ORP Bałtyk, pierwotnie D’Entrecasteaux – francuski krążownik pancernopokładowy z końca XIX wieku, następnie w okresie międzywojennym polski hulk szkolny.

Krążownik „D’Entrecasteaux”, noszący imię na cześć francuskiego XVIII-wiecznego odkrywcy, był jedynym zbudowanym okrętem swojego typu i unikatową jednostką we francuskiej marynarce wojennej – dużym krążownikiem I klasy, skonstruowanym specjalnie do służby kolonialnej na Dalekim Wschodzie. Na początku służby brał udział w tłumieniu powstania bokserów w Chinach. Podczas I wojny światowej służył aktywnie na Morzu Śródziemnym, odznaczając się zwłaszcza w obronie Kanału Sueskiego przed Turkami w 1915 roku. Po wojnie został w 1922 roku wycofany z czynnej służby i przekształcony w hulk bez napędu. W tym charakterze był przejściowo wypożyczony Belgii, a następnie w 1927 roku został zakupiony przez polską Marynarkę Wojenną, jako hulk szkolny. Był pierwszym polskim okrętem noszącym nazwę ORP „Bałtyk” i największym okrętem, jaki kiedykolwiek służył w PMW. Po wybuchu II wojny światowej został przejęty przez Niemców i po krótkim okresie wykorzystywania, złomowany do 1942 roku.

Wyporność okrętu wynosiła około 8000 ton, a pierwotne uzbrojenie główne stanowiły dwie armaty kalibru 240 mm i 12 armat kalibru 138,6 mm. Napędzały go maszyny parowe, pozwalające na rozwijanie prędkości 19 węzłów.

Zamówienie i budowa Budowa okrętu związana było z ekspansją kolonialną Francji w II połowie XIX wieku. W tym okresie mocarstwa kolonialne często budowały okręty specjalnie przeznaczone do długotrwałej służby w koloniach, których zadaniem było głównie reprezentowanie bandery metropolii. Były one zazwyczaj słabsze od jednostek budowanych na wody europejskie, lecz wystarczające do odpierania lokalnych zagrożeń i utrzymywania porządku w koloniach. Do stałej służby kolonialnej kierowano też inne okręty, głównie przestarzałe. Pod koniec XIX wieku Francja posiadała w koloniach stosunkowo słabe siły morskie, biorąc pod uwagę nowoczesność i siłę poszczególnych stale stacjonujących tam okrętów. W tym okresie w samej Francji ścierały się różne poglądy na temat rozwoju marynarki, czemu sprzyjała wielość ciał zajmujących się marynarką lub przyznających fundusze na jej rozbudowę oraz częste zmiany personalne na stanowisku ministra marynarkiOprócz ministra marynarki, wpływ na kształt floty miały organy doradcze: Rada Najwyższa (do 1890 Rada Admiralicji) i Rada Prac (Conseil des travaux), a decydujący głos miał parlament (Izba Deputowanych), przyznający środki budżetowe (). Efektem tego była budowa przeważnie pojedynczych okrętów zamiast ich serii oraz kilkakrotne zmiany koncepcji rozwoju marynarki (m.in. koncepcja tzw. młodej szkoły – Jeune École).

Wyrazem wpływu tradycjonalistów było zamówienie dużego krążownika kolonialnego „D’Entrecasteaux”, mającego pełnić funkcje okrętu flagowego floty kolonii. Wymagania na duży krążownik kolonialny I klasy (rangi) o wyporności około 8000 ton sformułowała Rada Prac Marynarki w lipcu 1891 roku na wniosek ministra marynarki Édouarda Barbeya. Początkowo przewidywały one uzbrojenie główne składające się z czterech dział 240 mm w pojedynczych wieżach rozmieszczonych na planie rombu, lecz wymagało ono wyporności 8600 ton, toteż minister marynarki zredukował wymagania do dwóch dział i zmniejszył grubość pancerza; zrezygnowano też z pomocniczego ożaglowania. Do konkursu w 1892 roku zgłoszono projekty czterech inżynierów morskich oraz trzech prywatnych stoczni, z tego do dalszych prac marynarka wybrała projekty autorstwa inżyniera marynarki Gastona Tréboula oraz inżyniera Amable′a Lagane’a z prywatnej stoczni (FCM) w La Seyne-sur-Mer koło Tulonu. Po wymaganych poprawkach Rada Prac 31 stycznia 1893 roku zaakceptowała oba projekty, aczkolwiek pierwszeństwo dawała projektowi Tréboula. Mimo to, projekt Tréboula wymagał dalszych poprawek, wobec czego ostatecznie zamówienie na budowę okrętu uzyskała stocznia FCM, z którą kontrakt na budowę podpisano 8 listopada 1893 roku. Krążownik ten był przewidziany w budżecie na 1893 rok, pod tymczasowym oznaczeniem „N”, ostatecznie przeniesiony na kolejny rok. Projekt Tréboula przedstawiał okręt o bardziej klasycznym wyglądzie, z trzema cieńszymi kominami zgrupowanymi na śródokręciu, taranową dziobnicą i ściętą u góry rufą. Projekt ten, po wprowadzeniu wymaganych poprawek, został również zaaprobowany przez ministra marynarki 21 sierpnia 1895 roku i w budżecie na 1896 rok przewidziano budowę drugiego krążownika kolonialnego I klasy pod nazwą „Jeanne d’Arc”. Do jego budowy jednak nie doszło, gdyż nowy minister marynarki Édouard Lockroy doprowadził do jego zamiany na krążownik pancerny o tej samej nazwie, który stał się pierwszym z francuskich dużych krążowników pancernych.

thumb|Plan stoczniowy Stępkę pod budowę „D’Entrecasteaux” położono w stoczni w La Seyne w czerwcu 1894 roku. Okręt otrzymał nazwę ku upamiętnieniu Antoine’a Bruniego d’Entrecasteaux (1737–93), francuskiego nawigatora, podróżnika i odkrywcy, który badał wybrzeża Australii w latach 1792–93. Kadłub wodowano 12 czerwca 1896 roku. Maszyny i kotły wykonano w zakładach FCM w Marsylii, a uzbrojenie w zakładach w La Seyne i Hawrze, jedynie działa 240 mm zostały dostarczone przez Marynarkę. 1 stycznia 1898 roku okręt został przejęty przez marynarkę do prób morskich. W ich trakcie doszło 28 kwietnia 1898 roku do awarii kotła i poparzeń parą czterech palaczy, co spowodowało opóźnienie w harmonogramie. Podczas prób prędkości maksymalnej okręt rozwinął 19,1 węzła przy mocy indykowanej 14 578 KM, podczas prób 24-godzinnych – prędkość średnią 17,8 w i moc indykowaną 8893 KM. Próby zakończono zaakceptowaniem okrętu przez marynarkę 25 stycznia 1899 roku, a 15 lutego 1899 roku został wcielony do służby. Koszt budowy wyniósł 16 693 477 franków (równowartość 4846,5 kg złota).

Cechą wyróżniającą nowy krążownik kolonialny było silne uzbrojenie składające się z dwóch dział kalibru 240 mm (najsilniejsze ze wszystkich francuskich krążowników, łącznie z pancernymi). Wskazywało to na przewidywane zastosowanie jako substytutu pancernika, mogącego zwalczać umocnienia brzegowe i nawet opancerzone jednostki. Z drugiej strony marynarka uznała, że wystarczającą ochronę kadłuba będzie stanowił wewnętrzny pokład pancerny, bez opancerzenia burt (cecha krążowników pancernopokładowych). Zastosowano jednak w projekcie nietypowy schemat dość solidnego opancerzenia, stanowiący pośrednie rozwiązanie pomiędzy krążownikami pancernopokładowymi a pancernymi. Od stycznia 1897 roku okręt był wręcz oficjalnie klasyfikowany jako krążownik pancerny (fr. croiseur cuirassé), po czym został ostatecznie przeklasyfikowany w styczniu 1899 roku na krążownik I klasy (fr. croiseur de 1re classe). Brak pancerza burtowego bywał przedstawiany jako wada okrętu, lecz warto mieć na uwadze, że w okresie powstania jego projektu, klasa krążowników pancernych dopiero się kształtowała, a masowa budowa dojrzałych jednostek tej klasy była prowadzona dopiero w późniejszych latach.

Mimo więc planów zamówienia drugiego okrętu tego rodzaju, „D’Entrecasteaux” pozostał jedynym spośród francuskich pancernopokładowych krążowników kolonialnych, który był zaliczony z uwagi na wielkość do krążowników I klasySpośród krążowników I klasy, od końca XIX wieku budowano we Francji jedynie duże krążowniki pancerne oraz dwa wyjątkowe krążowniki pancernopokładowe przeznaczone do działań rajderskich (zwalczania żeglugi) – „Guichen” i „Châteaurenault”. . Do budowy kolejnego krążownika kolonialnego I klasy usiłował powrócić nowy minister marynarki Besnard w 1896 roku, lecz po kolejnych perturbacjach zamówiono mniejszy okręt „Jurien de la Gravière”, będący zarazem ostatnim francuskim krążownikiem pancernopokładowym.

