Res publica christiana

Res publica christiana – idea religijno-polityczna związana z uniwersalizmem papieskim, zgodnie z którą europejscy chrześcijanie tworzą jedną wspólnotę polityczną, odrębną od świeckiej władzy politycznej. Pojęcie jest wieloznaczne i używano go dość rzadko.

Późna starożytność i średniowiecze Pojęcie res publica christiana pojawiło się po raz pierwszy u Augustyna z Hippony w dziele O państwie Bożym (V w.n.e.), w którym Kościół katolicki stawiany jest jako alternatywna wobec Cesarstwa Rzymskiego wspólnota (res publica). Tym samym Augustyn kwestionował legitymację rzymskiej władzy, wskazując, że jest oparta na sile, a nie na sprawiedliwości. Z kolei Kościół jest prawdziwą res publica powstałą dla dobra ludzkości. W innym dziele, O pracy mnichów, Augustyn stwierdził, że „jedno jest bowiem państwo wszystkich chrześcijan” („omnium enim christianorum una respublica est”)Augustyn z Hippony, O pracy mnichów, XXV, 33, w: ..

W późniejszym okresie znaczenie tego pojęcia uległo zmianie, odchodząc od Augustiańskiej opozycji władzy świeckiej i duchownej. W okresie bizantyńskim papiestwa (VI w. n.e.) aż do XI wieku, kancelaria papieska używała terminu res publica christiana w odniesieniu do monarchii roszczących pretensje do władzy zwierzchniej nad ludami chrześcijańskimi, początkowo do Cesarstwa Bizantyjskiego, potem (od 800 roku) do Imperium Frankijskiego, a wreszcie do cesarstwa Ottonów. Pojęcie to pojawia się m.in. w oficjalnej korespondencji papieskiej z królami frankijskimi. Res publica christiana była tu traktowana jako chrześcijańska wspólnota polityczna, w odróżnieniu od wspólnoty religijnej, którą był Kościół (ecclesia). W niektórych kontekstach obu pojęć używano jednak zamiennie.

W XI wieku ustaliło się zasadnicze znaczenie tego terminu, które utrzymało się aż do końca średniowiecza. Res publica christiana oznaczała wszystkie państwa chrześcijańskie, traktowane jako jedność pod przewodnictwem papieża. To znaczenie wykrystalizowało się w sporze o inwestyturę i próbach narzucenia władcom papieskiego uniwersalizmu.

Jedność chrześcijan jako najszerszego społeczeństwa była jednym z głównych założeń średniowiecznej myśli politycznej. Instytucje polityczne pozostawały podzielone na wielość monarchii, ale jedność ta znajdowała odzwierciedlenie m.in. w sferze prawnej (np. poprzez prawo rzymskie, kanoniczne czy dyplomatyczne). Wspólnota europejskich chrześcijan była też ramą wszystkich relacji i konfliktów.

Bardziej zinstytucjonalizowaną formą res publica christiana była wysunięta w 1306 propozycja Pierre’a Dubois (doradcy króla Francji Filipa IV Pięknego), sformułowana w dziele O odzyskaniu Ziemi Świętej. Związek miał nie naruszać praw suwerennych państw, jednak mógł stosować sankcje wojskowych wobec agresorów, zdrajców religii (treuga Dei)A. Jaeschke, Od panhellenizmu do Paneuropy. Idee integracji europejskiej w myśli politycznej do 1939 roku, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica” VII, 2012, s. 10.W. Uruszczak, D. Szczepaniak, Wybrane projekty pokoju powszechnego w Europie od XV do XVII wieku jako remedium na problem wojen religijnych, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 12, 2019, 2, s. 159..

Przez całe średniowiecze termin pojawiał się jednak stosunkowo rzadko. Znacznie częściej w użyciu były terminy bardziej ogólne, pozbawione politycznych konotacji, jak np. christianitas, terra christiana czy populus chistianus.

Renesans Do powszechniejszego użycia termin wszedł w XV i XVI w. Renesansowi papieże odwoływali się do tego pojęcia w oficjalnych dokumentach, aby zmobilizować monarchie europejskie do krucjaty przeciwko Turkom. Pius II powołał się na niego, wzywając do krucjaty po upadku Konstantynopola w 1453. Leon X w 1510 starał się w ten sposób zorganizować nową krucjatę broniącą chrześcijaństwo przed Turkami osmańskimi. Pojęcie było także używane przez Habsburgów widzących swoje państwo jako broniące "wspólnoty chrześcijan" przed tureckim zagrożeniem.

