thumb|Zdjęcie z około 1982 thumb|Tablica pamiątkowa przed muzeum poetki w Poznaniu thumb|Wręczenie Kazimierze Iłłakowiczównie Państwowej Nagrody Literackiej za rok 1934 przez ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego Wacława Jędrzejewicza w styczniu 1935 thumb|Grób Kazimiery Iłłakowiczówny na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, 27 lipca 2008 Kazimiera „Iłła” Iłłakowiczówna (ur. 6 sierpnia 1892 w WilnieNiektóre źródła podają także inne daty urodzin: 1888, 1890. Iłłakowiczówna posiadała jedynie metrykę chrztu z 1892 i to ona sama w zależności od potrzeb dodawała lub odejmowała sobie lat. Twierdziła również, że naprawdę ochrzczono ją w 1890. Według obowiązującego wtedy w Rosji kalendarza juliańskiego poetka, osobista sekretarka Józefa Piłsudskiego, na świat przyszła 19 sierpnia, ale na świadectwie ukończenia gimnazjum w Petersburgu widnieje data: 6 maja 1889., zm. 16 lutego 1983 w PoznaniuNa nagrobku widnieje błędna informacja, jakoby zmarła w Warszawie.) – polska poetka, prozaiczka, dramaturżka i tłumaczka.

Życiorys Była nieślubną córką Barbary Iłłakowiczówny i Klemensa Zana (syna Tomasza Zana „Promienistego”, bliskiego przyjaciela Adama Mickiewicza). Została wcześnie osierocona i wychowywała się u krewnych, przygarnęła ją Zofia Buyno z Plater-Zyberków, która stała się swego rodzaju przybraną matką poetki.

Naukę domową kontynuowała w ostatnich latach gimnazjum na pensji Cecylii Plater w Warszawie, a maturę uzyskała w gimnazjum petersburskim (1910), na przełomie 1908 i 1909 studiowała w college’u dla cudzoziemek (Norham Hall) w OksfordzieŁucja Danielewska, Portrety godzin. O Kazimierze Iłłakowiczównie, Warszawa: Czytelnik, 1987, s. 128., a od 1910 do 1914 na Uniwersytecie Jagiellońskim (brała wówczas udział w strajku studenckim). W latach 1915–1917 służyła jako sanitariuszka w armii rosyjskiej przy polskim oddziale w 6 Oddziale Sanitarnym Wszechrosyjskiego Związku Ziemskiego. Została odznaczona Złotym i Srebrnym Medalem św. Jerzego Od 15 listopada 1918 pracowała w MSZ, w latach 1926–1935 była osobistym sekretarzem Józefa Piłsudskiego, a po jego śmierci znów w MSZ. Radczyni referatu politycznego w Gabinecie Ministra MSZ w 1938. W latach 1936–1938 odbyła tournée po Europie z wykładem o marszałku Piłsudskim. W okresie międzywojennym jej utwory publikowała prasa literacka w tym między innymi wydawana w Poznaniu Tęcza. W 1939 ewakuowała się do Rumunii (m.in. w Klużu), gdzie spędziła wojnę. W 1947 wróciła do Polski i zamieszkała w Poznaniu, gdzie zmarła w 1983.

Należała do najwybitniejszych postaci życia literackiego Warszawy w dwudziestoleciu międzywojennym. Wyrazista osobowość, żywa inteligencja, siła woli, elegancja, także pewna kapryśność i nieprzewidywalność w kontaktach z ludźmi czyniły z niej osobę fascynującą towarzysko, chociaż trudną. We wczesnej młodości fascynował ją ruch feministyczny, żywy już w okresie modernizmu. Zawsze jednak, głęboko wierząca, czuła silną więź z duchowością chrześcijańską. Iłłakowiczówna miała rozległy krąg przyjaciół, wśród których byli Witkacy, Julian Tuwim (po jego śmierci poświęciła mu wzruszające wspomnienie Pozgonne Tuwimowi), Maria Dąbrowska (porównująca ją w swym Dzienniku do hiszpańskiej mistyczki św. Teresy z Ávili). Po wojnie, pozbawiona pracy etatowej (łudziła się, że w nowym systemie politycznym odzyska jednak posadę w MSZ), osiadła w Poznaniu, zajmując się przekładami literatury europejskiej (Goethe, Tołstoj) i nauczaniem języka angielskiego oraz śledząc bacznie życie polityczne (po wypadkach poznańskich w czerwcu 1956, kiedy w krwawych starciach ginęli demonstrujący robotnicy, napisała wiersz Rozstrzelano moje serce w Poznaniu). W ostatnich latach życia, po nieudanej operacji jaskry, była ociemniała. Żyła samotnie w bardzo skromnych warunkach, obserwowana przez służby. Jednym z jej lektorów – bo bardzo lubiła czytanie, była poznańska poetka Danuta Moroz-Namysłowska. Nigdy nie wyszła za mąż. Pochowana została na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 81-3-24).

