thumb|alt=Zdjęcie przedstawiające dwóch grających w szachy ludzi oraz innych dwóch im się przypatrujących.|Gra w parku publicznym w Kijowie z wykorzystaniem zegara szachowego. thumbnail|alt=Zdjęcie przedstawia sześć rodzajów bierek szachowych Stauntona.|Bierki szachowe Stauntona. Od lewej do prawej: król, wieża, hetman, pion, skoczek, goniec. Zasady gry w szachy – prawidła regulujące sposób rozgrywania partii szachów. Choć pochodzenie gry nie zostało dokładnie wyjaśnione, to współczesne zasady ukształtowały się w średniowieczu. Ewoluowały one do początków XIX wieku, kiedy to osiągnęły właściwie swą bieżącą postać. W zależności od miejsca zasady gry różniły się od siebie, współcześnie za przepisy gry odpowiada Międzynarodowa Federacja Szachowa (Fédération Internationale des Échecs, FIDE). Przepisy te mogą się różnić w przypadku różnych wariantów gry, np. dla szachów szybkich, błyskawicznych czy korespondencyjnych.

Szachy to gra, w której udział biorą dwie osoby. Rozgrywa się ją na planszy nazywanej szachownicą, gdzie rozstawia się 32 bierki (sześciu rodzajów, w tym po 8 pionów i 8 figur, łącznie 16 dla każdego z graczy). Celem gry jest danie mata, tzn. zagrożenie królowi przeciwnika usunięciem z dalszej rozgrywki („zbiciem”), którego nie sposób uniknąć. Gry jednak nie zawsze kończą się matem – gracze często poddają się, jeśli uważają, że dalsza gra doprowadzi do ich ostatecznej porażki. Zasady przewidują kilka sposobów remisowego zakończenia gry.

Oprócz podstawowych zasad poruszania bierek zasady regulują także wykorzystywane wyposażenie, kontrolę czasu, zachowanie i etykę graczy, ułatwienia dla niepełnosprawnych graczy, zapis posunięć za pomocą notacji szachowej, jak również sposoby postępowania w przypadku nieprawidłowości napotkanych w czasie gry.

Rozstawienie

Szachy rozgrywa się na szachownicy, kwadratowej planszy podzielonej na 64 kwadratowe pola (osiem na osiem) o dwóch naprzemiennych kolorach, podobna do warcabnicy używanej w warcabach. Bez względu na rzeczywisty kolor pól, jaśniejsze nazywa się „białymi” (bądź „jasnymi”), zaś ciemniejsze określa się jako „czarne” (lub „ciemne”). Umowne są też nazwy graczy oraz jego bierek: jaśniejsze bierki nazywane są „białymi”, ciemniejsze bierki z kolei noszą nazwę „czarnych”; z tego względu gracza posługującego się białymi bierkami nazywa się „białym”, a gracza korzystającego z czarnych bierek – „czarnym”. Szachownicę ustawia się tak, by w lewym dolnym rogu planszy znajdowało się czarne pole (stąd w prawym dolnym musi znajdować się białe). Każdy gracz dysponuje szesnastoma bierkami: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Bierka !! Król !! Hetman !! Wieża !! Goniec !! Skoczek !! Pion |- ! Liczba | 1 || 1 || 2 || 2 || 2 || 8 |- ! Symbole | 25px25px | 25px25px | 25px25px | 25px25px | 25px25px | 25px25px

Na początku gry bierki rozmieszczone są jak na diagramie obok. Drugi rząd od strony gracza mieści osiem pionów; rząd najbliższy graczowi zawiera pozostałe bierki nazywane figurami: wieże znajdują się w narożnikach planszy; skoczki sąsiadują z wieżami od strony wewnętrznej; gońce umieszcza się obok skoczków po ich wewnętrznej stronie; hetmana rozstawia się na jednym ze środkowych pól – tym, które ma kolor zgodny z kolorem gracza: biały hetman na białym polu, czarny hetman na czarnym polu; król zajmuje ostatnie wolne pole w dolnym rzędzie, obok hetmana.

Hetmany i wieże nazywa się figurami ciężkimi, zaś gońce i skoczki to figury lekkie.

