80 Pułk Piechoty (II RP)

thumb 80 pułk Strzelców Nowogródzkich (80 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

Formowanie i zmiany organizacyjne 10 lipca 1919 roku ówczesny dowódca Frontu Litewsko-Białoruskiego, generał porucznik Stanisław Szeptycki wydał rozkaz Nr 200/I w sprawie sformowania Nowogródzkiego Pułku Strzelców i batalionu uzupełnień Nowogródzkiego Pułku Strzelców. Obie jednostki zostały zorganizowane w Lidzie, na bazie batalionu uzupełnień Dywizji Litewsko-Białoruskiej stacjonującego w Wołkowysku. Na stanowisko dowódcy pułku i jednocześnie dowódcy I batalionu został wyznaczony podpułkownik Antoni Ostankowicz, dotychczasowy dowódca baonu uzupełnień w Wołkowysku. Podpułkownik Ostankowicz otrzymał wspomniany rozkaz 11 lipca 1919 roku. Tego samego dnia baon uzupełnień został przetransportowany koleją z Wołkowyska do Lidy.

26 lipca 1919 roku pułk został przetransportowany koleją do Baranowicz, gdzie wszedł w skład grupy generała Stefana Mokrzeckiego.

W Lidzie pozostał podporucznik Antoni Małyszko i 14 instruktorów z zadaniem zorganizowania batalionu uzupełnień Nowogródzkiego Pułku Strzelców. Następnie batalion został przeniesiony do Nieświeża, a później do Słonimia.

2 sierpnia 1919 roku dowództwo pułku objął pułkownik Stanisław Józef Kowalski. Podpułkownik Ostankowicz pozostał na stanowisku dowódcy I batalionu do 21 sierpnia, kiedy to został przeniesiony na stanowisko dowódcy Powiatu Etapowego Baranowicze. Nowym dowódcą I batalionu został kapitan Leon Hejbowicz.

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Nieświeżu.

Pułk w walkach o granice

25 września 1919 roku pod wsią Filipowicze pułk przeszedł swój chrzest bojowy. Patronem pułku został Ładysław z Gielniowa, którego wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim w Polsce obchodzone jest 25 września

18 grudnia 1919 roku pułk przybył do Bobrujska, gdzie następnego dnia dowódca frontu, generał Szeptycki, wręczył dowódcy pułku chorągiew będącą darem Związku Kobiet Kresowych „Pogoń” w Wilnie.

25 grudnia 1919 roku w miasteczku Kublicze pułk dołączył do II Brygady Litewsko-Białoruskiej pułkownika Czesława Mączyńskiego. 7 stycznia 1920 roku w czasie udanego wypadu na Czereświaty poległ pierwszy żołnierz pułku, szeregowiec Safran Ilukowicz. 2 kwietnia 1920 roku dowództwo pułku objął major Wincenty Rutkiewicz, przydzielony z mińskiego pułku strzelców. Pułkownik Kowalski został oddany do dyspozycji Naczelnego Dowództwa. W drugiej połowie kwietnia 1920 roku do pułku dołączył II batalion kapitana Tarasiewicza, zorganizowany w batalionie zapasowym w Nieświeżu. 21 maja 1920 roku dowództwo pułku przejął podpułkownik Kazimierz Rybicki, dotychczasowy dowódca Grodzieńskiego Pułku Strzelców i czasowo pełniący obowiązki dowódcy I Brygady Litewsko-Białoruskiej.

Zimę 1919–1920 pułk spędził na froncie. 20 czerwca 1920 roku broniąc odcinka nad rzeką Czernic wytrzymał uderzenie przeważających sił Armii Czerwonej.

W czerwcu 1920 roku pułk otrzymał uzupełnienia z batalionu zapasowego 4 Pułku Piechoty Legionów w Kielcach i batalionu zapasowego 17 pułku piechoty w Rzeszowie. Uzupełnienia przybyłe z Kielc wcielono do I i II batalionu, natomiast z batalionu marszowego przybyłego z Rzeszowa utworzono III batalion pod tymczasowym dowództwem porucznika Karola Mancewicza, a następnie kapitana Dubińskiego. Ponadto z wybranych z całego pułku rzemieślników (cieśli, kowali itd.) zorganizowana została kompania techniczna.

5 lipca 1920 roku w Zarzecku III batalion został otoczony przez bolszewicką kawalerię i „niemal w pień wycięty”. Resztki ocalałych żołnierzy zostały wcielone do I i II batalionu. Kapitan Dubiński pozostał ranny na polu walki. Tak samo dowódca II batalionu, kapitan Tarasiewicz. Nowym dowódcą II batalionu został major Władysław Oziewicz. 17 lipca 1920 roku poległ dowódca I batalionu, kapitan Leon Hejbowicz i dowódca 4 kompanii, porucznik Franciszek Mielnicki. Dowództwo I batalionu przejął porucznik Roman Bełkowski.

