thumb|Grupa ferokaktusów thumb|Kwitnący Ferocactus wislizeni thumb|Ferocactus lindayi Ferokaktus (Ferocactus N. Lord Britton & J.N. Rose; z łac. ferus – dziki i cactus – kaktus) – rodzaj roślin z rodziny kaktusowatych. Są to kuliste, z wiekiem walcowate sukulenty łodygowe, przy czym należą do nich największe, obok przedstawicieli rodzaju Echinocactus, kaktusy tego typu. Dotychczas opisano 30 gatunków (różnice związane są z różnym ujmowaniem pozycji systematycznej poszczególnych taksonów). Często uprawiane są jako rośliny ozdobne, w warunkach polskich hodowane jako doniczkowe. Niektóre gatunki bywają używane jako składniki potraw. Rosną na obszarach pustynnych Meksyku i Stanów Zjednoczonych. Ze względu na nadmierną eksploatację stanowisk naturalnych wiele gatunków jest zagrożonych i objętych ochroną. Nazwę naukową zawdzięczają silnym cierniom nadającym tym roślinom dziki i drapieżny wygląd.
Rozmieszczenie geograficzne Naturalny zasięg geograficzny ferokaktusów obejmuje pustynie w południowo-zachodnich Stanach Zjednoczonych (od południowej części stanu Kalifornia, przez Arizonę, aż do Teksasu na wschodzie) oraz w północnym i środkowym Meksyku. Liczne ferokaktusy endemiczne, o niewielkich zasięgach, są typowe dla rejonu zachodniego wybrzeża Meksyku i półwyspu Kalifornijskiego. Na samym półwyspie i przyległych wyspach występuje 11-13 gatunków endemicznych ferokaktusów. W odróżnieniu od obszarów znajdujących się pod wpływem klimatu kontynentalnego na terenach tych opady przytrafiają się w okresie zimowym. Są tu także najbardziej suche miejsca Meksyku.
Morfologia Pokrój Rośliny z kulistym, rzadziej i u starszych okazów z walcowatym pędem i długimi cierniami. Największe okazy osiągają trzy metry wysokości i metr szerokości. Pęd Kulista łodyga, u niektórych gatunków z wiekiem przechodząca w walcowatą. Łodyga rzadko rozgałęzia się po uszkodzeniu części szczytowej. Rozgałęzienia u podstawy pędu pojawiają się u F. hamatacanthus i F. viridescens (u tego drugiego gatunku występują także rozgałęzienia podziemne). Pęd zwykle posiada wyraźne żebra. Liście Przekształcone w ciernie pełniące funkcję ochronną. Funkcję asymilacyjną pełni wyłącznie łodyga. Ciernie są mocne, u niektórych gatunków osiągają nawet 1 cm szerokości. Z wiekiem stają się coraz szersze. Na końcach ciernie bywają haczykowato zagięte. Kolor cierni zależy od gatunku. Długość cierni również jest różna u poszczególnych gatunków, może sięgać do 13 cm. Ciernie ferokaktusów są stwardniałe na szczycie, a miękkie u nasady. Większe ciernie tych sukulentów są u wielu gatunków poprzecznie prążkowane, a każdy prążek odzwierciedla dzienny przyrost. Charakterystyczne dla tego rodzaju są zmodyfikowane, gruczołowate ciernie, znajdujące się w górnej części areoli, wyróżniające przedstawicieli tego rodzaju od podobnych morfologicznie kaktusów z rodzajów Echinocactus i Stenocactus. Korzenie Ferokaktusy mają płytki, wiązkowy system korzeniowy. Większość korzeni sięga płycej niż na 3 cm, ale są też takie, które dochodzą do 20 cm. Rozrastają się one, podobnie jak u większości kaktusów, bardziej wszerz niż w głąb ziemi. Kwiaty Kwiaty dzienne (otwarte w dzień a zamknięte nocą), pojawiające się w szczytowej części pędu. Kwitnienie następuje w okresie letnim, przy czym rośliny zakwitają dopiero po osiągnięciu co najmniej 25 cm wysokości. Kwiaty mają kształt lejkowaty lub dzwonkowaty i barwę zależną od gatunku (najczęściej żółtą, różową lub czerwoną). Kwiaty zapylane są przez pszczoły i mrówki wabione słodkim nektarem, wydzielanym przez gruczoły w areolach. W warunkach dużej wilgotności słodka wydzielina może pokryć kaktus lepką warstwą. Kwiaty nie mają zapachu wyczuwalnego przez człowieka. Owoce Jagodokształtne, zwykle owalne. Po dojrzeniu zwykle żółte, mięsiste lub suche. U niektórych gatunków nasiona wysypywane są przez otwory występujące u nasady owoców. Nasiona Owalne, wydłużone lub nerkowate, czarne, zróżnicowane pod względem rozmiarów.
