ORP „Komendant Piłsudski” – polska kanonierka z okresu międzywojennego, należąca do typu Wodoriez. Zbudowana w Finlandii na zamówienie rosyjskiej carskiej marynarki wojennej, w której miała służyć w charakterze dozorowca. Przejęta przez Finów w 1917 roku i odsprzedana w 1920 roku polskiej Marynarce Wojennej. Wraz z bliźniaczym ORP „Generał Haller” służył głównie do szkolenia, a przez większość służby administracyjnie przynależał do Dywizjonu Minowców. Wziął udział w kampanii wrześniowej, prawdopodobnie samozatopiony w porcie w Helu. Wyremontowany przez Niemców, służył w Kriegsmarine do września 1943 roku. Zatopiony w wyniku nalotu bombowego w porcie w Nantes.
Zamówienie i budowa Wkrótce po wybuchu I wojny światowej okazało się, że w carskiej Flocie Bałtyckiej brakuje małych jednostek eskortowych, a angażowanie do tego typu zadań jednostek bojowych powodowało wzrost kosztów eksploatacyjnych. W związku z tym w 1916 roku w należących wówczas do Cesarstwa Rosyjskiego fińskich stoczniach zamówionych zostało 12 jednostek. Okręty budowano w trzech grupach w trzech stoczniach. Zamówienie na sześć okrętów klasyfikowanych jako dozorowce (storożewoje sudno) typu przyjętego w literaturze jako Wodoriez, od planowanej nazwy pierwszego okrętu, otrzymała stocznia w ÅboJu. W. Apalkow (Ю.В.Апальков), Rossijskij Impieratorskij Fłot 1914-1917 gg. (Российский Императорский Флот 1914 -1917 гг.), Morskaja Kollekcja nr 4/1998.
Budowę okrętu, który w carskiej marynarce miał otrzymać nazwę „Łun′” (ros. – błotniak stawowy), rozpoczęto 24 stycznia 1917 roku (numer zamówienia 2091, numer stoczniowy 648)Jan Bartelski. Zakup kanonierek w Finlandii w 1920 roku. „Morze, Statki i Okręty”. 12/2007. s. 50.. Wodowanie jednostki odbyło się w 1917 lub 1918 roku, a ukończono ją w 1919 roku. W wyniku rewolucji październikowej i uzyskania przez Finlandię niepodległości nieukończony okręt przejął zarząd stoczni. Jednostka nie została włączona w skład fińskiej marynarki wojennej, lecz wystawiona na sprzedaż. Spotykane są informacje w publikacjach, że „Komendant Piłsudski” otrzymał w międzyczasie fińską nazwę „Turunmaa” (względnie według innych publikacji „Karjala”), lecz nazwy „Turunmaa” i „Karjala” otrzymały bliźniacze kanonierki wcielone do marynarki fińskiej, o numerach stoczniowych 650 i 649.
Przejęcie okrętu przez PMW Nowo utworzona Polska Marynarka Wojenna borykała się z problemem braku okrętów. Kierownictwo Departamentu dla Spraw Morskich (DSM) na czele z kontradmirałem Kazimierzem Porębskim podjęło szereg inicjatyw (m.in. w Danii, Estonii i Finlandii), które miały na celu zakup jednostek bojowych. 29 marca 1920 roku mjr Aleksander Cwalina oraz kpt. mar. inż. Bolesław Białopiotrowicz udali się do Finlandii, gdzie 14 kwietnia 1920 roku spotkali się z dyrektorem stoczni Crichton. W wyniku zaawansowanych rozmów otrzymali propozycję zakupu dwóch „krążowników lekkiego typu” – jak były oferowane te okręty. Następnego dnia Białopiotrowicz wyjechał do Åbo w celu obejrzenia okrętów oraz uzyskania rysunków i oferty na ich zakup. Departament dla Spraw Morskich po otrzymaniu oferty 6 października wysłał do Finlandii kpt. mar. Mieczysława Bereśniewicza i ponownie kpt. Białopiotrowicza w celu zakupu obu okrętów. Dla pierwszego z nich, dawnego rosyjskiego „Łunia”, zaproponowano tymczasową nazwę „Kondor”, przez co w korespondencji i półoficjalnych dokumentach jednostki tego typu nazywano „kondorami”. Minister Spraw Wojskowych rozkazem z dnia 18 października 1920 roku oficjalnie zatwierdził dla okrętu nazwę „Komendant Piłsudski” dla upamiętnienia zasług Józefa PiłsudskiegoDziennik Rozkazów Tajnych M.S.Wojsk. Nr 40 z 18 października 1920 roku. Rozkaz powtórzony rozkazem DSM nr 99 p. 3 z 19 listopada 1920 roku. . W związku z trwającą wojną polsko-bolszewicką oraz propagandą komunistyczną, a przez to radykalizacją nastrojów robotników, oficerowie DSM porozumieli się z przedstawicielami stoczni i ustalili, że okręt zostanie oficjalnie sprzedany niemieckiemu Towarzystwu z Gdańska jako statek handlowy. Miał on być pomalowany na biało, jak jednostka cywilna.