W ostatniej dekadzie lipca 1920 roku w skład pułku, jako III batalion, został włączony batalion marszowy ze Słonimia pod dowództwem kapitana Józefa Kostko. 31 lipca podpułkownik Rybicki objął dowództwo II Brygady Litewsko-Białoruskiej. Dowódcą pułku został major Oziewicz.

3 sierpnia 1920 roku w Małkini porucznik Roman Bełkowski popełnił samobójstwo. Wymieniony oficer został ranny w nogę 1 sierpnia w obronie przedmościa Brańsk. Motywem zamachu samobójczego był zarzut „jakiegoś osobnika, że z taką raną mógłby się jeszcze bić!”. Dowództwo I batalionu przejął porucznik Aleksander Walczak.

Po zakończeniu Bitwy Warszawskiej pułk otrzymał chorągiew z napisem „Obrońcom Warszawy”.

17 sierpnia 1920 roku dowództwo pułku objął podpułkownik Bolesław Waśkiewicz. Do połowy września 1920 roku II batalionem dowodził pułkownik Stanisław Józef KowalskiStanisław Józef Kowalski urodzony 23 grudnia 1868 roku wywodził się z grupy oficerów byłych Korpusów Wschodnich i byłej armii rosyjskiej. 22 maja 1920 roku, kiedy został zatwierdzony w stopniu pułkownika piechoty, pełnił służbę w Ministerstwie Spraw Wojskowych. 1 czerwca 1921 roku pełnił służbę w Dowództwie Odcinka Kordonowego „Równe”, a jego oddziałem macierzystym był 50 Pułk Piechoty., który będąc w podeszłym wieku zrezygnował ze służby etapowej i w sierpniu zgłosił się ochotniczo na front. W nocy z 8 na 9 września 1920 roku, w walkach we wsi Kruszyniany, do niewoli dostał się ranny dowódca I batalionu, porucznik Walczak. Przed bitwą nad Niemnem dokonano zmian na stanowiskach dowódców batalionów. Batalion I objął major Władysław Oziewicz, batalion II - kapitan Eugeniusz Zabawski, a batalion III - kapitan Jerzy Dąbrowski z Grodzieńskiego Pułku StrzelcówKapitan Jerzy Dąbrowski, ur. 23 grudnia 1888 roku..

Pułk wziął udział 8 października w wyprawie generała Lucjana Żeligowskiego na Wilno.

1 listopada 1920 roku w wypadzie na wieś Wiciuny poległ dowódca 1 kompanii, podporucznik Henryk Kawecki, który 24 października został udekorowany przez dowódcę pułku Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari → tu błędnie podano datę śmierci podporucznika Henryka Kaweckiego.. 17 listopada dowództwo I batalionu objął kapitan Lewandowski. 30 listopada, po wejściu w życie zawieszenia broni, pułk znajdował się linii bojowej Skietery – Kiejmińce – Wierszuliszki – Wierciuny, na której odpierał ciągłe ataki Litwinów na własne placówki. 20 grudnia pułk został zluzowany i trzy dni później wkroczył do Wilna.

Kawalerowie Virtuti Militari

40x40px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920Krzyżem Złotymppłk Kazimierz Jarosław RybickiKrzyżem Srebrnym:szer. Józef Arasim,kpr. Edward Balcerzak,st. szer. Wincenty Boraczewski,śp. kpt. Leon Hejbowicz,sierż. Eryk Kolarz,śp. ppor. Henryk Kawecki,kpr. Kazimierz Kazior,kpr. Wincenty Kazimierczak,por. Stanisław Perkowicz,ppor. Władysław Prażmowski,ppłk Kazimierz Jarosław Rybicki,ppor. Antoni Rutkowski,sierż. Stefan Rodziewicz,kpr. Józef Makarewicz,st. szer. Julian Michalczyk,śp. ppor. Stanisław Obrzud,kpr. Józef Salomon,szer. Józef Spychaj nr 4158,por. Józef Uhrynowicz,st. szer. Jan Wojnarowski. Ponadto 31 oficerów i 88 szeregowców zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych, w tym 27 dwukrotnie, 8 trzykrotnie i jeden czterokrotnie. Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej zostało odznaczonych 18 oficerów i 28 szeregowych.

Mapy walk pułku

Pułk w okresie pokoju 200px|left thumb|Żołnierze 80 pułku piechoty na Zamku Królewskim w Warszawie; maj 1935. thumb|Pluton cyklistów z hufców szkolnych z Państwowego Gimnazjum w Prużanie – raport przyjmuje płk Romuald Kohutnicki, dowódca 80 pułku piechoty. W Wilnie pułk stacjonował do kwietnia 1922 roku. W październiku 1921 roku pułk otrzymał nazwę „80 pułk Strzelców Nowogródzkich” i został włączony w skład 20 Dywizji Piechoty. W międzyczasie pułk pod dowództwem majora Mieczysława Kaleńskiego-Jaśkiewicza wychodził z Wilna i obsadzał placówkami linię demarkacyjną na odcinku Rudziszki–Rykonty. 12 kwietnia 1922 roku pułk przybył do Słonimia. Stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr IX.