Wskazywanie pól thumb|200px|alt=Diagram przedstawiający nazewnictwo pól – kolumny oznacza się literami od „a” do „h”, rzędy opisuje się cyframi od „1” do „8”. |Nazewnictwo pól w notacji algebraicznej. Z każdym polem szachownicy utożsamia się w jednoznaczny sposób parę złożoną z litery oraz cyfry. Linie pionowe, nazywane kolumnami, opisuje się kolejno – od lewej do prawej strony białych – literami od a do h. Podobnie linie poziome, nazywane rzędami, numeruje się kolejno – od najbliższej białym – cyframi od 1 do 8. W ten sposób można wskazać dowolne pole podając jego literę kolumny oraz cyfrę rzędu. Przykładowo biały król rozpoczyna grę stojąc na polu e1, z kolei czarny skoczek może w pierwszym posunięciu przejść na jedno z pól a6 lub c6.

Linie ukośne tworzone przez pola tego samego koloru sąsiadujące narożnikami nazywa się przekątnymi lub diagonalami. Praktykujący szachiści pod nazwą linia rozumieją zwykle rzędy bądź kolumny, przy czym zwykle z kontekstu wynika to, o które z tych pojęć chodzi.

Rozgrywka Pierwsze posunięcie wykonują białe, następnie gracze wykonują ruchy na przemian. Wykonanie ruchu jest obowiązkowe; nie można z niego zrezygnować, nawet wtedy, gdy ma on prowadzić do strat czy przegranej. Gra toczy się do zamatowania jednego z króli, rezygnacji gracza z dalszej gry lub gdy nastąpił remis, którego reguły opisano niżej. Dodatkowo jeśli gra ograniczona jest kontrolą czasu, to gracz, który przekroczył czas, przegrywa.

Oficjalne zasady gry nie przewidują sposobu wyboru gracza grającego białymi bierkami. O tym, kto gra białymi decydują jednak reguły danego turnieju (rozgrywanego np. w systemie szwajcarskim czy kołowym) lub, w przypadku gry amatorskiej, obopólna zgoda, gdzie korzysta się często z pewnej formy wyboru losowego: jeden z graczy chowa wtedy białego piona w jednej dłoni, a czarnego w drugiej i pozostawia wskazanie przeciwnikowi koloru bierek, którymi ten będzie grał, do wyboru.

Posunięcia Jeśli gracz mający wykonać ruch (będący na posunięciu) dotknie swojej bierki, jest zobligowany do wykonania ruchu tą właśnie bierką – pod warunkiem, że taki ruch jest możliwy (tzw. reguła dotkniętej figury). Jeśli gracz dotknie bierki przeciwnika, musi ją zbić, o ile jest to możliwe. Jeśli istnieje konieczność poprawienia ustawienia bierek na szachownicy, gracz musi uprzedzić przeciwnika zwyczajowym poprawiam (lub , czy ).

Jeśli gracz wykonał ruch niezgodny z przepisami, musi cofnąć bierkę na początkowe pole i wykonać nią inny ruch, o ile taki jest możliwy (jeśli nie jest możliwy, może wykonać dowolny ruch inną bierką). Jeśli nieprawidłowy ruch został zauważony w późniejszej fazie gry, partia powinna zostać cofnięta do pozycji sprzed tego ruchu. W partiach turniejowych taki przypadek karany jest przez sędziego zwiększeniem czasu na zastanowienie przeciwnika, a ponowna taka sytuacja - przegraną partii.

W przeszłościFIDE Laws of Chess obowiązujące przed 1 lipca 2014, załącznik B. wykonanie nieprawidłowego posunięcia w szachach błyskawicznych oraz zakończenie go przyciśnięciem dźwigni zegara szachowego powodowało natychmiastową przegraną partii. Obecnie przepis ten nie występuje.