Oficjalnie umowę na zakup okrętu podpisano 23 października 1920 roku. Po przeprowadzeniu niezbędnych przeróbek w stoczni, m.in. zmiany rurociągu, przeróbki pompy tłokowej oraz przebudowy ładowni, okręt 3 listopada 1920 roku został przygotowany do odbioru. W tym dniu odbyła się pierwsza próba stoczniowa, która jednak nie przyniosła rezultatów z powodu awarii pompy powietrznej. Następnego dnia po usunięciu usterek przeprowadzono drugą, trwającą sześć godzin, próbę. Okręt osiągnął prędkość maksymalną 16 węzłów. Niewielkie roboty przeprowadzono również 25 i 26 listopada. Łącznie za okręt zapłacono 2 913 818 marek fińskich. W związku z tym, że okręt miał płynąć do Polski pod banderą handlową, 29 listopada został zarejestrowany w Helsingforsie przez wicekonsula RP. Kapitanem na rejs do Polski został fiński marynarz Arvid Resko. Następnego dnia, tj. 30 listopada, o godz. 20:00 „Komendant Piłsudski” wypłynął z fińską załogą do Gdańska, gdzie dotarł 3 grudnia o godzinie 08:00. Okręt został odebrany 5 grudnia przez komisję powołaną przez szefa DSM. Jednostka była pozbawiona uzbrojenia i części wyposażenia. Polską banderę wojenną uroczyście podniesiono na okręcie w środę 29 grudnia 1920 roku. Stał się on przez to pierwszym polskim okrętem bojowym na Bałtyku.
Opis konstrukcji Kadłub Przyjęta w projekcie wyporność okrętu wynosiła ok. 350 ton. W trakcie służby jednostka była kilkukrotnie przebudowywana i przezbrajana, przez co pogorszyły się jej właściwości morskie. Zainstalowanie trałów (wzrost masy o ok. 6 t), armat kal. 75 mm (ok. 3 t), powiększenie pomostu nawigacyjnego (ok. 1,2 t), ponadto ustawienie na platformie dalmierza, reflektora i kompasu (ok. 1 t) sprawiło, że łącznie wyporność jednostki wzrosła o ok. 11,2 t. W 1938 roku kontraktowa wyporność standardowa okrętu (bez uzbrojenia) wynosiła 352,1 t, zaś bez zapasów i załogi 343,6 t. Przy normalnym stanie zapasów było to już 396,1 t, natomiast wartość przy wyporności pełnej to 438,3 t. Długość całkowita kanonierki wynosiła 50,04 m, a długość między pionami 47 m. Szerokość okrętu wynosiła 6,92 m. Na próbach stateczności przeprowadzonych w dniu 29 października 1938 roku zanurzenie średnie, przy wyporności 400 t, wyniosło 2,87 m.
Napęd Kanonierka napędzana była dwoma kotłami wodnorurkowymi systemu Normand oraz dwiema tłokowymi maszynami parowymi potrójnego rozprężenia o łącznej mocy 1150 KM, które z kolei napędzały dwie śruby. Kontraktowa prędkość „Komendanta Piłsudskiego” była określana na 15 węzłów. Na próbach kanonierka osiągnęła jednak 15,6 w. W polskiej służbie maksymalna prędkość wynosiła 14,5 w., a ekonomiczna 10 w. Zasięg kanonierki przy prędkości ekonomicznej określono na 950 mil morskich, a przy maksymalnej prędkości 700 mil morskich. Na jednostkę można było załadować maksymalnie 64 t węgla oraz 22,2 t wody. Napięcie elektryczne w sieci elektrycznej wynosiło 110 woltów.
