Protestantyzm na Śląsku Cieszyńskim – przejawia się wyraźną obecnością Kościoła ewangelicko-augsburskiego, a także, w znacznie mniejszym stopniu, innych wyznań protestanckich na Śląsku Cieszyńskim, stanowi do dziś jeden z głównych czynników, wyróżniających ten region od innych, w większości katolickich regionów Polski i Czech. Protestanci stanowią znaczny procent ludności (od 10 do 50%) w takich miejscowościach Śląska Cieszyńskiego, jak Cieszyn, Skoczów, Ustroń, Goleszów i Hażlach. W Wiśle wszystkie denominacje protestanckie stanowiły w 2007 roku około 2/3 mieszkańców (spadek z poziomu 94,4% w 1900), co jest w Polsce zjawiskiem wyjątkowym, analogicznie w Czechach z większością ateistyczną. Procentowy udział ludności ewangelickiej ma jednak tendencję spadkową29% w 1790, 25,7% w 1890, 22,6% w 1900, 21,5% w 1910 (G. Wnętrzak, Stosunki..., 2014, s. 37); w 1921 ewangelicy w polskiej części regionu stanowili prawie 30%, z czego jedną trzecią stanowili Niemcy, którzy opuścili region po II wojnie światowej..

W Bielsku-Białej, na tzw. Bielskim Syjonie, znajduje się jedyny w Polsce pomnik Marcina Lutra. thumb|left|Śląsk Cieszyński

Początki Reformacji Możliwe, że nauki Marcina Lutra dotarły na Śląsk Cieszyński już w latach 20. XVI wieku wraz z najbardziej jego mobilnymi mieszkańcami, kupcami. Jednakowoż za rządów Kazimierza II (do 1528) oraz regencji Anny Hohenzollern (1528–1539) i Jana z Pernsteinu (1528–1544) dominował w Księstwie Cieszyńskim katolicyzmI. Panic, 2010, s. 295.. Po objęciu samodzielnej władzy przez księcia Wacława III Adama około 1545 rozpoczęła się akcja reformacyjna w jego włościach. Tu luterański program „taniego i dostępnego dla wszystkich” Kościoła (czyli zwolnienie z wielu obowiązkowych podatków i świadczeń) został życzliwie przyjęty przez miejscową szlachtę, mieszczan i chłopów. Dawniej oceniano, że za jego panowania nawet 90% miejscowej ludności była ewangelikami (jak również prawie wszystkie kościoły), choć najnowsze badania wykazują, że reformacja nie odniosła tu aż tak dużego sukcesu. Wydany w 1568 Porządek kościelny ustalał zasady wiary i kultu ewangelickiego w księstwie. Ten porządek został poszerzony o artykuły dotyczące spraw organizacyjnych kościoła i spraw szkolnych i ponownie wydany w 1584 przez księżnę Sydonię Katarzynę.

W 1596 roku książę Adam Wacław, syn i następca Wacława III Adama, wydał dyplom (dokument) dla Jabłonkowa, w którym zobowiązał siebie i swoich następców, że nie będą w mieście wprowadzali innej religii, jak tylko ewangelicko-augsburską, ani nie będą ustanawiali w mieście duchowieństwa innego wyznania, lecz zachowają jego obywateli przy wierze luterańskiej. Analogiczny dyplom otrzymało od księcia w 1598 miasto Cieszyn. Podobne zobowiązania przyjęli na siebie panowie stanowi wobec miast Frysztat (w 1588 Mikołaj Cygan) i Bielsko (w 1587 Adam Schaffgotsch).

Kontrreformacja Rosnąca presja ze strony Habsburgów spowodowała, że syn księcia – Adam Wacław w 1610 powrócił do rzymskiego katolicyzmu. Nastała epoka rekatolicyzacji państwa, przerwana w czasie wojny trzydziestoletniej, kiedy Księstwo wielokrotnie było zajmowane przez wojska protestanckie. Po klęsce protestantów czeskich w bitwie na Białej Górze sytuacja protestantów na Śląsku stała się dramatyczna; w 1629 księżna cieszyńska Elżbieta Lukrecja pozbawiła innowierców w mieście Cieszynie wszelkich praw, jednak to rozporządzenie nie było przestrzegane. Tym niemniej, zaczęto usuwać pastorów (m.in. Jerzy Trzanowski musiał wyjechać z Bielska). W 1652 w rękach katolików znajdowały się kościoły w miastach książęcych w Cieszynie, Jabłonkowie, Skoczowie i Strumieniu, ponadto właśnie odebrano kościoły protestantom w Bielsku i Frysztacie. Pośród kościołów wiejskich do katolików należały świątynie miejscowościach książęcych: Puńcowie, Bielowicku, Lipowcu, Grodźcu, Orłowej, kaplica w Pierśćcu; a z miejscowości szlacheckich w Czechowicach i Piotrowicach. Katolicy dominowali i posiadali kościoły we frydeckim państwie stanowym: Frydku, Dobrej, Skalicy, Bruzowicach i Siedliszczu. W rękach protestantów pozostawały niemal wszystkie pozostałe świątynie we wsiach szlacheckich.

