Wałczenie – wymowa ł jak u niezgłoskotwórczego (w zapisie fonetycznym []).

Wałczenie zaczęło zachodzić w języku polskim od XVI−XVII wieku. Wymowa taka pojawiła się początkowo na wsi (chłopi) i wśród warstw niewykształconych, a od przełomu XIX i XX w. jest ogólnie przyjętą normą. Przedniojęzykowo-zębowe ł, (w zapisie fonetycznym []) występuje współcześnie jedynie w gwarach kresowych oraz na pograniczu wschodnim i południowym. Mimo to w XX w. wciąż wymowa przedniojęzykowa była uczona w szkołach aktorskich, stąd nazywane bywa „ł scenicznym”, i do połowy lat 60. dominowała w filmach, a pojedynczy aktorzy zachowali ją jeszcze w latach 90. Z czasem jej stosowanie w kulturze popularnej zachowało funkcję sygnalizowania kresowego pochodzenia bohaterów lub niosło cechy stereotypów (homoseksualizmu) albo stało się parodystyczne.

Przechodzenie welaryzowanego l ([]) w półsamogłoskę [w] jest częstym zjawiskiem w różnych językach, gdyż głoski te są do siebie bardzo podobne z akustycznego punktu widzenia. Ponieważ głoska [l] na wygłosie sylaby ma większą tendencję do bycia welaryzowaną niż na nagłosie, zjawisko to częściej zachodzi w tej pozycji. Podobnym zjawiskiem jest przechodzenie spalatalizowanego l ([]) w półsamogłoskę [j].

Wokalizacja, czyli proces przechodzenia [] i [] w samogłoskę lub półsamogłoskę występuje w wielu językach indoeuropejskich: w języku polskim w niektórych dialektach języka angielskiego (np. w Estuary English) [] jest zastępowane przez [], [] lub [] w pozycji przed spółgłoską lub w wygłosie; por. też wymowę w literackim języku angielskim: folk [fəʊk] 'lud', yolk [jəʊk] 'żółtko' w językach romańskich – wielokrotnie w języku niderlandzkim połączenia olt old przeszły w out oud w brazylijskiej odmianie języka portugalskiego zamiast standardowego [] na końcu sylaby wymawia się [], np. Gilberto brzmi [] w języku serbsko-chorwackim wygłosowe [] przeszło w []: čital > čitao w języku słoweńskim [] w wygłosie lub przed spółgłoską przechodzi w [], np. igral wymawiane jest [], a igralka [] w języku białoruskim [] w niektórych pozycjach przechodzi w [], np. рабіў wymawiane jest [], воўк [] w języku francuskim [] w wygłosie lub przed [] przechodziło w [], łącząc się następnie z poprzedzającą samogłoską w []: chastel > château, nationals > nationaux w języku bułgarskim [] (spółgłoska dziąsłowo-zębowa laminalna boczna) u młodszych osób bywa wymawiana jako [], [] lub []

Zobacz też bylaczenie jabłonkowanie kaszubienie mazurzenie

Przypisy

Kategoria:Język polski Kategoria:Procesy fonetyczne