mały|Kadr z filmu Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia (1951) Film fantastycznonaukowy (; ), in. film SF – zaliczany do fantastyki gatunek filmowy, który używa motywów opierających się bezpośrednio na dorobku nauki (choć niekoniecznie jej głównego nurtu), lecz często rozwija je w kierunkach nieortodoksyjnych. Najczęściej pojawiające się tematy to życie na innych planetach, podróże w czasie, nadnaturalne zdolności ludzkiego ciała i umysłu i wiele innych. Często łączą się z elementami futurystycznymi, takimi jak roboty, cyborgi, statki kosmiczne, podróże międzygwiezdne i wysoko rozwinięta technologia, a także z problemami społecznymi i politycznymi. Rozwijana bywa również filozoficzna refleksja nad istotą człowieczeństwa.
Źródła gatunku związane są z samymi początkami kina niemego i filmem Podróż na Księżyc (1902) Georges’a Mélièsa, twórcy słynącego z manipulowania taśmą filmową, pioniera efektów specjalnych. Kamieniem milowym było niemieckie Metropolis (1927) Fritza Langa, ekspresjonistyczna dystopia o mieście przyszłości. Aż do lat 60. produkcje filmowe ograniczały się do niskobudżetowych filmów klasy B, aż wreszcie w 1968 roku Stanley Kubrick Odyseją kosmiczną 2001 wprowadził film SF na nowy tor. Od lat 70., dzięki rozwojowi techniki filmowej, wysokobudżetowe produkcje pełne najnowocześniejszych efektów specjalnych zyskiwały coraz wielką popularność, zwłaszcza po sukcesie Gwiezdnych wojen w 1977 roku. Film fantastycznonaukowy jest jednym z gatunków przyciągających do kin rekordową liczbę widzów.
Historia 1900–1930 Pierwsze filmy SF pojawiły się już w epoce kina niemego – były to dzieła krótkometrażowe, zazwyczaj czarno-białe, rzadko kolorowane, jak większość filmów tego czasu. Cechowały je tematy związane z techniką, często miały też zabarwienie humorystyczne. Za pierwszy film tego gatunku uważa się Podróż na Księżyc Georges’a Mélièsa z 1902 roku. Za pomocą manipulacji taśmą filmową zdołano przedstawić lot wystrzelonego z działa statku kosmicznego. Kolejne filmy często łączyły motywy fantastycznonaukowe z horrorem, jak Frankenstein (1910) na podstawie powieści Mary Shelley czy Dr Jekyll and Mr Hyde, ekranizacja książki Roberta Louisa Stevensona. Kierunek bardziej przygodowy reprezentuje 20 000 mil podwodnej żeglugi (1916) na podstawie powieści J. Verne’a. Lata 20. to początek używania wątków fantastycznonaukowych jako komentarza do sytuacji społecznej lub jej przewidywania. Przykładem jest niemieckie Metropolis (1927) i Kobieta na Księżycu (1929). Inne wybitne dzieła epoki kina niemego to m.in. Gabinet doktora Caligari (1920), Aelita (1924), Promień śmierci (1925) i Zaginiony świat (1925).
1931–1960 W latach 30. powstało kilka wysokobudżetowych filmów, m.in. Just Imagine (1930), King Kong (1933), Rzeczy, które nadejdą (1936) i Lost Horizon (1937). W tym czasie pojawiły się również pierwsze ekranizacje komiksów (Flash Gordon, Buck Rogers), które zyskały ogromną popularność. Inne znane dzieła to Frankenstein (1931), Narzeczona Frankensteina (1935), Doctor X (1932), Doktor Jekyll i pan Hyde (1931), Island of Lost Souls (1932), Niewidzialny człowiek (1933), The Man Who Changed His Mind (1936), The Walking Dead (1936). Szczytowe osiągnięcia lat 40. to Black Friday (1940), Dr. Cyclops (1940), Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1941), Zdarzyło się to jutro (1944) oraz The Perfect Woman (1949). Utorowały drogę temu, co później nazwano Złotym Wiekiem filmu SF.