Biologia Anatomia Ferokaktusy jak większość rodzajów z tej rodziny posiadają dosyć wyraźne żebra. Co prawda zwiększają one powierzchnię transpiracji, ale poszczególne żebra zasłaniają się nawzajem chroniąc sukulenta przed oparzeniami słonecznymi. Dodatkowo zwiększają one powierzchnię na której można przeprowadzać fotosyntezę. Gdy roślinie brakuje wody kurczą się równomiernie, dzięki czemu ferokaktus nie zaczyna pękać. W przypadku jej dostatku rozszerzają się.
Rozwój Ferokaktusy to rośliny wieloletnie. Kiełkują w temperaturze od 20 do 30 °C. W przypadku wystąpienia innej temperatury nasiona kiełkują znacznie słabiej lub też do tego nie dochodzi. Do kiełkowania konieczne jest też długotrwałe oświetlenie. Żywotność ferokaktusów waha się od 50 do 130 lat.
Genetyka Komórki somatyczne ferokaktusów zawierają 22 chromosomy, przy czym wszystkie gatunki są diploidalne (nie stwierdzono gatunków o zwielokrotnionej liczbie chromosomów).
Skład fitochemiczny Niektóre gatunki ferokaktusów (np. występujący w Kalifornii Ferocactus cylindraceus) mają silnie alkaliczny miąższ i jego spożywanie w nadmiernej ilości może prowadzić do odwodnienia. Przeprowadzają (tak jak większość bezlistnych kaktusowatych) fotosyntezę CAM. W związku z tym zawierają związki wchodzące w ten cykl oraz odpowiednie enzymy obok zwykłych związków cyklu Calvina (np. fosfoenolopirogronian, jabłczan, szczawiooctan, karboksylaza PEP, karboksylaza/oksygenaza rybulozo-1,5-bisfosforanu).
Systematyka Uwagi Podobieństwo morfologiczne, wysoki poziom homoplazji, niedostateczne rozpoznanie zmienności populacyjnej i brak szczątków kopalnych utrudnia rozpoznanie powiązań w obrębie tej grupy i jej podział systematyczny. Britton i Rose w 1922 zaliczyli tu 30 gatunków, w 1955 r. po analizie zmienności ekologicznej Lindsay zaliczył tu tylko 25 taksonów w randze gatunku i 10 odmian. Współcześnie klasyfikuje się w obrębie tego rodzaju 33-40 gatunków. Z badań molekularnych wynika, że rodzaj ten stanowi w istocie sztuczną grupę niepowiązanych filogenetycznie prymitywnych gatunków kaktusowatych. Najprawdopodobniej należą tu trzy linie rozwojowe pochodzące od prymitywnych kaktusów przypominających współczesnych przedstawicieli rodzaju Echinocactus. Gatunkiem typowym dla rodzaju jest F. wislizeni (Engelmann) N. L. Britton et J. N. Rose (Echinocactus wislizeni Engelmann).
Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009) Należy do rodziny kaktusowatych (Cactaceae) Juss., która jest jednym z kladów w obrębie rzędu goździkowców (Caryophyllales) i klasy roślin okrytonasiennych. W obrębie kaktusowatych należy do plemienia Cactoideae, podrodziny Cacteae.
Pozycja w systemie Reveala (1993-1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa goździkowe (Caryophyllidae Takht.), nadrząd Caryophyllanae Takht., rząd goździkowce (Caryophyllales Perleb), podrząd Cactineae Bessey in C.K. Adams, rodzina kaktusowate (Cactaceae Juss.), rodzaj ferokaktus (Ferocactus Britton & Rose)Crescent Bloom Hierarchical position of the Genus Ferocactus.