Uzbrojenie Zgodnie z założeniami projektowymi budowanego dla Rosji okrętu miał on być uzbrojony w dwie armaty kal. 75 mm L/50 Canet, jedno działko kal. 47 mm oraz 30 min. Jednostka po wcieleniu do Polskiej Marynarki Wojennej prawdopodobnie była uzbrojona we francuskie armaty Schneider kal. 75 mm wz. 97Wskazywał na to rozkaz Departamentu Spraw Morskich Nr 121 z 4 października 1921 roku, w którym meldowano o częstym uszkodzeniu oporopowrotników do tych armat. Następnie okręt przezbrojono – bądź było to jego pierwsze uzbrojenie – w sześć działek morskich Hotchkiss wz. 85 kalibru 47 mm. Zostały one ustawione po jednym na dziobie i na rufie oraz po dwa na burtach. Dodatkowo zamontowano dwa ciężkie karabiny maszynowe Maxim wz. 08 kalibru 7,92 mm. Na rufie ustawiono również tory minowe na 30 min. W 1925 roku na rufie okrętu ustawiono zakupioną we Francji armatę kal. 100 mm Canet. Przeprowadzone testy wykazały, że armata była zbyt ciężka i w jej miejsce zamontowano lżejszą kal. 75 mm, taką samą ustawiono również na dziobie okrętu.
W 1928 roku „Komendant Piłsudski” był uzbrojony w dwie armaty kal. 75 mm, dwie kal. 47 mm oraz w dwa ckm. Z kolei w 1934 roku na pokładzie zamontowane były dwie armaty kal. 75 mm, jeden zdwojony nkm Hotchkiss wz. 30 kal. 13,2 mm oraz dwa ckm 7,92 mm Maxim wz. 08. Z takim uzbrojeniem kanonierka rozpoczęła działania wojenne, przy czym nie do końca wiadome jest, czy okręt był uzbrojony w nkm. W 1929 roku pojemność komór amunicyjnych dla armat kal. 75 mm została określona na 450 nabojów. W 1928 roku kanonierce przydzielono dodatkowo funkcje trałowe i zamontowano trały Ronarcha typu D.O. francuskiej produkcji, które w Polsce klasyfikowano jako trały ciężkie.
Wyposażenie, załoga i inne ORP „Komendant Piłsudski” w początkowym okresie służby został wyposażony w zakupioną w Finlandii radiostację iskrową 8-R emitującą falę gasnącą, wyprodukowaną przez niemieckie przedsiębiorstwo Telefunken. Następnie dodatkowo na okręcie zainstalowano radiostacje nadawczą RKM/O (3-R, R-4) i odbiorczą RKM/T (12-R, R-25). W lipcu 1930 roku Dowódca Floty wydał zarządzenie określające, że kanonierki będą nadawały na falach o długości 300 m. W 1937 roku kanonierka wyposażona była w wyprodukowane w Polsce radiostacje: nadawczą RKM/P, odbiorczą OU i krótkofalową nadawczo-odbiorczą Z-32. W 1928 roku określony został międzynarodowy sygnał wywoławczy dla radiostacji okrętowej – SPWA.
Na początku lat dwudziestych kanonierkę wyposażono w motorówkę i łódź wiosłową (w celach ratunkowych i transportowych), jednak w 1926 roku na pokładzie znajdowały się dwie łodzie sześciowiosłowe. Takie wyposażenie zostało potwierdzone rozkazem Dowódcy Floty z 18 kwietnia 1930 roku. W 1924 na łodziach umieszczono znak okrętowy „KP”.
Rosjanie w kontrakcie na budowę jednostki określili liczbę załogi okrętu na 48 osób. Etatowa załoga kanonierki w polskiej służbie wynosiła 47–57 marynarzy, w tym 3–4 oficerów. Znana jest wielkość załogi okrętu z 1928 roku, która liczyła 4 oficerów oraz 43 podoficerów i marynarzy. W czerwcu 1931 roku na okręcie zaokrętowanych było 63 członków załogi, natomiast w 1935 roku liczba ta wynosiła 57 osób, w tym 3 oficerów.
W okresie od stycznia 1932 do 1 lipca 1937 roku okręt był oznaczony znakami szybkiej identyfikacji w postaci litery „P” na obydwu burtach oraz jednego czerwonego paska na kominie.
Przebieg służby thumb|„Komendant Piłsudski” (po lewej) i „Generał Haller” podczas wizyty w Helsinkach, początek lat 20.