Jako poetka Iłłakowiczówna ujawnia oryginalną wyobraźnię magiczną, zmysł obserwacji, malarską i dynamiczną (niemal filmową) zdolność opisu, niezwykłe, prawie muzyczne, wyczucie rytmu tekstu, operuje też groteską, a czasem naiwną, dziecięcą tonacją wypowiedzi. Jej fantazję ukształtowało dzieciństwo, spędzone w dzikim, fascynującym pejzażu północnej Litwy. Wpłynęła też na nią tradycja literacka: barok (np. Józef Baka) i romantyzm. Pośród poetów polskich XX wieku pokrewny jej wydaje się symbolista Bolesław Leśmian, jednak Iłłakowiczówna w swym wyrazistym obrazowaniu omija język symboli. Związana towarzysko z grupą „Skamander” zachowała odrębny i niepowtarzalny charakter swej poezji. Odmiennie też niż inna poetka z kręgu „Skamandra”, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, rzadko ujawniała bezpośrednią, kobiecą emocjonalność. Uprawiała więc bardzo szczególną poezję metafizyczną. Stała się mistrzynią wiersza tonicznego (tonizm). Debiutowała w okresie Młodej Polski (tom Ikarowe loty, 1911), dojrzałość artystyczną osiągnęła w dwudziestoleciu międzywojennym, a ostatni autorski tom wierszy wydała już na starość (Szeptem, 1966).

Dorobek Zbiory wierszy Ważne miejsce w jej dorobku zajęły tomy: Rymy dziecięce (1923) – w zasadzie liryka dla dzieci, lecz też ku dorosłym kierowane unaocznienie dziecięctwa jako kategorii duchowej, zbiór wierszy Obrazy imion wróżebne (1926) – równocześnie zabawa poetycka i psychologicznie portrety, zbiór wierszy Czarodziejskie zwierciadełka (1929) – 50 wróżb wierszem (część druga Obrazów imion wróżebnych).

Wydała także m.in. zbiory wierszy: Ikarowe loty (1911) Trzy struny (1917) Śmierć Feniksa (1922) Rymy dziecięce (1923) Połów (1926) Obrazy imion wróżebne (1926) – potem wznawiane jako Portrety imion Płaczący ptak (1927) Z głębi serca (1928) Popiół i perły (1930) Słowik litewski (1936) Wiersze o Marszałku Piłsudskim 1912–1935 (1936) Wiersze bezlistne (1942) Lekkomyślne serce (1959) Wiersze dziecięce (1959) Szeptem (1966) – ostatni autorski tom wierszy (potem ukazywały się wybory utworów) Ta jedna nić. Wiersze religijne (1967) Liście i posągi (1968) Odejście w tło (1976)

Oprócz wierszy uprawiała prozę. Do powieści dla dzieci Bajeczna opowieść o królewiczu La-Fi-Czaniu, o żołnierzu Soju i o dziewczynce Kio (1918) okładkę zaprojektował Witkacy. Tom Ścieżka obok drogi (1939) to, osobiście ujęte, „gawędy” o marszałku Piłsudskim. Do jej twórczości należy też wizyjna proza poetycka Z rozbitego fotoplastikonu (1957) i proza wspomnieniowa Niewczesne wynurzenia (1958). W tomie wspomnień Trazymeński zając (1968) portretowała wybitne osobistości (jak Stefan Żeromski). Pisała też dramaty – Ziemia rozdarta (1961), Rzeczy sceniczne (1969), pełne nadrealnego humoru (jak Banialuka o chuliganie).

Była autorką wielu przekładów, tłumacząc z angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego, rumuńskiego i węgierskiego. Przekład kongenialny to powieść Anna Karenina Tołstoja. Tłumaczyła także amerykańską poetkę Emily Dickinson, dramat Don Carlos Schillera (1932).