W tych dokumentach res publica christiana oznaczała chrześcijańską Europę jako wspólnotę polityczną, którą łączą świeckie interesy. Np. zdaniem Andrei Alciato, społeczności poza chrześcijaństwem (w Azji czy Afryce) rządzić się miały odmiennymi normami. Z kolei spory pomiędzy monarchami europejskimi były postrzegane jako bratobójcze wojny, odciągające chrześcijan od zagrożeń dla całej res publici.

W pracach takich humanistów jak Erazm z Rotterdamu czy Justus Lipsius renesansowa koncepcja res publica christiana miała charakter pluralistyczny, w przeciwieństwie do jej formy średniowiecznej. Nie akcentowała jedności pod przywództwem politycznym papieża ani nie była nastawiona na stworzenie jednolitej monarchii chrześcijańskiej.

Nowożytność W XVI i XVII w., wraz z reformacją, wojnami religijnymi i kontrreformacją, nastąpił koniec idei jedności chrześcijańskiej Europy. W tym okresie powstał nowożytny system państw, opierający się na zasadzie suwerenności. Państwa europejskie zaczęły zawierać sojusze z Imperium Osmańskim, kończąc z ideą zjednoczonego chrześcijaństwa podczas krucjat. Zasada Cuius regio, eius religio („czyja władza, tego religia”), sformułowana po raz pierwszy w pokoju augsburskim (1555), a potwierdzona pokoju westfalskim (1648), odrzucała ideę uniwersalizmu religijnego rozciągniętego na sferę polityczną.

Ostatnie odniesienie do res publica christiana w oficjalnym dokumencie państwowym znalazło się w akcie pokoju utrechckiego (1713). W nowożytnym systemie państw idea wspólnej tożsamości chrześcijańskiej została stopniowo zastąpiona świecką ideą „cywilizowanych narodów”.

Idea wspólnej tożsamości europejskiej opartej na chrześcijańskiej pojawiała się sporadycznie w myśli i politycznych projektach nowożytnych, u takich autorów jak: de Sully, Grotius, Althusius. W 1715 r. Gottfried Wilhelm Leibniz odwołał się do koncepcji res publica christiana pod przewodnictwem papieża i cesarza jako modelu federacyjnego dla europejskiej jedności politycznej.

Nowożytny katolicyzm Kościół katolicki odwoływał się do tego pojęcia w okresie kontrreformacji, m.in. w pismach Roberta Bellarmina. W nowożytnej teologii katolickiej res publica Christiana odnoszona była do samego Kościoła traktowanego jako wspólnota doskonała (communitas lub societas perfecta). Pojęcie pojawiało się m.in. w papieskich encyklikach, np. Christianae reipublicae salus Klemensa XIII (1766) czy Sapientiae christianae Leona XIII (1890). W 1849 r., zwolennicy ultramontanizmu opisywali papieża Piusa IX jako przywódcę odrodzonej res publica Christiana.

Współczesność Pojęcie powróciło we współczesnym dyskursie politycznym. Stanowiska polityczne wiązane z prawicą (w szczególności: skrajna prawica, religijny konserwatyzm oraz nacjonalizm) wskazują na to, że tożsamość europejska oparta jest na chrześcijańskich korzeniach i wywodzonych z nich chrześcijańskich wartościach. Pomimo sekularyzacji Europa ujmowana jest jako res publica christiana, tożsamościowo związana z chrześcijaństwem. Kulturowe granice Europy wiązane są z granicami religijnymi, w szczególności granicą między chrześcijaństwem a islamem.

Pojęcie pojawia się w kontekście dyskusji wokół kryzysu migracyjnego w Europie, oraz konfliktów z mniejszościami etnicznymi. Migranci pochodzący z krajów niechrześcijańskich (szczególnie muzułmanie) uznawani są za obcych kulturze europejskiej i nie dających się zintegrować.

Zobacz też cywilizacja łacińska państwo uniwersalne

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Filozofia społeczna i polityczna