Lata 50. cechował ogromny wzrost zainteresowania nowymi technologiami, zwłaszcza kosmicznymi. Większość produkcji była niskobudżetowa, pojawiały się jednak dzieła lepiej finansowane i o budzących podziw efektach specjalnych. Jeden z najbardziej wpływowych filmów lat 50. to Kierunek Księżyc – opowieść o podróży na Księżyc z konfliktem z Sowietami w tle. Sukces filmu spowodował wzrost chęci inwestowania w kolejne produkcje gatunku. Inne wyróżniające się produkcje tej dekady to Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia (1951), The Thing from Another World (1951), Wojna światów (1952), 20 000 mil podmorskiej żeglugi (1954), Zakazana planeta (1956), Inwazja porywaczy ciał (1956), Przekleństwo Frankensteina (1957), Ostatni brzeg (1959), Journey to the Center of the Earth (1959). Rozwijał się również pokrewny gatunek filmów o potworach: One! (1954), The Beast From 20,000 Fathoms (1953) i Blob, zabójca z kosmosu (1958). Koniec lat 50. to również pojawienie się animacji poklatkowej do tworzenia efektów specjalnych między innymi w To przyszło z głębin morza (1955), Earth vs. the Flying Saucers (1956) i 20 milionów mil do Ziemi (1957).
Międzynarodowa popularność kina fantastycznonaukowego narastała i dotarła nawet do Indii – kino bengalskie wydało w 1958 roku dwa filmy – Parash Pathar (Kamień filozoficzny) i Ajantrik traktujący o relacji człowiek-maszyna.
1961–1970 Lata 60. to okres zastoju w rozwoju filmu fantastycznonaukowego, ale zarazem czas powstania dzieł, które odmieniły oblicze gatunku. 2001: Odyseja kosmiczna (film) Stanleya Kubricka z 1968 roku skierowała gatunek na nowy tor, stosując nieznany dotychczas realizm w przedstawianiu podróży kosmicznej i najnowocześniejsze efekty specjalne. Rozmach opowiedzianej historii i poruszone kwestie filozoficzne wywarły ogromny wpływ na rozwój kina. Inne wybitne filmy tej dekady to Planeta małp (1968) i 451 stopni Fanhrenheita (1966) na podstawie książki Raya Bradbury’ego. Z drugiej strony kampowa Barbarella rozwinęła mniej poważną stronę gatunku. Alphaville Jean-Luca Godarda, dzieło francuskiej nowej fali, ukazało futurystyczny Paryż opanowany przez sztuczną inteligencję, która zakazała wszelkich emocji.
1971–1990 thumb|Planeta Małp (1974) Film lat 70. odzwierciedlał dwie tendencje. Z jednej strony zakończone sukcesem lądowanie na Księżycu zaowocowało wzrostem fascynacji kosmosem – przykładem jest Solaris Andrieja Tarkowskiego (1972). Z drugiej – fantastyka naukowa skupiła się na ludzkich lękach przed zagrożeniem własną działalnością (Niemy wyścig – ekologia, Świat Dzikiego Zachodu – starcie człowieka z robotami, THX 1138 – starcie człowieka z nowoczesnym państwem, Mechaniczna pomarańcza – manipulowanie ludzkim umysłem, Mad Max – wojna jądrowa). Pojawiały się jednak również komedie – jak Śpioch Woody’ego Allena czy Ciemna gwiazda Johna Carpentera.
Sukces Gwiezdnych wojen (1977) i Bliskich spotkań trzeciego stopnia (1978) to moment przełomowy. Filmowy Star Trek (1979) był precedensowym przeniesieniem telewizyjnego serialu na wielki ekran. Równocześnie Disney postanowił zainwestować w fantastycznonaukowe kino familijne: powstały filmy takie jak Ucieczka na Górę Czarownic, Czarna dziura, Ucieczka nawigatora i Kochanie, zmniejszyłem dzieciaki. Przeciwną stronę spektrum reprezentowali Ridley Scott i James Cameron. Obcy – ósmy pasażer Nostromo, Łowca androidów i Terminator ukazują mroczną wizję przyszłości pełnej chaosu, zagrożenia, wrogich i niebezpiecznych obcych i androidów. Dla kontrastu Steven Spielberg w E.T., jednym z kasowych przebojów dekady, przedstawił kosmitę łagodnego i przyjaznego.
Finansowe porażki Diuny na podstawie powieści Franka Herberta, Flasha Gordona czy 2010: Odysei kosmicznej, kontynuacji arcydzieła Stanleya Kubricka, doprowadziły do spadku popularności gatunku i zniechęciły producentów do inwestowania w prawa autorskie kolejnych książkowych bestsellerów. disneyowski Tron również nie odniósł wielkiego sukcesu. Druga połowa lat 80. należała jednak do serii Terminator i RoboCop. Filmy Roberta Zemeckisa z serii Powrót do przyszłości spotkały się z entuzjazmem krytyków i widowni i urosły do rangi fenomenu. Sequel Obcego: ósmego pasażera Nostromo, Obcy – decydujące starcie z 1986 roku, odmienny w nastroju od części pierwszej, także odniósł ogromny sukces, a odtwórczyni głównej roli, Sigourney Weaver, została nominowana do Oscara. Z drugiej strony globu japońska animacja Akira (1988) zyskała ogromną popularność także poza Krajem Kwitnącej Wiśni.
