Anun(n)a, Anun(n)aki (sum. Anun(n)a, akad. Anunnakū, Anunnaki) – określenie grupy „wielkich bogów” występujących w wierzeniach ludów Mezopotamii. Sumeryjscy Anunna powiązani byli ze stwarzaniem świata i wyznaczaniem losów ludzi i bogów. Akadyjscy Anunnaki posiadali więcej cech chtonicznych i występowali w roli sędziów świata podziemnego.
Nazwa W tekstach sumeryjskich znanych jest kilka wariantów zapisu nazwy tej grupy bogów: da-nun(-na), da-nun(-na)-ke4(-e)-ne czy da-nun-na-ke(-e)-neN. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online.A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 128.. Niemal zawsze poprzedza tę nazwę determinatyw dingir, stawiany przed imionami boskimiW najstarszych tekstach czasem był on pomijany, patrz forma „a-nun-na” w zaklęciu z okresu Ur III czy forma „a-nun-ke4-ne” w tekście z okresu staroakadyjskiego; D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38., po którym następują słowa „a” (‘nasienie, potomek’)EPSD, s.v. a: ‘water; semen; progeny’. i „nun” (‘książę’)EPSD, s.v. nun: ‘prince; (as attribute) foremost, best’., do których często dodawana jest końcówka dopełniacza (-k)D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 37. i sufiks liczby mnogiej klasy osób (-ene). W jednej z inskrypcji Gudei, władcy Lagasz, pojawia się wyjątkowo zdwojona forma da-nun-na-da-nun-na („wszyscy bogowie Anuna”)Cylinder Gudei B I 21; A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 128, przypis 10., której odpowiada najprawdopodobniej znaczeniowo forma dingir-dingir-a-nun-na spotykana w późniejszych tekstach starobabilońskichA. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 128, przypis 11.. Sama nazwa Anuna w swej tradycyjnej sumeryjskiej formie da-nun-na tłumaczona jest zazwyczaj jako „nasienie/potomstwo księcia” lub „(ci, którzy) z książęcego nasienia (są/pochodzą)”A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 129; B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 142; D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38; N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online.. Finkelstein wspomnianego tu „księcia” (nun) łączy z bogiem Enki z Eridu, którego w tekstach sumeryjskich określano tym właśnie epitetemA. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 129.. Nazwę miasta Enkiego, Eridu, zapisywano w formie NUNki, a jego małżonka nosiła imię ddam-gal-nun-na („wielka małżonka księcia”)D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38..
W zakadyzowanej formie Anunnak(k)ū nazwa tej grupy bogów trafiła do tekstów akadyjskichKienast B., Igigū, Anunnakkū und. B. Nach akk. Quellen, s. 40., co znalazło swoje odzwierciedlenie w babilońskiej liście bogów An = Anum, gdzie sumeryjska nazwa da-nun-na utożsamiona została z akadyjską nazwą dA-nun-na-kuAN = Anum VI 311; R.L. Litke, A Reconstruction of the Assyro-Babylonian God-Lists, AN: dA-nu-um and AN: Anu šá amēli, New Haven, 1998, s. 221.. W tekstach poświadczone są też inne warianty tej nazwy, z początkową samogłoską „a” zmienioną na „e”: Enunnakū (w dopełniaczowej formie e-nu-na-ki) i skrócone Enukkū (w dopełniaczowej formie e-nu-uk-ki)B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 143.. Dietz Edzard postuluje też istnienie wariantu E/Anūnakū, gdyż, jego zdaniem, występowanie skróconej formy Enukkū wyjaśnić można jedynie asymilacją spółgłoskową morfemu -n('a')k- w -kk-, ale nigdy -nn('a')k- w -kk-D.O. Edzard, Sumerian Grammar, s. 13.. W tekstach akadyjskich nazwę tej grupy bogów zapisywano również za pomocą sumerogramów (dA.NUN, dA.NUN.NA, dA.NUN.NA.KE.E.NE) oraz przy pomocy formy kryptograficznej dgíš-u (60 × 10) wyrażającej wartość liczby 600.
