thumb|Henryk V Lancaster Henryk V Lancaster, Henryk Monmouth (ur. 9 sierpnia lub 16 września 1387 w Monmouth w Walii, zm. 31 sierpnia 1422 w Vincennes we Francji) – król Anglii w latach 1413–1422.
Książę Walii Syn króla Henryka IV Lancastera i jego pierwszej żony, Marii Bohun, córki 7. hrabiego Hereford. Urodził się w zamku Monmouth i był prawnukiem króla Edwarda III. Odebrał staranne wykształcenie, znał łacinę, francuski, interesował się muzyką i grał na harfie. Czytał również książki z dziedziny prawa i teologii. Niektóre źródła twierdzą, że Henryk jako dziecko był bardzo chorowity. Jeśli nawet tak było, nie rzutowało to na jego dalsze życie. W 1398 r. pozostał w Anglii razem z młodszym rodzeństwem (miał trzech braci i dwie siostry), kiedy jego ojciec został wygnany przez króla Ryszarda II. Monmouth spędzał czas na dworze królewskim. Towarzyszył również królowi w jego ekspedycji do Irlandii w 1399 r. W tym samym roku do Anglii powrócił ojciec Henryka, który następnie obalił króla Ryszarda i 13 października został koronowany na króla Anglii. Henryk otrzymał wówczas tytuły księcia Walii, księcia Akwitanii i księcia Lancaster.
Pierwsze doświadczenia polityczne i militarne młody książę Walii pobierał u boku Henry’ego Percy’ego, słynnego rycerza, podczas walk z walijskim buntownikiem Owenem Glendowerem, który 16 września 1400 r. ogłosił się księciem Walii i wszczął partyzancką wojnę przeciwko Anglikom. Kiedy Hotspur zbuntował się przeciwko królowi Henrykowi IV w 1403 r., książę Walii stanął u boku swojego ojca i brał udział w decydującej bitwie pod Shrewsbury, gdzie dowodził prawą flanką wojsk królewskich. Młody Henryk wywołał podziw swoją odwagą, ale został ciężko ranny – strzała wbiła mu się w twarz i usunięto ją w wyniku skomplikowanej jak na owe czasy operacji.
Po Shrewsbury Henryk zaangażował się całkowicie w sprawy walijskie. Jego postępy w Walii hamowane były przez permanentny brak funduszy. Dochodziło nawet do tego, że książę musiał opłacać żołnierzy ze swojej prywatnej szkatuły. Dopiero przeprowadzenie reformy finansów w 1407 r. sprawiło, że Henryk zyskał fundusze potrzebne do prowadzenia oblężeń zamków Glendowera. Ich upadek pod koniec 1408 r. był przełomem w wojnie. Od tej pory działania angielskie nie napotykały większego oporu i do 1410 r. cała Walia została ponownie poddana angielskiej dominacji. Parlament złożył listy gratulacyjne na ręce Henryka i poprosił go, by jeszcze przez pewien czas osobiście dowodził wojskami w Walii.
W wyniku sukcesów w kampanii walijskiej Henryk zyskał spory szacunek w społeczeństwie. Rozpoczął również działania na forum politycznym, coraz bardziej zastępując chorego ojca. W 1410 r. przy pomocy swoich stryjów (nieślubnych synów Jana z Gandawy), Henryka i Tomasza Beaufortów, uzyskał w praktyce kontrolę nad Radą Królewską. Polityka księcia, zarówno wewnętrzna, jak i zewnętrzna, znacząco odbiegała od polityki Henryka IV. Dodatkowo na przełomie 1408 i 1409 r., kiedy Henryka zmógł atak choroby, który o mało co nie doprowadził króla do śmierci, młody książę próbował wymusić na ojcu abdykację. Henryk IV zdenerwował się na tyle, że w listopadzie 1411 r. usunął syna z Rady.
W 1412 r. król Henryk zorganizował wyprawę do Francji pod wodzą swojego młodszego syna, Tomasza. Henryk, wciąż obrażony na ojca, odmówił udziału w wyprawie. Ekspedycja zakończyła się porażką, a pozostający w Anglii Henryk został oskarżony o zdradę. Książę w odpowiedzi rozesłał listy do baronów, których zapewniał o swej lojalności i prosił o wstawiennictwo u króla. Równocześnie oskarżył o zdradę baronów stojących przy królu. Nikt nie został skazany, ale stosunki między ojcem i synem stały się bardzo napięte. Niektórzy historycy uważają, że gdyby nie szybka śmierć króla (20 marca 1413 r.), w Anglii doszłoby do wojny domowej.