1991–2010 Lata 90. to rozwój internetu – w filmie SF znalazł odbicie w cyberpunku, podgatunku zajmującym się relacją człowieka i maszyny. Najważniejsze z nich to Pamięć absolutna (1990), Kosiarz umysłów (1992), Ghost in the Shell (1995), Matrix (1999). Wzrastała popularność filmu katastroficznego (Armageddon), filmów o inwazji obcych (Dzień niepodległości) czy eksperymentach genetycznych (Park Jurajski, Gattaca – szok przyszłości). Kolejne filmy przyczyniały się do rozwoju technik komputerowych, które używane były w następnych produkcjach – efekty specjalne swój rozwój zawdzięczają m.in. pracom nad Parkiem Jurajskim i Terminator 2: Dzień sądu. Pierwsze dekada XXI wieku to epoka filmów o superbohaterach (filmy z serii X-Men, trylogia Spider-Man, Hulk, Iron Man, Watchmen: Strażnicy) i SF przywiązanego do Ziemi: począwszy od Matrixa (1999) i jego kolejnych części, A.I. Sztuczna inteligencja, Raport mniejszości, W stronę słońca, Dystrykt 9, Ludzkie dzieci, Equilibrium. Wyjątek stanowi trzeci epizod Gwiezdnych wojen (2005), Serenity, Moon, Avatar.
Od 2011 Początek drugiej dekady wieku kontynuuje tendencje poprzedniej – największą popularnością cieszy się kino superbohaterskie i ekranizacje komiksów (Kapitan Ameryka: Pierwsze starcie, Thor, Avengers, Niesamowity Spider-Man), kontynuacje lub nawiązania do kasowych przebojów (Geneza planety małp, Prometeusz, Tron: Dziedzictwo), pojedyncze filmy badające nieeksploatowane dotychczas tereny (jak Incepcja – temat postrzegania rzeczywistości i snu, Melancholia – połączenie filmu katastroficznego z refleksją nad ludzkim umysłem, Looper – Pętla czasu – połączenie podróży w czasie z filmem gangsterskim, Iron Sky – komedia o nazistowskiej kolonii na Księżycu, wielopłaszczyznowy Atlas chmur), bijące rekordy finansowe i przyciągające do kin ogromną widownię.
Motywy Fantastyka naukowa jest z definicji spekulatywna i poświęca wiele miejsca nauce i technice. Często jednak science-fiction, zwłaszcza w wydaniu hollywoodzkim, oddala się od głównego nurtu nauki, stawiając raczej na atmosferę i efekty artystyczne, odrzucając naukowe fakty na rzecz spektakularnej scenografii i wciągającej akcji.
Wiele filmów tego gatunku zawiera elementy mistyczne, okultystyczne, magiczne i nadnaturalne, zgodnie z definicjami przynależące raczej do fantasy czy gatunków powiązanych z religią. Zabieg taki zbliża dzieło raczej do „fantazji naukowej” opartej na quasi-religijnej filozofii. Do tego podgatunku zalicza się dzieła takie jak Gwiezdne wojny, Źródło, Atlas chmur, Thor.
Kinematografia często zaciera granice między gatunkami – do tego rodzaju należy przede wszystkim kino superbohaterskie, opowiadające o zwykłych ludziach, którzy nabywają nadludzkie zdolności. Wyjaśnienie tej przemiany często można uznać za raczej pseudonaukowe – Bruce Banner zmieniający się w olbrzymiego Hulka jest ofiarą promieniowania, Spider-Man został ugryziony przez genetycznie zmodyfikowanego pająka, Fantastyczna Czwórka również została napromieniowana.
Motywy pojawiające się w kinie fantastycznonaukowym różnią się częstością występowania. Horror w scenerii science-fiction i space opera to dwa z najpopularniejszych. Często futurystyczna sceneria służy tylko jako tło opowieści, która mogłaby rozgrywać się również w innym kontekście, np. wojennym czy westernowym. Częste są kosmiczne ekspedycje i wyprawy na odległe planety oraz antyutopie.
Obce cywilizacje