Pałac Saski – klasycystyczny pałac, który znajdował się przy dzisiejszym placu marsz. Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Był własnością królów Augusta II i Augusta III (1713–1763), następnie siedzibą Liceum Warszawskiego (1804–1817), rosyjskiego Dowództwa III Warszawskiego Okręgu Wojskowego (1864–1915), Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (1918–1939) i Biura Szyfrów (1930–1937). Został wysadzony przez ostatniego użytkownika – okupacyjne wojska niemieckie – w ramach burzenia Warszawy w grudniu 1944 jako jeden z najważniejszych gmachów niemieckiej dzielnicy rządowej. W 2021 podjęto decyzję o odbudowie pałacu.
Historia Powstanie pałacu i czasy saskie Pierwotnie na miejscu pałacu stał dwór Tobiasza Morsztyna. Jego spadkobierca Jan Andrzej Morsztyn na miejscu dworu i części Wału Zygmuntowskiego wybudował po 1661 piętrowy barokowy pałac z czterema wieżami. Pałac ten w 1713 zakupił elektor saski i król Polski August II Mocny, który próbując rywalizować z pałacem wersalskim króla Francji Ludwika XIV (63 tys. m²) rozpoczął jego przebudowę ukończoną w 1724. Pracami kierowali Carl Friedrich Pöppelmann i Joachim Daniel Jauch. Przebudowany pałac stanowił jedno z założeń urbanistycznych Osi Saskiej ciągnącej się od ul. Krakowskie Przedmieście do Koszar Mirowskich. Od 1716 Sala Teatralna pałacu stanowiła wraz z amfiteatrem położonym w Ogrodzie Saskim i Zamkiem Królewskim miejsce organizowania przedstawień teatralnych – Warszawa nie posiadała wówczas osobnego budynku teatralnego. Autorem dekoracji pałacu był Louis de Silvestre.
W ramach rozbudowy obiektu przyłączono do obszaru kompleksu pałacowego sąsiadujące z nim rezydencje magnackie – w 1721 posiadłość rodu Sanguszków, późniejszy pałac Brühla, a w 1726 dołączono rezydencję biskupa Teodora Potockiego, którą później przekształcono w pałac Błękitny, przeznaczony dla Anny Orzelskiej, córki Augusta II Mocnego. Przebudowa pałacu wraz z kształtowaniem założenia architektonicznego Osi Saskiej przebiegała w trzech etapach: pierwszym – od 1713 do początków lat 20. XVIII w., drugim – do śmierci Augusta II Mocnego w 1733 (z powodów finansowych i politycznych król zmuszony był znacznie spowolnić prace budowlane), i ostatecznie trzecim, kiedy w latach 30. i 40. XVIII w. August III Sas ukończył przebudowę kompleksu.
30 września 1733, w początkowej fazie wojny o sukcesję polską, pałac, który po śmierci Augusta II znajdował się w rękach saskich ministrów i posłów współpracujących z Rosją i Austrią, stanowiąc faktyczną enklawę Elektoratu Saksonii, został po nieudanym szturmie zmuszony do kapitulacji przez polski oddział strażnika polnego Bazylego Zagwojskiego. Atak na pałac służył zabezpieczeniu tyłów wojsk koronnych występujących pod dowództwem wojewody kijowskiego Józefa Potockiego w obronie legalnej elekcji królewskiej Stanisława Leszczyńskiego przed interwencją armii rosyjskiej, która wkroczyła na Pragę.
Druga połowa XVIII i początek XIX wieku thumb|Pałac Saski w XVIII wieku|lewo Po śmierci Augusta III Sasa w 1763 pałac utracił status rezydencji królewskiej i podupadł. Wciąż należał jednak do kolejnych elektorów saskich, którzy wynajmowali pomieszczenia w pałacu na biura i mieszkania. 17 kwietnia 1794 podczas insurekcji warszawskiej pod pałacem Saskim od strony wschodniej stoczono z żołnierzami rosyjskimi jedną z dwóch największych bitew w stolicy – powstańcy odparli wtedy atak silnej kolumny wojsk rosyjskich zmierzającej na odsiecz oblężonemu w pałacu na ulicy Miodowej naczelnemu wodzowi armii rosyjskiej Osipowi Igelströmowi.