Źródła Anunnaki występują głównie w literackich tekstach mitologicznych, eposach i hymnach z okresu od końca III tys. do połowy I tys. p.n.e.Zestawienie najważniejszych poświadczeń w: B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 150–154. Wczesne wzmianki o Anunnaki pojawiają się również w inskrypcjach królewskichA. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 127.: w inskrypcjach Gudei (Cylinder A i B)D.O. Edzard, Gudea and His Dynasty, s. 83, 89; A. Chapman, Gudea and the Gods, s. 46. i w inskrypcjach władców z okresu Ur IIID. Frayne, Ur III Period (2112–2004 BC), s. 156. i okresu starobabilońskiegoD. Frayne, Old Babylonian Period (2003–1595 BC), s. 16, 34, 67, 169, 176, 241, 381.. Anunnaki występują również w modlitwachB. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 141, 145., zaklęciachB. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 147., tekstach rytualnychBMR IV 6: https://oracc.museum.upenn.edu/cams/tlab/qpn-x-divine?xis=qpn.r000060&ref=P363407.23 [dostęp 2024-08-28]; BMR IV 7: https://oracc.museum.upenn.edu/cams/tlab/qpn-x-divine?xis=qpn.r000060&ref=P296523.48 [dostęp 2024-08-28]., listach leksykalnychB. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 144., w listach omenówB. Kienast, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 40. i w listach bogów umieszczonych w rytualnych pieśniach odgrywanych na instrumencie balagA. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 134.. Póki co znane są jedynie trzy teksty administracyjne wskazujące na składanie ofiar dla Anunnaki. Najpóźniejsze źródła wzmiankujące Anunnaki pochodzą z okresu seleukidzkiegoN. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online;
BMR IV 6: https://oracc.museum.upenn.edu/cams/tlab/qpn-x-divine?xis=qpn.r000060&ref=P363407.23 [dostęp 2024-08-28].. Nie są znane żadne przedstawienia ikonograficzne tej grupy bogów.
Tytuły i hierarchia W mitach sumeryjskich Anunnaki powstają wkrótce po rozłączeniu nieba i ziemiK. Łyczkowska, K. Szarzyńska, Mitologia Mezopotamii, s. 68; K. Szarzyńska, Enki i Ninmah (stworzenie ludzi), s. 39.. Przedstawiani są jako potomstwo boga Anu (sum. An)A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 129; K. Łyczkowska, K. Szarzyńska, Mitologia Mezopotamii, s. 68., w późniejszym okresie rolę ich ojca przyjmuje MardukA. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 130.. Nie było ustalonej liczby Anunnaki. W tekstach źródłowych występują najczęściej jako grupa bogów, często określana jako „Wielcy Bogowie” (sum. da-nun-na dingir gal-gal-e-ne). Do Anunnaki zaliczano prawdopodobnie większość, jeśli nie wszystkich najważniejszych bogówD.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38 (podaje przykładowy, ale jak sam podkreśla – niepełny katalog).. W przekazach mitycznych mowa jest niekiedy o siedmiu Anunnaki (mit o AtrahasisieK. Łyczkowska, Starobabiloński mit o Atrachasisie, s. 125., Zejście Inanny do Świata Podziemnego), ich skład jest jednak niepewny. W jednym micie Inanna jest określona jako „najbardziej porywcza między bogami Anunna”K. Szarzyńska, Inana i kraj Ebih, s. 107., w innym sama jest sądzona przez AnunnakiK. Szarzyńska, Zejście Inany do Świata Podziemnego, s. 91.. Być może w niektórych tradycjach siódemka Anunnaki była tożsama z siódemką bogów „rozstrzygających losy”, w skład której wchodzili: An, Enlil, Enki, Ninhursag, Nanna, Utu i InannaS.N. Kramer, The Sumerians, s. 122–123.. Od okresu średniobabilońskiego wśród najpotężniejszych Anunnaki wymienia się Marduka, Damkinę, Nergala i MadanuJ. Black, A. Green, Słownik mitologii Mezopotamii, s. 28.. W jednym tekście mowa jest o „pięćdziesięciu Anunnaki z Eridu”S.N. Kramer, The Sumerians, s. 123; N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online., ich skład nie jest jednak opisany, a liczba jest raczej symbolicznaD.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38–39.. Liczba Anunnaki mogła też sięgać sześciuset: w Enuma elisz Marduk rozdzielił obowiązki pomiędzy trzystu Anunnaki „nieba” i trzystu Anunnaki „ziemi”K. Łyczkowska, Enūma eliš, s. 41 (tablica szósta); N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online..