Król Anglii Książę Walii został ogłoszony królem 21 marca 1413 r., zaś 9 kwietnia odbyła się koronacja w Opactwie Westminsterskim. Pierwsze dwa lata rządów upłynęły Henrykowi na usprawnianiu systemu władzy i systemu skarbowego w państwie. Finanse zostały uzdrowione nie tyle dzięki reformom monetarnym czy tworzeniu nowych organów skarbowych, co dzięki sprawnemu wykorzystaniu istniejących mechanizmów i ściąganiu istniejących już podatków. Henryk zbierał pieniądze z myślą o przyszłej kampanii we Francji, ale dochody z podatków mogły okazać się niewystarczające. Pomogła tu popularność króla w społeczeństwie, dzięki której Henryk otrzymywał liczne i hojne darowizny.
Parlament był również pod wrażeniem działalności Henryka na polu wymiaru sprawiedliwości, który wciąż nie działał sprawnie na licznych obszarach królestwa. Znaczące postępy poczyniono na tym polu już za panowania Henryka IV, kiedy to znacznie ograniczono plagę zbrojnych band siejących postrach na angielskich drogach. Sądownictwo za Henryka V działało równie sprawnie i bardziej surowo, tępiąc różne przejawy łamania prawa. Mając jednak na oku wyprawę do Francji, Henryk często stosował akt łaski wobec licznych rozbójników, pod warunkiem ich powrotu do armii. Chciał w ten sposób ich łupieski zapał wykorzystać przeciwko swojemu głównemu wrogowi i dla swoich korzyści.
Być może najważniejszą kampanią Henryka podjętą w tym okresie jego panowania była próba zjednoczenia wszystkich warstw społeczeństwa przy osobie króla. Henryk przejawiał wolę wybaczenia licznym szlacheckim rodzinom stojącym cały czas w opozycji do rządów Domu Lancasterów i wciąż popierających króla Ryszarda II, takich jak chociażby Edmund Mortimer, 5. hrabia Marchii, którego Ryszard wyznaczył na swojego następcę. Podczas rządów Henryka IV, Henryk V trzymał pieczę nad Edmundem i jego młodszym bratem Rogerem, a po objęciu tronu przywrócił Mortimerom ich rodowe włości. W następnych latach lord Marchii stał wiernie przy królu, odrzucając złożoną mu w 1415 r. przez spiskowców propozycję objęcia tronu po obaleniu Henryka V. Czyniąc ukłon w stronę zwolenników Ryszarda II, Henryk rozkazał ekshumować ciało króla i pochować je z pełnymi honorami w Opactwie Westminsterskim.
Podobnie jak ojciec, również Henryk V wspierał działania mające na celu zwalczenie lollardów. Utworzono specjalną komisję, która miała wyszukiwać lollardów i karać ich śmiercią. Biegu spraw nie zmieniło powstanie lollardów w 1414 r., które zostało błyskawicznie stłumione. W marcu 1414 r. ogłoszono amnestię dla tych przedstawicieli lollardów, którzy się poddadzą i nawrócą. Swoim postępowaniem zyskał w oczach Kościoła jako obrońca chrześcijaństwa w Anglii. Według Derka Leebaerta, Henryk V był bigotem i zabójcą chłopówDerek Leebaert, Zuchwali zdobywcy. Warszawa 2010, s.141..
Henryk wspierał ideę odrębności Anglików spośród innych narodów, co przejawiało się chociażby w częstym używaniu języka angielskiego. Za króla Henryka V zaczęto pisać ważne dokumenty państwowe w pospolitym języku angielskim. Sfery wyższe angielskiego społeczeństwa przez stulecia, od normańskiego podboju w 1066 r., używały łaciny i języka francuskiego. Henryk przywrócił więc język angielski na wyspiarskie salony. Chciał w ten sposób wyróżnić Anglików od narodów kontynentu i zjednoczyć ich w przededniu rozprawy z Francją. W końcu nadszedł rok 1415, w którym miały się spełnić wojenne marzenia króla Henryka V.
Rok 1415 Spisek Od czasu normańskiego podboju w 1066 r. Anglia poświęcała coraz więcej uwagi sprawom kontynentu, zwłaszcza francuskim. Sprawy te stały się niejako priorytetowe w 1154 r., kiedy tron objął Henryk II Plantagenet, posiadacz licznych włości na kontynencie – Andegawenii, Normandii czy też Akwitanii. Swoje wpływy roztaczał również na Tuluzę i Bretanię. Potężne imperium Plantagenetów stanowiło śmiertelne zagrożenie dla francuskiej monarchii Kapetyngów, którzy wytrwale dążyli do usunięcia Plantagenetów z Francji. Udało się to na początku XIII w., kiedy w wyniku działań Filipa II Augusta posiadłości angielskie na kontynencie zostały ograniczone do Gujenny. 100 lat później do tej rywalizacji doszła kwestia sukcesji francuskiego tronu po wymarciu głównej linii Kapetyngów. Pretensje zgłosił Kapetyng po kądzieli, król Edward III (pradziadek Henryka). Francuscy parowie odrzucili jednak jego kandydaturę i wybrali królem Filipa de Valois, z bocznej linii Kapetyngów. Edward nie pogodził się z tym i w 1337 r. ogłosił się królem Francji rozpoczynając tzw. wojnę stuletnią. Po początkowych sukcesach Anglików (zwycięstwa pod Crécy i Poitiers) przyszedł czas na sukcesy Francuzów, którzy ponownie ograniczyli angielskie posiadłości na kontynencie.