Od 1804 pałac był siedzibą Liceum Warszawskiego. W 1812 na drugim piętrze prawego skrzydła pałacu, w mieszkaniu służbowym, zamieszkali Mikołaj i Justyna Chopinowie wraz z dziećmi: Ludwiką, Izabellą i Fryderykiem. Tam urodziła się ich trzecia córka, Emilia. Ojciec przyszłego kompozytora od jesieni 1810 pracował w Liceum Warszawskim jako nauczyciel języka francuskiego. Chopinowie mieszkali w pałacu Saskim do 1817.
W latach 1808–1816 pałac Saski był nadal własnością królów Saksonii, jednak gdy na kongresie wiedeńskim Fryderyk August I został zmuszony do zrzeczenia się tytułu księcia warszawskiego, pałac sprzedano rządowi Królestwa Polskiego.
W 1817 podjęto próby zmiany charakteru budynku i okołopałacowego założenia krajobrazowego; polski architekt Piotr Aigner przedstawił projekt częściowej przebudowy pałacu i ustawienia alei stu kolumn wzdłuż Osi Saskiej. Do realizacji tej koncepcji jednak nie doszło, gdyż ówczesny namiestnik Józef Zajączek zrezygnował z przebudowy ze względu na jej wysokie koszty finansowe.
Przebudowa po powstaniu listopadowym W styczniu 1837 odbył się na posiedzeniu Rady Budowlanej konkurs, na którym rozpatrzono projekty przebudowy pałacu Saskiego złożone przez Wacława Ritschla, Józefa Grzegorza Lessla, Antonia Corazziego, Alfonsa Kropiwnickiego i dwa Henryka Marconiego. Zwyciężył projekt Marconiego, ale namiestnik Iwan Paskiewicz odrzucił go bez uzasadnienia i wybrał projekt Wacława Ritschla, który został zatwierdzony w Petersburgu w kwietniu 1837. W sierpniu 1837 pałac Saski nabył za kwotę 115 200 złotych kupiec Iwan Skwarcow. Adam Idźkowski, magister budownictwa i miernictwa oraz absolwent Oddziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, poprawił kształt koncepcji przebudowy budynku oraz wygląd jego fasady zaprojektowanej przez Ritschla i 3 marca 1839 uzyskał zatwierdzenie planów. Na ich podstawie dokonano w latach 1839–1841 przebudowy gmachu w stylu klasycystycznym, rozbierając część środkową pałacu i dodając w tym miejscu kolumnadę w porządku korynckim. Zmodyfikowano także oba skrzydła boczne pałacu, dodając m.in. nawiązujące do stylu kolumnady pilastry. Przebudowany pałac przejął nazwę wcześniejszego budynku.
W listopadzie 1841 przed pałacem odsłonięto pomnik siedmiu polskich oficerów-lojalistów, zabitych 29 listopada 1830 przez powstańców za odmowę przejścia na ich stronę, zaprojektowany przez Antonia Corazziego. W latach 1894–1912 na placu wzniesiono monumentalny sobór św. Aleksandra Newskiego z 70-metrową dzwonnicą od strony ulicy Królewskiej. W związku z budową świątyni pomnik oficerów-lojalistów przeniesiono na plac Zielony.
W 1864 spadkobiercy Iwana Skwarcowa sprzedali pałac władzom wojskowym. Do 1915 gmach zajmowała armia Imperium Rosyjskiego – znajdowało się w nim rosyjskie Dowództwo III Warszawskiego Okręgu Wojskowego.
Okres międzywojenny i II wojna światowa; zniszczenie pałacu
thumb|Defilada wojska niemieckiego po kapitulacji miasta we wrześniu 1939 thumb|Ocalały fragment arkad pałacu Saskiego po wysadzeniu w 1944 Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku w pałacu Saskim ulokowano Sztab Generalny Wojska Polskiego. Działał w nim także zespół pod dowództwem podpułkownika Jana Kowalewskiego, który złamał bolszewickie szyfry, co przyczyniło się do zwycięstwa nad Armią Czerwoną w wojnie z 1920 roku. W 1923 roku przed budynkiem od strony placu Saskiego ustawiono pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. Dwa lata później arkady pałacu Saskiego zostały wybrane przez władze Polski jako miejsce lokalizacji Grobu Nieznanego Żołnierza, którego odsłonięcie odbyło się 2 listopada 1925 roku. W latach 1930–1937 pałac Saski był siedzibą Biura Szyfrów – w grudniu 1932 roku trzech współpracujących z nim matematyków: Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski dokonało w murach budynku pierwszego złamania kodu niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. W 1938 roku należące do Tadeusza Czosnowskiego Biuro Budowlane T. Czosnowski i Ska dokonało gruntownego remontu elewacji pałacuSłownik biograficzny techników polskich tom IV s. 31–32, NOT Warszawa 1994..