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 11 lipca, jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę otrzymania przez podpułkownika Antoniego Ostankiewicza rozkazu nr 200/I dowódcy Frontu Litewsko-Białoruskiego.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 80 pułk piechoty zaliczony został do typu III pułków piechoty o stanach zbliżonych do wojennych. Na czas wojny przewidywany był do działań osłonowych. Corocznie otrzymywał około 1010 rekrutów. Jego obsadę stanowiło 68 oficerów i 2200 podoficerów i żołnierzy. Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalnedowódca pułkupłk Stanisław FedorczykI z-ca dowódcyppłk Mieczysław Karol Gumkowskiadiutantkpt. Franciszek Dorosstarszy lekarzmjr dr Filip Głowińskimłodszy lekarzppor. lek. Leon Karol MonnéII z-ca dowódcy (kwatermistrz)mjr Jan Szopaoficer mobilizacyjnykpt. adm. (piech.) Romuald Bubaz-ca oficera mobilizacyjnegokpt. Bolesław Mazurkiewiczoficer administracyjno-materiałowykpt. Rudolf Tadeusz Weberoficer gospodarczykpt. int. Michał Niwińskioficer żywnościowyvacatoficer taborowykpt. tab. Radosław Szyszłokapelmistrzppor. rez. pdsc. Roman MichalskiI bataliondowódca batalionumjr Bronisław Schlichtingerdowódca 1 kompaniikpt. Karol Wincenty Wotrubadowódca plutonupor. Tadeusz Grot-Winklerdowódca plutonuppor. Jan Kanty Rerutkodowódca 2 kompaniip.o. por. Stanisław Malkiewiczdowódca plutonuppor. Reinhold Robert Goerickdowódca 3 kompaniipor. Stanisław Wesołowskidowódca plutonupor Józef Ułandowódca 1 kompanii kmkpt. Czesław Kruszewskidowódca plutonupor Jan Zygmunt Fiszerdowódca plutonuppor. Antoni PodulkaII bataliondowódca batalionumjr Ludwik Stanisław Jędrzejczykdowódca 4 kompaniipor. Stanisław Ślusarczykdowódca plutonuppor. Jan Dembekdowódca 5 kompaniipor. Leon Krajewskidowódca plutonuppor. Franciszek Manndowódca 6 kompaniikpt. Władysław Staszewskidowódca plutonupor. Kazimierz Załuckidowódca 2 kompanii kmpor. Andrzej Gurdakdowódca plutonuppor. Eugeniusz PinińskiIII bataliondowódca batalionumjr Arnold Jaskowskidowódca 7 kompaniikpt. Janusz Dąbrowskidowódca plutonuppor. Zbigniew Henryk Grzybowskidowódca plutonuppor. Wacław Buchtdowódca 8 kompaniikpt. Aleksander Cieślickidowódca plutonupor. Kazimierz August Orzechowskidowódca plutonuppor. Stanisław Marian Sorysdowódca 9 kompaniikpt. Zenon Wiktor Sawkadowódca plutonuppor. Franciszek Garasondowódca 3 kompanii kmkpt. Karol Jan Babrajdowódca plutonupor. Teodor Dąbrowskidowódca plutonuppor. Mieczysław Smalna kursiemjr Tadeusz Lelopor. adm. (piech.) Edmund Furmańskipor Józef Benderppor. Zygmunt Tomasz Zbuckippor. Zygmunt Karol Szymański80 obwód przysposobienia wojskowego „Nowogródek”kmdt obwodowy PWkpt. piech. Emil Zbośkmdt pow. PW Nowogródekkpt. piech. Julian Pierewicz

80 pp w kampanii wrześniowej Mobilizacja 80 pułk piechoty został zmobilizowany na podstawie planu mobilizacyjnego „W” obowiązującego od 30 kwietnia 1938. Tabele mobilizacyjne 80 pp z okresu jego mobilizacji nie objęły późniejsze zmiany i poprawki. Mobilizację alarmową 80 pp przeprowadzono 23 marca 1939 w garnizonie Słonim. Mobilizacja rozpoczęła się w godzinach południowych 23 marca w grupie czerwonej w jej trakcie zmobilizowano oddziały i pododdziały:

80 pułk piechoty, w czasie od A+18 do A+36 zorganizowany na etatach wojennych.

samodzielna kompania km i broni towarzyszących nr 92, w czasie A+44, kolumna taborowa nr 910, w czasie A+48, kompania sanitarna nr 902, w czasie A+50, 3 kompania batalionu km i broni towarzyszących nr 7, w czasie A+50, kompania strzelecka batalionu km i broni towarzyszących nr 7, w czasie A+50.