Podstawowe ruchy

Każda bierka porusza się na sobie właściwy sposób. Ruchy wykonuje się na wolne pola, wyjąwszy pola zajęte przez bierki przeciwnika. Z wyjątkiem skoczków bierki nie mogą przeskakiwać innych. Bicie bierki przeciwnika to ruch bierki na pole, na której stoi bierka przeciwnika (jedynym wyjątkiem jest en passant, bicie w przelocie), wówczas bierka atakująca zajmuje miejsce bierki zbijanej, która jest zdejmowana z szachownicy i nie bierze udziału w dalszej grzePodczas promocji piona formalnie ustawia się całkowicie „nową” figurę na szachownicy, choć często fizycznie bywa to figura wcześniej z niej usunięta. Mimo wszystko nową bierkę uważa się za różną od uprzednio zbitej; ustawienie tej samej fizycznie bierki jest podyktowane względami wygody. Co więcej wybór promowanej przez gracza figury nie ogranicza się do zbitych wcześniej bierek.. Król może być szachowany, tzn. może być zagrożony zbiciem, lecz nie może być zbity (zob. niżej). Król może ruszać się o jedno pole w poziomie, pionie lub na ukos. Najwyżej raz w grze każdy z króli może wykonać specjalny ruch zwany roszadą (zob. niżej). Goniec może ruszać się o dowolną liczbę wolnych pól po przekątnych. Wieża porusza się o dowolną liczbę wolnych pól w poziomie i pionie; porusza się ona również podczas roszady. Hetman porusza się o dowolną liczbę wolnych pól w poziomie, pionie i na ukos (łączy w ten sposób w sobie ruchy wieży i gońca). Skoczek rusza się na najbliższe pole nie znajdujące się w tym samym rzędzie, kolumnie lub przekątnej; innymi słowy poruszają się one o dwa pola na kształt wieży, a następnie jedno pole prostopadle do tego kierunku. Ruch skoczka nie jest blokowany przez inne bierki, tzn. „skacze” on na nowe pole. Ruchy skoczka opisuje się także porównując je do litery „L” lub cyfry „7” (lub dowolnej odbitej, w poziomie i pionie, ich postaci), przy czym wykonuje on dwa kroki w danym kierunku, 90° zwrot w jednym z kierunków i krok w nowo wybranych kierunku. Pion ma najbardziej rozbudowane zasady poruszania się: Pion może poruszyć się o jedno pole naprzód, o ile nie jest ono zajęte. Jeżeli nie wykonano danym pionem posunięcia, to w pierwszym ruchu ma on możliwość wykonania ruchu o dwa pola naprzód, o ile żadne z tych pól nie jest zajęte. Pion nie może ruszać się do tyłu. Piony są jedynymi bierkami, które biją inaczej niż się poruszają. Mogą one zbić wrogą bierkę, jeśli znajduje się ona na jednym z dwóch pól sąsiadujących w poziomie z polem przed nimi (tzn. z pól na ukos przed nimi), lecz nie mogą się tam ruszyć, jeśli pola te są wolne. Piony mają również dwa szczególne posunięcia: en passant (bicie w przelocie) oraz promocję.

Roszada

Roszada składa się z wykonania posunięcia króla o dwa pola w stronę wieży, a następnie umieszczeniu wieży po drugiej stronie króla na polu z nim sąsiadującymNiedozwolone jest jednoczesne poruszenie wieży oraz króla, gdyż „każdy ruch musi być wykonany tylko jedną ręką” (artykuł 4.1 Zasad gry w szachy FIDE); w oficjalnych rozgrywkach pierwszym ruchem w roszadzie musi być ruch króla, inaczej ruch wieżą musiałby zostać potraktowany jako jedyny ruch tą figurą.. Roszada jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy spełnione są wszystkie poniższe warunki: król ani wieża biorąca udział w roszadzie nie wykonały jeszcze posunięcia; między królem a wieżą nie ma innych bierek; król nie jest szachowany oraz w trakcie roszady nie przechodzi ani zakończy ruchu na polu atakowanym przez bierkę przeciwnika; król oraz wieża znajdują się w tym samym rzędzieBez tego dodatkowego obostrzenia możliwa byłaby promocja piona z kolumny e na wieżę, a następnie wykonanie roszady wzdłuż kolumny szachownicy (o ile tylko spełnione byłyby inne warunki). Ten rodzaj roszady został „odkryty” przez Maksa Pama i wykorzystany przez Tima Krabbégo w zagadce szachowej przed zmianą przepisów przez FIDE w 1972, które zabroniły tego posunięcia. Zob. Chess Curiosities (Ciekawostki szachowe) Krabbégo, jak również roszada Pama-Krabbégo z diagramami online..

Bicie w przelocie (En passant)

right|275px|alt=Trzy grafiki ukazujące bicie w przelocie (en passant). Początkowo biały pion rusza się z pola a2 na a4; następnie czarny pion rusza się z b4 na a3; wreszcie biały pion na a4 jest usuwany z szachownicy|en passant Jeśli gracz A wykona ruch pionem o dwa pola, zaś gracz B ma piona w piątym, patrząc z jego perspektywy, rzędzie i sąsiadującej kolumnie, to pion gracza B może zbić piona gracza A tak, jak gdyby wykonał on posunięcie o jedno pole. Bicie to można wykonać tylko w ruchu bezpośrednio po ruchu pionem o dwa pola. W przykładzie obok: jeśli biały pion wykona posunięcie z a2 na a4, to czarny pion na b4 może zbić go en passant (w przelocie) kończąc swe posunięcie na polu a3.

Promocja piona