W chwili objęcia tronu przez Henryka od kilkudziesięciu lat utrzymywał się chwiejny rozejm między Anglią a Francją. Henryk był jednak zdecydowany wznowić działania wojenne. Sprzyjały temu wewnętrzne zawirowania we Francji. Król Karol VI od ponad 20 lat był pogrążony w obłędzie, a jego najbliższe otoczenie rywalizowało w walce o władzę. W toku tej walki wykształciły się dwa stronnictwa, na czele których stali królewski brat książę Orleanu i królewski stryj Filip Burgundzki (po jego śmierci w 1404 r. jego syn Jan bez Trwogi). Sytuację zaogniło zamordowanie księcia Orleanu w 1407 r. na polecenie Burgundczyka. Nowy książę Orleanu sprzymierzył się z potężnym hrabią d’Armagnac, od którego pochodzi nazwa stronnictwa – Armaniacy (ich konkurenci to Burgundczycy). Działania Armaniaków i Burgundczyków pogrążały Francję w wojnie domowej i stwarzały Henrykowi wymarzoną okazję do realizacji swoich planów.
Zanim król mógł wyruszyć do Francji, musiał rozprawić się ze spiskiem, który zawiązał się w jego najbliższym otoczeniu. Trzej arystokraci, kuzyn króla hrabia Cambridge, sir Thomas Grey of Heaton i Henry Scrope, 3. baron Scrope of Masham, zawiązali spisek, który miał na celu obalenie i zamordowanie króla Henryka, i oddanie korony szwagrowi Cambridge’a, hrabiemu Marchii, wyznaczonego już przez Ryszarda II na dziedzica korony. Równolegle miały wybuchnąć powstania lollardów w hrabstwach zachodnich oraz Percych na północy. Hrabia Marchii odmówił jednak przyjęcia korony i doniósł o wszystkim królowi. Ten zareagował błyskawicznie i 31 lipca 1415 r. aresztowano spiskowców. Grey został stracony 3 sierpnia, dwaj pozostali 5 sierpnia. 11 sierpnia król wypłynął z Portsmouth na czele 12 000 żołnierzy z zamiarem podboju Francji.
Oblężenie Harfleur 13 sierpnia flota angielska dotarła do ujścia Sekwany. Następnego dnia, nie napotykając oporu, wojsko zeszło z okrętów. Przemawiając do swoich ludzi Henryk surowo zakazał wszelkich rabunków i gwałtów pod groźbą kary śmierci. Pierwszym celem Anglików było portowe miasto Harfleur, baza francuskiej floty i potencjalny port zaopatrzeniowy dla angielskiej armii. 18 sierpnia brat króla, Tomasz Lancaster, 1. książę Clarence, założył obóz po wschodniej stronie miasta odcinając ostatecznie obrońców od wszelkich posiłków. Miasto (bronione przez ok. 400 ludzi) wytrzymało jednak do 22 września. Zdobycie miasta nie poprawiło jednak sytuacji Henryka, gdyż w wojsku wybuchła epidemia dyzenterii. Henryk musiał odesłać część wojska do Anglii (w tym swojego brata, Clarence’a), zostawił w Harfleur nieliczny garnizon, po czym 8 października wymaszerował z miasta na czele ok. 9000 ludzi.
Celem Henryka było Calais, główna angielska baza na kontynencie. Droga była jednak daleka, a do Henryka dochodziły wieści o marszu potężnej armii francuskiej pod wodzą konetabla Karola d’Albret, w liczbie ok. 20 000 ludzi. Francuzi mieli zamiar dopaść Anglików gdzieś między Harfleur i Calais, najlepiej nad rzeką Sommą. Henryk starał się uniknąć bitwy. Przez 2 i pół tygodnia jego żołnierze przeszli 260 mil, armia była niedożywiona, a żołnierze cierpieli na różne choroby. W końcu jednak udało się Francuzom zablokować Anglikom drogę do Calais. 24 października obie armie stanęły naprzeciw siebie w wąskim przejściu między lasami Tramecourt i Azincourt.
Azincourt