W wyniku agresji niemieckiej na Polskę, po kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 obiekt zajął Wehrmacht. Pałac znalazł się w centrum zajmowanej przez władze okupacyjne dzielnicy rządowej, objętej niemiecką segregacją rasową. Mieściła się w nim od grudnia 1941 podlegająca w Generalnym Gubernatorstwie nadkomendantura polowa (Oberfeldkommandantur) Wehrmachtu dla dystryktu warszawskiego, sformowana wówczas na nowo jako 586 OFK na bazie komendantury miejskiej (Stadtkommandantur Warschau) po przeniesieniu 393 OFK do Białej Cerkwi i przemianowana 14 sierpnia 1943 na 225 OFK. Jako oficer Abwehry był do niej przydzielony por./kpt. Wilhelm Hosenfeld. Na czele nadkomendantury stali kolejno gen. mjr (do IV 1942), gen. por. Friedrich Rossum (IV 1942–IX 1943), gen. por. (IX 1943–II 1944) i gen. por. Werner Schartow (II–X 1944).
1 sierpnia 1944 powstańcy warszawscy odcięli znajdującego się w pałacu dowódcę garnizonu warszawskiego, gen. por. Reinera Stahela, od głównych sił niemieckich, ale nie zdołali pokonać doborowych jednostek broniących tego rejonu. Pałac został odblokowany przez oddziały gruppenführera SS Heinricha Reinefartha, które przebiły się tam po dokonaniu rzezi Woli. 19 października 1944 warszawska nadkomendantura polowa Wehrmachtu została przeniesiona do Krakowa w związku z burzeniem Warszawy i realizacją projektu Festung Warschau. W dniach 27–29 grudnia 1944 gmach został wysadzony w powietrze przez oddział Sprengskommando mjr. Wegnera. Ocalał tylko fragment arkad z Grobem Nieznanego Żołnierza, o czym przekonano się po usunięciu gruzów. Według niektórych hipotez fragment ten przetrwał dlatego, że biorący udział w akcji wysadzania pałacu niemiecki żołnierz nie włożył dynamitu w przygotowane wcześniej otwory w tej części budowli z szacunku dla spoczywającego w grobie bezimiennego żołnierza polskiego z cmentarza Obrońców Lwowa.
Okres powojenny; odbudowa pałacu Rozważania i próby w czasach PRL oraz dwóch pierwszych dekadach III RP Po zakończeniu II wojny światowej władze PRL brały pod uwagę odbudowę zachodniej pierzei placu Saskiego (przemianowanego na plac Zwycięstwa), której część stanowił w przeszłości pałac Saski, jednak bez samego pałacu. W 1946 roku przeprowadzono według projektu architekta Zygmunta Stępińskiego rekonstrukcję ocalałego fragmentu arkad budynku z Grobem Nieznanego Żołnierza, pomyślaną jako „trwała rzeźba architektoniczna”, a w 1947 rozpisano pierwszy konkurs architektoniczny, który wyłonił koncepcję częściowej odbudowy pałacu Brühla i zakończył się realizacją budynku Ministerstwa Obrony Narodowej przy ul. Królewskiej 1 w 1950. Rekonstrukcja całości pałacu Saskiego została formalnie dopuszczona po raz pierwszy w 1972 (po podjęciu decyzji o odbudowie Zamku Królewskiego) w założeniach kolejnego konkursu na zagospodarowanie przestrzenne placu Zwycięstwa, który doprowadził do budowy hotelu Victoria na miejscu pałacu Kronenberga. Zwycięski (niezrealizowany) projekt architektów Bohdana Gniewiewskiego i Bolesława Koseckiego zakładał jednak zastąpienie pałacu dwoma pawilonami Muzeum Walk Rewolucyjnych i Wyzwoleńczych, podobnie jak wcześniej zwycięski projekt z 1964. thumb|left|Odkopane pozostałości południowego skrzydła pałacu Saskiego we wrześniu 2006 thumb|left|Odkopane pozostałości północnej strony pałacu Saskiego w maju 2007 thumb|left|Pozostałość pałacu mieszcząca Grób Nieznanego Żołnierza w 2010