W dwóch przypadkach Anunnaki zostali dookreśleni za pomocą toponimu jako „Anunnaki (miasta) Lagasz” i „Anunnaki (miasta) Eridu”. Poza tym w źródłach określani są także jako „Bogowie Losów” (sum. da-nun-na dingir nam-tar-re)CDLI online: KAR 004 (P282595): https://cdli.mpiwg-berlin.mpg.de/artifacts/282595 [dostęp 2024-08-28]. i „bóstwa opiekuńcze wszystkich krajów” (sum. dlamma kur-kur-ra)D.O. Edzard, Gudea and His Dynasty, s. 89 (RIME 3/1.01.07, Cyl. B).. Być może do Anunnaki odnosi się określenie „Bogowie Gór” (sum. dingir.hur.sag.gá)B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 145..
Wielu bogów było określanych jako ci, którzy stali na czele Anunnaki. W zależności od tego, któremu bogu poświęcone były mit czy modlitwa, owe bóstwo często przedstawiano jako przywódcę Anunnaki – zabieg ten miał na celu podkreślenie potęgi bohatera danego utworuA. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 127; B. Kienast, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 43.. Anu miał być ojcem Anunnaki, jak również ich władcąJ. Black, A. Green, Słownik mitologii Mezopotamii, s. 28.. Enlil i jego małżonka Sud mieli uprawnienie rozdzielania boskich praw me między AnunnakiK. Szarzyńska, Małżeństwo Enlila z boginią Sud, s. 15., a sami Anunnaki byli członkami jego dworuK. Szarzyńska, Stworzenie motyki dla ludzi, s. 137.. Enki był „przewodnikiem pośród bogów Anunna”K. Szarzyńska, Enki – organizator świata, s. 48., Gilgamesz – ich sędziąT. Abusch, D. Schwemer, Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals, vol. 2, s. 203.. W inskrypcji Sin-iddinama to bóg Utu jest tym, który „przewyższa Anunnaki”D. Frayne, Old Babylonian Period (2003–1595 BC), s. 169 (RIME 4.2.9.9).; według inskrypcji z okresu panowania Utu-hengala „królem Anunnaki” był NannaD. Frayne, Sargonic and Gutian Periods (2334–2113 BC), s. 296 (RIME 2.13.06.2002)., a w modlitwie do Aszura władcą Anunnaki jest sam AszurB.R. Foster, Before the Muses, s. 320.. W micie o walkach Ninurty Anunnaki (podporządkowani Enlilowi) uciekają przed NinurtąK. Szarzyńska, Zwycięskie walki Ninurty z Górą, s. 146., który staje się „królem bogów Anunna”K. Szarzyńska, Zwycięskie walki Ninurty z Górą, s. 168.; odpowiednio w micie o Errze Anunnaki „drżą” przed ErrąK. Gawlikowska, Erra, s. 102.. W Enuma elisz Marduk co prawda wyznaczył zarząd nad Anunnaki bogu Anu, ale sam wydawał im bezpośrednie poleceniaK. Łyczkowska, Enūma eliš, s. 41: „Przeznaczył ich bogu Anu, by strzegli jego nakazów”; „Anunnaki usta swe otworzyły i do Marduka, pana ich, tak rzekły”.. W tekście mitologicznym z okresu nowoasyryjskiego Marduk poprowadził armię Anunnaki przeciwko świątyni Ninurty w NippurT. Oshima, “Damkianna Shall Not Bring Back Her Burden in the Future!”, s. 150–151.; tekst jest poważnie uszkodzony, wydaje się jednak z niego wynikać, że ci Anunnaki byli w jakiejś zależności wobec bogów zaatakowanej świątyniT. Oshima, “Damkianna Shall Not Bring Back Her Burden in the Future!”, s. 147.. Niektóre teksty wręcz wydają się nie tyle uwypuklać potęgę innego bóstwa, co celowo umniejszać rangę samych AnunnakiA. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 135; U. Gabbay, Pacifying the Hearts of the Gods, s. 286..