Pod rządami Habsburgów Po śmierci księżnej Elżbiety w 1653, władzę nad księstwem przejęli Habsburgowie. Wzmożona akcja kontrreformacyjna rozpoczęła się w 1654, kiedy to 20 marca do Cieszyna przybyli dwaj komisarze cesarscy i jeden biskupi, tworząc specjalną komisję, która odebrała pozostałe w rękach ewangelików 49 kościołów i 1 kaplicę (przy czym nie wszystkie wymienione w 1652 jako będące w rękach ewangelików zostały w sprawozdaniu komisji wymienione). Odtąd posiadanie jakichkolwiek pism „heretyckich” stało się przestępstwem. Wobec innowierców Austriacy stosowali przemoc, konfiskaty i inne formy dyskryminacji. Wiele rodzin ewangelickich uciekło z Księstwa, pozostali praktykowali swoje wyznanie potajemnie, chowając w skrytkach Biblie i inne pisma religijne, a nabożeństwa odprawiając w tzw. leśnych kościołach, czyli odludnych i trudno dostępnych miejscach na stokach górskich (zachowało się kilka z nich, m.in. najbardziej znany na Równicy koło Ustronia, gdzie w dniu katolickiego święta Bożego Ciała odbywa się doroczne nabożeństwo i na Szymkowie k. Wisły).

Łaska cesarska Po zakończeniu wojny północnej luterański król szwedzki Karol XII w 1707 w Altranstädt upomniał się o swobody wyznaniowe dla śląskich protestantów. Cesarz Józef I, w wyniku dodatkowych negocjacji we Wrocławiu, wydał „reces egzekucyjny”, w którym zezwolił na wybudowanie 6 protestanckich tzw. „kościołów łaski” w pobliżu miast: Milicz, Kożuchów, Żagań, Kamienna Góra, Jelenia Góra i Cieszyn. thumb|left|Kościół Jezusowy w Cieszynie

„Kościół Łaski” w Cieszynie

24 maja 1709 wysłannik cesarza hrabia Jerzy Zinzendorf na terenie budowy przyszłej świątyni w Cieszynie, zatknął godło cesarskie, jako znak udzielonej łaski. Już 2 czerwca pierwsze publiczne nabożeństwo po okresie prześladowań odprawił w tym miejscu przybyły z Wołczyna pastor Jan Muthmann, który stał się organizatorem nowej parafii. Budowa kościoła, zwanego „Jezusowym” trwała kilkanaście lat (w miarę pozyskiwania środków ze zbiórek i darów z zagranicy), a w 1750, po uzyskaniu specjalnego zezwolenia, dobudowano wieżę. Był to jedyny kościół protestancki na Śląsku Cieszyńskim i w okolicach; z tego powodu jego ogromne wnętrze z piętrowymi emporami mogło pomieścić aż 6000 osób.

Po zakończeniu kontrreformacji

thumb|Odsetek protestantów w gminach Księstwa Cieszyńskiego w 1910 roku Okres kontrreformacji zakończył się wydaniem Patentu Tolerancyjnego (1781, na Śląsku ogłoszony dopiero w 1782 w zmodyfikowanej formie) cesarza Józefa II. W miejscowościach zamieszkałych przez znaczny odsetek ewangelików zezwolono budować domy modlitwy (bez wieży) i mieć szkoły wyznaniowe. Miejscowi ewangelicy włączeni zostali do struktury organizacyjnej ewangelickich kościołów w Austrii, stając się częścią senioratu śląskiego i superintendentury (diecezji) morawsko-śląskiej. Dzięki wydaniu tego patentu do cieszyńskiego kościoła-matki dołączyły nowe zbory w regionie: Bielsko (gdzie powstał tzw. Bielski Syjon), Jaworze, Błędowice, Ligotka Kameralna, Wisła, Bystrzyca, Ustroń, Goleszów, Nawsie, Drogomyśl, Stare Bielsko.

W 1790 na Śląsku Cieszyńskim mieszkało 35 334 protestantów (29,02%).

Równouprawnienie thumb|Kościół Zbawiciela w Bielsku-Białej – główna budowla Bielskiego Syjonu Równouprawnienie katolików i ewangelików nastąpiło w wyniku Wiosny Ludów w 1849, kiedy zagwarantowano innowiercom pełne prawa obywatelskie i wolność wyznania.

