12..
W dwudziestoleciu międzywojennym fabryki broni Brna i Pilzna uczyniły z Czechosłowacji potentata światowego w tej dziedzinie. W 1939 roku Brno zostało włączone w obszar Protektoratu Czech i Moraw. Ze względu na militarny wysiłek III Rzeszy miasto miało niebagatelne znaczenie i wbrew obiegowym opiniom, że Czechy nie zaznały działań wojennych – miasto i lotnisko były dwukrotnie (25 sierpnia 1944 i 20 listopada 1944) bombardowane w ramach strategicznych operacji amerykańskiej 15 Floty Powietrznej. Bombardowania przyniosły zniszczenia, które szczęśliwie ominęły najważniejsze zabytki. Brno zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej przez Armię Czerwoną 26 kwietnia 1945. Wkrótce potem nastąpiły masowe deportacje mieszkających tu Niemców połączone z konfiskatą ich majątku. W maju 1945 czeskie władze rozkazały 25 tys. miejscowym Niemcom opuszczenie mieszkań w ciągu jednej nocy bez prawa zabrania niczego ze sobą, a następnie pognano ich w kierunku granicy austriackiej. Według niemieckich historyków w trakcie marszu zginęło 5 tys. mieszkańców miastaMariusz Surosz „Zemsta Czechów”, [w:] alehistoria, nr 42 (92), Poniedziałek 21.10.2013, Tygodnik Historyczny Gazety Wyborczej, s. 10.. Po wojnie i odbudowie zniszczeń przemysłowy rozwój miasta trwał dalej, połączony z rozbudową infrastruktury oraz sieci szkół technicznych i wyższych. 22 listopada 1990 wszedł w życie podział miasta na 29 dzielnic katastralnych. Obecnie Brno jest powiatem miejskim oraz siedzibą powiatu ziemskiego Brno. Od 1 stycznia 2003 przestały istnieć urzędy powiatowe, powiaty jednak nadal pozostały jednostką podziału administracyjnego Czech. Podział na powiaty zachowały np. sądy, policja i niektóre inne urzędy państwowe. Został on również zachowany dla celów statystycznych.
27 września 2009 Brno odwiedził Benedykt XVI. Była to pierwsza w historii wizyta papieża w tym mieście.
Zabytki thumb|Zelný trh - Stare Miasto thumb|Zamek i twierdza Špilberk Stare Miasto z 2 rynkami – i stary ratusz zamek i twierdza Špilberk katedra św. Piotra i Pawła; oryginalnie romańska świątynia zbudowana na szczycie wzgórza Petrov, następnie przebudowana w stylu gotyckim. Obecna forma to efekt przebudowy z przełomu XIX i XX stulecia, gdy nadano budynkowi neogotycki styl i ukończono wieże. Do zwiedzania przeznaczone jest barokowe wnętrze katedry, wieże ze skarbcem i krypta z ekspozycją dotyczącą historii katedry. Z wież rozciąga się wspaniały widok na Stare Miasto. Sylwetka świątyni, znakomicie rozpoznawalna, m.in. dzięki umieszczeniu jej wizerunku na monecie 10-koronowej, jest jednym z symboli miasta. brneńskie pałace mieszczańskie – wśród nich najsłynniejsze to: renesansowy Dům pánů z Lipé (1589–96), neorenesansowy Kleinův palác (1847–48) oraz secesyjny Dům u Čtyř mamlasů (1901–02): wszystkie trzy przy náměstí Svobody; barokowy Schrattenbachův palác, ul. Kobližná; poza tym też budynki zajmowane obecnie przez administrację miejską i uniwersytet. bazylika pw. Wniebowzięcia NMP i klasztor augustianów (do 1783 cysterek) – klasztor ufundowany w 1323 roku przez królową czeską i polską Ryksę Elżbietę, żonę króla Wacława II, córkę króla Przemysła II. Kościół stał się miejscem pochówku fundatorki i jej kochanka Henryka z Lipy. W klasztorze działał pionier genetyki, będący równocześnie miejscowym opatem, Gregor Mendel. W 1987 roku Jan Paweł II nadał świątyni rangę bazyliki mniejszej. Bazylika jest najbardziej wysuniętą na południe europejską budowlą gotycką wzniesioną z cegły. kościół św. Jakuba, gotycki z XV-XVI wieku, przy nim zlokalizowano ossuarium kościół św. Tomasza, barokowy z lat 1749–1752 proj. Moritz Grimm, obok pomnik Jodoka z Moraw i barokowy klasztor Augustianów kościół franciszkanów (minorytów) pw. świętych Janów, barokowy z XVIII wieku, proj. Moritz Grimm, z przylegającym do niego Domkiem Loretańskim z XVIII wieku kościół jezuitów pw. Wniebowzięcia NMP, barokowy z XVIII wieku, proj. Moritz Grimm dawny klasztor premonstratensów Zábrdowice, królewskiej fundacji Przemysła Ottokara I z 1209 roku, na prawym brzegu Svitavy (obecnie szpital wojskowy, ul. Zábrdovická). Cesarz Józef II Habsburg, twórca józefinizmu, w latach 1780–1790 zlikwidował klasztor i zamienił na szpital wojskowy. willa Löw-Beera secesyjna z 1903 r., obecnie muzeum z ekspozycją pt. "Świat brneńskiej burżuazji pomiędzy Löw-Beerem a Tugendhatem". willa Dušana Jurkoviča z 1906 r., zbudowana dla architekta według jego własnego projektu. Obecnie muzeum Galerii Morawskiej z ekspozycją pt. „Dušan Jurkovič. Architekt i jego dom”. willa Tugendhatów – znajduje się niedaleko od centrum, zbudowana według projektu znanego architekta L. Miesa van der Rohe w latach 1928–1930. Budowla ta stanowi czołowy przykład modernizmu z tego okresu. W 2002 roku willa Tugendhatów została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. willa Stiassny projektu Ernsta Wiesnera z 1929 r., jeden z najważniejszych przykładów modernizmu w budownictwie jednorodzinnym w Czechach (udostępniona do zwiedzania).