Ordery i odznaczenia Medal Świętego Jerzego (1917) – Rosja Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1934) – „za zasługi na polu pracy literackiej i propagandy zagranicą”. Złoty Wawrzyn Akademicki (1935) – „za wybitną twórczość literacką”. Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości (1928) Krzyż Komandorski Orderu Korony Rumunii (1937) – Rumunia Krzyż Kawalerski Orderu Legii Honorowej (1937) – Francja Złoty Krzyż Zasługi (1956) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1974) Złoty Order Pracy (1978) – Węgry Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1981)

Nagrody i wyróżnienia nagroda literacka miasta Wilna (1930) – jako pierwsza laureatka Państwowa Nagroda Literacka (1934) nagroda Węgierskiego Stowarzyszenia im. Adama Mickiewicza (1938) – „za zasługi położone dla zbliżenia polsko-węgierskiego” nagroda Polskiego PEN Clubu (1954) – za twórczość przekładową nagroda miasta Poznania w dziedzinie literatury (1957) nagroda ministra kultury i sztuki I stopnia (1967) – za całokształt twórczości nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (1966) nagroda miasta Poznania w dziedzinie upowszechniania kultury (1967) nagroda paryskiej „Kultury” (1971) – za całokształt twórczości Nagroda im. Jana Kasprowicza (1972) – jako pierwsza laureatka poznański medal „Wielkiej zasłudze wdzięczne miasto” (1972) Nagroda Państwowa I stopnia (1976) – za całokształt twórczości poetyckiej i przekładowej, ze szczególnym uwzględnieniem tomu poezji Szeptem Odznaka Honorowa Miasta Poznania (1976) Nagroda im. Brata Alberta (1981) tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (1981)

Upamiętnienie Od 1983 w Poznaniu, autorom najlepszych debiutanckich tomików poetyckich, przyznawana jest Nagroda im. K. Iłłakowiczówny, a uroczyste wręczenie nagrody odbywa się zawsze w mieszkaniu na Gajowej. W 1984 jej poznańskie mieszkanie przy ul. Gajowej 4 m. 8 zostało przekształcone w muzeum poświęcone poetce. Tablica ku jej czci odsłonięta 8 kwietnia 1984 r. umieszczona została w krużganku kościoła Dominikanów w Poznaniu. Ulice jej imienia znajdują się m.in. w Częstochowie, Katowicach, Koninie, Łodzi, Ostrowi Mazowieckiej, Ostrowie Wielkopolskim, Poznaniu, Szczecinie i we Wrocławiu. 8 marca 2024 jedna z sal w gmachu Ministerstwa Spraw Zagranicznych została nazwana jej imieniem.

Pieśni inspirowane jej poezją Rymy dziecięce Karol Szymanowski – Rymy dziecięce. Dwadzieścia piosenek dla dzieci na głos i fortepian op. 49 (1922–23), dedykowane (w roku 1925) „pamięci Alusi” (tragicznie zmarłej siostrzenicy, córki śpiewaczki Stanisławy Korwin-Szymanowskiej). Witold Lutosławski – Pięć pieśni na głos i fortepian (1957), także w oprac. na głos z orkiestrą (1958) Witold Lutosławski – Wodnica, Kołysanka lipowa na głos i fortepian (1934; zag.)Pieśni te wykonała w 1941 Ewa Bandrowska-Turska. Zob D. Gwizdalanka, K. Meyer, Witold Lutosławski: Droga do doskonałości, Kraków 2004, s. 473. Jerzy Młodziejowski – Szeptem 5 pieśni na głos średni i fortepian.

Przypisy

Bibliografia

Joanna Kuciel-Frydryszak, Iłła • Opowieść o Kazimierze Iłłakowiczównie, Wydawnictwo Marginesy, 2017, . Iłła • Opowieść o Kazimierze Iłłakowiczównie, Rozmowa z Joanną Kuciel-Frydryszak, dzieje.pl

Linki zewnętrzne Kazimiera Iłłakowiczówna – publikacje w bibliotece Polona

Kategoria:Absolwentki Gimnazjum Żeńskiego im. Cecylii Plater-Zyberkówny Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Kategoria:Laureaci nagród miesięcznika „Kultura” Kategoria:Ludzie urodzeni w Wilnie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową Miasta Poznania Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Pisarze związani z Poznaniem Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Świętego Jerzego (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Polacy – Kawalerowie Legii Honorowej Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Korony Rumunii Kategoria:Polacy odznaczeni węgierskimi orderami i odznaczeniami Kategoria:Polscy literaci upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Polscy dramaturdzy Kategoria:Polscy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej