Aleksandra Alicja Zawieruszanka (Zawierucha-Paprocka) (ur. 3 kwietnia 1937 w Bielsku, zm. 29 marca 2026 w Konstancinie-Jeziornie) – polska aktorka teatralna, filmowa i telewizyjna. Wystąpiła w roli Edyty Lausch w serialu Stawka większa niż życie (1965, 1967) i jako porucznik Krystyna Gromowicz w komedii Hieronima Przybyła Rzeczpospolita babska (1969).
Życiorys Urodziła się i wychowywała w Bielsku. Jej ojciec był działaczem miejscowych struktur Polskiej Partii Socjalistycznej, a gdy miała trzy lata trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau. Matka z kolei była kurierką Armii Krajowej. Szczęśliwie całej rodzinie Zawieruchów udało się przetrwać burzliwy okres II wojny światowej.
Od dziecka interesowała się teatrem, regularnie brała udział w szkolnych przedstawieniach i zdobywała nagrody w konkursach recytatorskich. Po maturze, zdecydowała się studiować filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Jednak, za namową aktorki Marii Bogdy, która wraz z mężem Adamem Brodziszem zamieszkała w kwaterze rodziców Zawieruszanki, ostatecznie zgłosiła się na egzamin i za pierwszym razem dostała się do warszawskiej PWST. W 1958 zagrała Radczynię w przedstawieniu dyplomowym na podstawie sztuki Stanisława Wyspiańskiego Wesele w reżyserii Jana Kreczmara i Reny Tomaszewskiej. Naukę na Wydziale Aktorskim zakończyła w 1959. Jerzy Waldorff w tym samym roku pisał w recenzjach dyplomowych: „Zapamiętajcie te nazwiska: Kępińska, Koczeska, Rylska, Stankówna i Zawieruszanka”.
W latach 1960–1990 związała się z Teatrem Narodowym, gdzie wcieliła się w Katarzynę w Widoku z mostu Arthura Millera (1960, reż. Józef Wyszomirski), Żanetę w Wilkach w nocy Tadeusza Rittnera (1962, reż. Henryk Szletyński), Helenę w Grubych rybach Michała Bałuckiego (1964, reż. Marian Wyrzykowski), Wiolettę w Kordianie Juliusza Słowackiego (1965, reż. Kazimierz Dejmek), Helenę w Śnie nocy letniej Szekspira (1968, reż. Wanda Laskowska), Matkę w Beniowskim Juliusza Słowackiego (1971, reż. Adam Hanuszkiewicz), Markizę di Mildi w Opętanych Witolda Gombrowicza (1982, reż. Tadeusz Minc), Blanche w Tramwaju zwanym pożądaniem Tennessee Williamsa (1986, reż. Waldemar Matuszewski) oraz Ducha w Dziadach Adama Mickiewicza (1987, reż. Krystyna Skuszanka).
W Teatrze Narodowym została dostrzeżona przez Stanisława Bareję, który zaangażował ją do roli lekkoatletki Jadwigi Fołtasiówny–Karcz w komedii Mąż swojej żony (1960). Następnie zagrała na ekranie w dramacie Józefa Wyszomirskiego Rodzina Milcarków (1962), dramacie psychologicznym Jerzego Skolimowskiego Walkower (1965), krótkometrażowym telewizyjnym dramacie historycznym Stanisława Lenartowicza Zabijaka (1967) u boku Tadeusza Łomnickiego i horrorze Stanisława Lenartowicza Upior (1968) na podstawie opowiadania Aleksego Tołstoja.
W latach 1990–1992 występowała na deskach Teatru na Woli, m.in. w spektaklach Nosorożec Eugene’a Ionesco (1991) i Magic Box Krzysztofa Gradowskiego (1991). W 2000 powróciła na scenę Teatru Scena Prezentacje w Warszawie w roli narratorki w Łożu z baldachimem.
Grała także w Teatrze Telewizji i Teatrze Polskiego Radia. Po raz ostatni pojawiła się na małym ekranie jako Hanka Sikorska w jednym z odcinków serialu TVP2 Na dobre i na złe – pt. „Uśpiona miłość” (2005) z udziałem jej wieloletniego kolegi z planu Stanisława Mikulskiego. Zagrali starszą, zakochaną parę, która spotyka się w Leśnej Górze po latach rozłąki.
W 2009 była gościem na otwarciu Muzeum Hansa Klossa w Katowicach.
Życie prywatne thumb|240px|Grób Aleksandry Zawieruszanki na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach Jej mąż, prawnik i varsawianista Zdzisław Paprocki, z którym mieszkała na warszawskiej Woli, zmarł 28 listopada 2021 w wieku 75 lat i został pochowany na Wojskowych Powązkach. Mieli syna i czworo wnucząt. Oboje z mężem byli bibliofilami i kolekcjonerami, a ich księgozbiór liczył ponad 10 000 woluminów.
Od października 2023 Aleksandra Zawieruszanka była mieszkanką Domu Artystów Weteranów Scen Polskich w Skolimowie w Konstancinie-Jeziornie. Zmarła 29 marca 2026 w wieku 88 lat. Została pochowana 9 kwietnia 2026 roku. Msza święta żałobna odbyła się w Kościele Środowisk Twórczych. Aktorka spoczęła u boku męża na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
Filmografia Filmy fabularne Rok Tytuł Rola Uwagi1957Tydzień westchnieńEtiuda szkolna1960Mąż swojej żonySprinterka Jadwiga Fołtasiówna-KarczDebiut filmowy1962Rodzina MilcarkówBarbara Henke1965WalkowerInżynier Teresa Karczewska1965Dziewczęta w letnich sukienkachEtiuda szkolna1968WniebowstąpienieLudwika Gerson – przyjaciółka Raisy ze Lwowa1969Rzeczpospolita babskaPorucznik Krystyna Gromowicz1972Z tamtej strony tęczyDoktor Teresa1973Punkt widzenia„Hola Goga” – nauczycielka geodezjiFilm krótkometrażowy1973DrużynowyMama WojtkaFilm krótkometrażowy1991Tak takMatka Zuzi
Seriale i telewizja Rok Tytuł Rola Uwagi1960Zawadiaka mimo woliGiuliaSpektakl telewizyjny1960ŚwiadekSpektakl telewizyjny1960Obrazki śpiewająceSpektakl telewizyjny1961Ta trzeciaEwaSpektakl telewizyjny1963Romans Teresy HennertSpektakl telewizyjny1963MandragoraLukrecjaSpektakl telewizyjny1964Człowiek z głowąBarbaraSpektakl telewizyjny1965Zabawa jak nigdySpektakl telewizyjny1965Stawka większa niż życieEdyta LauschSpektakl telewizyjny, odcinek: 5 pt. „Kryptonim Edyta”1965Piąta bombaElzaSpektakl telewizyjny1965Kapitan z KoepenickSpektakl telewizyjny1966Przyznaję się do winyDoraSpektakl telewizyjny1967ZabijakaMasza SiergiejewnaFilm telewizyjny1967UpiórDasza / PraskowiaFilm telewizyjny, podwójna rola1967Stawka większa niż życieEdyta LauschSerial telewizyjny, odcinek: 14 pt. „Edyta”1967Poletko nad jezioremRenataSpektakl telewizyjny1967PajęczynaBarbara / Angela / JeanetteSpektakl telewizyjny1967MaliniarzSieglindaSpektakl telewizyjny1968Sędzia IrvingSaddySpektakl telewizyjny1968Król i aktorDorota PadlewskaSpektakl telewizyjny1969Będę kobietąSpektakl telewizyjny1970Widmo nocnej podróżySpektakl telewizyjny1970Wakacje z duchamiWiolonczelistka – żona „niewidomego” organistySerial telewizyjny, odcinki: 5 pt. „Tajemnica czarnego futerału”, 6 pt. „Dzień bez cudów”, 7 pt. „Strachy na lachy”1970W imieniu prawaŻona dyrektoraSpektakl telewizyjny1970Pierwszy interesantSpektakl telewizyjny1970Owoce miłowaniaSpektakl telewizyjny1970A jesteś ogródWidowisko telewizyjne1971Szafir jak diamentArchitekt Ewa PotockaSpektakl telewizyjny1971Podróż za jeden uśmiechMonikaSerial telewizyjny, odcinek: 6 pt. „Polowanie na kapelusz”1971Na przełajGrażyna – córkaFilm telewizyjny1973Zaciemnienie w GretleyDiana AxtenSpektakl telewizyjny1973WeekendHelena HolbenSpektakl telewizyjny1973Tajemnica jezioraAdrienneSpektakl telewizyjny1973Akcja VMarylaSpektakl telewizyjny, odcinki: 3 pt. „600 wron nad Peenemünde”, 4 pt. „Specjalne wigilijne danie”, 5 pt. „Pilna przesyłka do Londynu”1974Żona z orchideamiGladys BewansSpektakl telewizyjny1975DyrektorzyŻona BadurySerial telewizyjny, odcinek: 1 pt. „Swój chłop”1976SidłaPiotrowskaSpektakl telewizyjny1978PamelaSierżant MollySpektakl telewizyjny1980Na czym pani graJuliaSpektakl telewizyjny1995Próby domoweSerial telewizyjny1995Don CarlosKsiężna OlivarezSpektakl telewizyjny2005Na dobre i na złeHanka SikorskaSerial telewizyjny, odcinek: 229 pt. „Uśpiona miłość”
Dubbing Filmy Rok Tytuł Rola Uwagi1960Kim pan jest, doktorze Sorge?Lilly Braun1961Włoszki i miłośćNowela 10 – „Kariera”1962Serca trzech dziewcząt1963Atak we mgleBessy Benson1964Lemoniadowy JoeWinnifred1965Człowiek z HongkonguAlexandrine Pinardel1965Droga BrigittePandora1965Wątła nićMarion1966Czarna panteraMartina1967Przedział mordercówBenjamine „Bambi” BombatWersja kinowa1968Lew pręży się do skokuEva1969Czerwony namiotValeria1975Ostatnia ofiaraKrugłaja1976Robert i jego małpkaTesařova Seriale i telewizja Rok Tytuł Rola Uwagi1975-1976, 1982-1983Pszczółka MajaĆma1976Ja, KlaudiuszSybillaOdcinki: 1, 13
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Absolwenci Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza Kategoria:Artyści związani z Warszawą Kategoria:Ludzie urodzeni w Bielsku Kategoria:Polskie aktorki dubbingowe Kategoria:Polskie aktorki filmowe Kategoria:Polskie aktorki radiowe Kategoria:Polskie aktorki teatralne Kategoria:Polskie aktorki telewizyjne Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1937 Kategoria:Zmarli w 2026