Opis Ogólna architektura thumb|Model „D’Entrecasteaux” Krążownik „D’Entrecasteaux” miał typowe cechy francuskiego budownictwa okrętowego przełomu wieków, takie jak dziób w formie długiej, wystającej do przodu, wygiętej ostrogi („pługa”) i dośrodkowe pochylenie burt, na skutek którego kadłub zwężał się ku górze od linii wodnej (poza odcinkiem na środku długości, między środkowymi kazamatami). Dziobnica nie miała jednak na celu pełnienia funkcji taranu, lecz zwiększenie wyporności części dziobowej bez zbytniego rozbudowywania wysokiej dziobówki. Na pokładzie blisko dziobu była umieszczona dziobowa wieża artyleryjska, a bezpośrednio za nią nadbudówka. Część dziobowa oraz gładkopokładowy kadłub o wysokich burtach i nadburciach na śródokręciu dawały okrętowi bardzo charakterystyczną sylwetkę, której wyróżniającym elementem były też trzy duże, pochylone pod kątem 4 stopni kominy, z czego dwa pierwsze były blisko siebie, a trzeci był znacznie oddalony w kierunku rufy. Wynikało to z umieszczenia maszynowni między kotłowniami – „D’Entrecasteaux” był pierwszym francuskim okrętem w takim układzie, który w bardziej symetrycznym wydaniu stał się typową cechą późniejszych francuskich dużych krążowników. Miał on ponadto dwa pochylone lekkie maszty, nie spełniające funkcji bojowych. Na samej rufie znajdowały się pomieszczenia admiralskie, z zewnętrzną galeryjką. Wysoka wolna burta w połączeniu z formą dziobu zapewniały okrętowi bardzo dobrą dzielność morską.

Konstrukcja thumb|Przekrój wzdłużny Kadłub był nitowany ze stali i miał poprzeczny układ wiązań, ze 128 wręgami o odstępie 930 mm. Okręt miał trzy zakryte ciągłe pokłady i jeden odkryty, które wznosiły się lekko w kierunku dziobu i rufyJakimowicz określa pokłady od dołu jako pancerny, mieszkalny, bateryjny (poziom kazamat) i górny, natomiast na planach stoczniowych zgodnie z francuską nomenklaturą są oznaczone jako: pancerny, bateryjny (pont batterie), pont des gaillards (tłumaczony na angielski jako pokład górny – upper deck) i spardek (, ).. Wysokość wolnej burty na śródokręciu wynosiła 6,05 m, a na dziobie 7,88 m. Wprawdzie cztery z sześciu grodzi poprzecznych dzielących kadłub na główne przedziały wodoszczelne znajdowały się na dziobie (do 26. wręgi, za dziobową wieżą), lecz dalsze niepełne grodzie i pokłady tworzyły pod pokładem pancernym ogółem 130 wodoszczelnych pomieszczeń, w tym 18 podwójnego dnaGłówne grodzie były na wręgach: 4, 9, 15, 26, 64 (przed maszynownią) i 101 (przed wieżą rufową). .. Z tego, 28 pomieszczeń wzdłuż burt, oddzielonych od wnętrza 7-mm grodzią wzdłużną, pełniło rolę szczątkowej ochrony przeciw wybuchom podwodnym. Wzdłużne elementy szkieletu w części dennej tworzył pionowy wodoszczelny kil i po cztery wzdłużniki po każdej burcie. Pod kotłowniami i maszynownią było podwójne dno. Maszynownia jako jedyne z dużych pomieszczeń była przedzielona wzdłużną grodzią wodoszczelną, oddzielającą obie maszyny. Poszycie burt w rejonie linii wodnej miało grubość 20 mm, a wyżej 10–15 mm. W celu zmniejszenia porastania dna kadłuba w wodach tropikalnych, przy rzadkich możliwościach dokowania tak dużego okrętu na stacjach zamorskich, część podwodną pokryto z zewnątrz blachą miedzianą (grubości 0,9 mm), którą, dla uniknięcia korozji galwanicznej stalowego kadłuba, mocowano na dwóch warstwach tekowych desek. Stewa dziobowa dla uniknięcia korozji była w dolnej części odlana z brązu, przy tym musiała mieć sporą grubość, gdyż łączyła grube płyty i klepki poszycia. Przez to, odlew dla zmniejszenia masy był pusty w środku. W swojej dolnej części, blisko dna, stewa przechodziła w masywny tekowy zewnętrzny fałszywy kil. Wysokość metacentryczna okrętu wynosiła 0,906 m, własności morskie były oceniane przez dowódców jako bardzo dobre. Stanowił on też stabilną platformę dla uzbrojenia. Ujemną cechą była natomiast słaba manewrowość. Jako wady dowódcy wskazywali też zbyt małą prędkość i zasięg, kiepską wentylację pomieszczeń załogi i magazynów amunicji oraz przestarzałe kotły.