Patent Protestancki z 1861 zagwarantował ewangelickim kościołom prawo do samorządu. Ewangelicy Śląska Cieszyńskiego – stanowiący wówczas ok. 25% mieszkańców regionu, w ok. 80% polskojęzycznych – przystąpili do energicznego organizowania życia kulturalnego i zakładania nowych zborów. Jako pierwszy w regionie po wydaniu Patentu Protestanckiego zorganizował się zbór w Orłowej, gdzie wybudowano własny kościół poświęcony w 1862. W 1875 odłączył się od niego mający charakter czeski zbór filialny w Morawskiej Ostrawie. W 1888 jako zbór filialny zorganizował się Bogumin, gdzie 2/3 stanowili Niemcy a 1/3 Polacy. W 1865 przy nowym kościele zorganizował się zbór w Skoczowie, w 1866 zbór w Międzyrzeczu, w 1869 powstał zbór filialny Ligotki Kameralnej w Starych Hamrach, a w 1888 stacja kaznodziejska w Lipinach przy Frydku (jako filia od 1896). W 1902 powstał zbór w Trzyńcu. W 1909 funkcjonowało na Śląsku Cieszyńskim 18 samodzielnych zborów luterańskich, dodatkowo część śląskich miejscowości obejmował zbór w Morawskiej OstrawieZ historii Kościoła..., 1992, s. 169..

Bezpośrednio po Wiośnie Ludów ludność ewangelicka pozostawała w zasadzie poza zasięgiem rodzącego się polskiego ruchu narodowego, pomimo że jego czołowym działaczem był ewangelik Paweł Stalmach. Wiązało się to z postawą większości pastorów idącej za stwierdzeniem „Wiara ewangelicka jest niemiecka, dlatego musi iść z Niemcami”J. Gruchała, K. Nowak, Śląsk Cieszyński..., 2013, s. 49.. W odpowiedzi na Tygodnik Cieszyński, Karol Kotschy, pastor w Ustroniu, wraz z Andrzejem Źlikiem, profesorem gimnazjum ewangelickiego w Cieszynie, zaczął wydawać tygodnik Nowiny dla ludu wiejskiego. Sytuacja zaczęła się nieco zmieniać pod koniec lat 60. XIX wieku. W 1865 Jerzy Heczko z Ligotki Kameralnej wydał kancjonał w języku polskim, który zastąpił dotąd stosowany dialekt morawski – początkowo z wyjątkiem Wisły i Nawsia. Zbór w Nawsiu był jeszcze pod opieką (do 1874) pochodzącego ze Vsetína popularnego czeskiego pastora, Jana Winklera, który już na początku lat 40. XIX wieku wyrażał nadzieję, że w przyszłości miejscowi polskojęzyczni ewangelicy poczują przynależność do narodu czeskiego. W 1866 do Cieszyna z Warszawy przybył ksiądz Leopold Otto, który zaangażował się w polską działalność narodową, skupiając wokół siebie grupkę przyszłych polskich ewangelickich działaczy narodowych, jak Jan Śliwka. Byli oni zwalczani przez superintendenta Theodora Haasego, który wydawał gazetę „Nowy Czas. Tygodnik polityczny”. Po jego śmierci w 1909 rolę tę przejęła wówczas ukonstytuowana Śląska Partia Ludowa. Jej zwolennicy nazywani byli ślązakowcami, od gazety „Ślązak”, lub kożdoniowcami, od jego przywódcy Józefa Kożdonia. W opozycji do nich stał obóz narodowo-polski, tzw. michejdowcy (część skupiona wówczas wokół Jana Michejdy). Sami ślązakowcy oceniali, że ich zwolennikami jest 3/4 ewangelików, w tym w największym odsetku w większościowo ewangelickich gminach wiejskich w okolicy Skoczowa.

Na początku XX wieku wśród miejscowych ewangelików powstał ruch społecznościowy, z którego wyłonił się ruch religijny o charakterze zielonoświątkowym; w 1910 ten ruch zielonoświątkowy został zarejestrowany przez władze Monarchii Austro-Węgierskiej pod nazwą Związek Stanowczych Chrześcijan.

Liczba ewangelików na Śląsku Cieszyńskim rosła, ale jej procentowy udział wykazywał tendencję spadkową: 77 077 (25,7%) w 1890, 83 492 (22,6%) w 1900, 93 566 (21,5%) w 1910. W roku 1912 w senioracie śląskim w 25 zborach żyło 106 713 ewangelików, co stanowiło 17,96% wszystkich ewangelików AustriiWagner, Oskar: Kościół macierzysty wielu krajów, Bielsko-Biała i Cieszyn 2008, s. 440..

Kościół ewangelicki zrzeszał pod koniec I wojny światowej w 18 zborach około 96 tysięcy wyznawców, z czego 20 000 Niemców, 69 000 Polaków i 7 tysięcy Czechów (według kryterium językowego).