Wykaz gatunków Ferocactus alamosanus (Britton & Rose) Britton & Rose Ferocactus chrysacanthus (Orcutt) Britton & Rose Ferocactus cylindraceus (Engelm.) Orcutt Ferocactus diguetii (F.A.C.Weber) Britton & Rose Ferocactus echidne (DC.) Britton & Rose Ferocactus emoryi Orcutt Ferocactus flavovirens (Scheidw.) Britton & Rose Ferocactus fordii (Orcutt) Britton & Rose Ferocactus glaucescens (DC.) Britton & Rose Ferocactus gracilis H.E.Gates Ferocactus haematacanthus (Monv. ex Salm-Dyck) Bravo ex Backeb. & F.M.Knuth Ferocactus hamatacanthus (Muehlenpf.) Britton & Rose Ferocactus herrerae J.G.Ortega Ferocactus histrix (DC.) G.E.Linds. Ferocactus johnstonianus Britton & Rose Ferocactus latispinus (Haw.) Britton & Rose Ferocactus lindsayi Bravo Ferocactus macrodiscus (Mart.) Britton & Rose Ferocactus mathssonii (A.Berger ex K.Schum.) N.P.Taylor Ferocactus peninsulae (F.A.C.Weber) Britton & Rose Ferocactus pilosus (Galeotti ex Salm-Dyck) Werderm. Ferocactus pottsii (Salm-Dyck) Backeb. Ferocactus robustus (Karw. ex Pfeiff.) Britton & Rose Ferocactus santa-maria Britton & Rose Ferocactus schwarzii G.E.Linds. Ferocactus tiburonensis (G.E.Linds.) Backeb. Ferocactus townsendianus Britton & Rose Ferocactus uncinatus (Galeotti) Britton & Rose Ferocactus viridescens (Nutt.) Britton & Rose Ferocactus wislizeni (Engelm.) Britton & Rose
Ekologia thumb|Kępy Ferocactus robustus Ferokaktusy w naturalnych warunkach występują na pustyniach, przy miejscach okresowych spływów wód, na żwirowych zboczach, u podnóży skalnych ścian. Rosną na podłożu ze skał wapiennych o pH około 7-8. Zajmowane przez nie siedliska są skrajnie ubogie w wodę, dostęp do substancji odżywczych jest również utrudniony. Roślina znajduje się tam pod silnym działaniem promieniowania słonecznego. Ferokaktusy są przystosowane do takich warunków, a także do wysokiego poziomu promieniowania UV. Są one odporne na wysoką temperaturę, na wysokie dobowe jej wahania (na pustyniach dochodzące do 40 °C), są też w stanie znieść spadek temperatury do -5 °C. Jej obniżenie nie może jednak trwać zbyt długo, gdyż roślina zamarznie. Ferokaktusy dosyć szybko giną, zwłaszcza gdy niskiej temperaturze towarzyszy wysoka wilgotność.
Ferokaktusy, jako sukulenty łodygowe, mają niezwykłe możliwości oszczędnego gospodarowania wodą, nawet w porównaniu z innymi rodzajami swej rodziny. Niejednokrotnie zaskakiwały ludzi, którzy wykorzystywali je w czasie suszy. Ferokaktusy to rośliny wieloletnie. Okres wegetacji tych sukulentów rozpoczyna się, gdy temperatura powietrza wyniesie co najmniej 20 °C.
Większość ferokaktusów rośnie samotnie, ale niektóre tworzą kępy, np. Ferocactus robustus i Ferocactus glaucescens. Występują w towarzystwie innej roślinności typowej dla terenów pustynnych i półpustynnych, w sąsiedztwie szeregu innych gatunków z rodziny kaktusowatych, także akacji (Acacia spp.), jukk (Yucca spp.). Na terenach wyżej położonych wchodzą w skład chaparralu, rosnąc w towarzystwie wieczniezielonych dębów (Quercus spp.) i jałowców (Juniperus spp.).
Chronione przez ciernie odgrywają stosunkowo niewielką rolę jako pożywienie zwierząt. W większej skali jedynie nasiona spożywane są przez liczne gatunki ptaków, a owoce spożywane są przez pekari i mulaki, przy czym dieta mulaków składa się w ok. 2% z owoców ferokaktusów. Pędy kaktusów są chętnie spożywane przez bydło i zajęczaki, gdy tylko kaktusy stracą ciernie, np. w wyniku pożaru.
Zagrożenia i ochrona Do największych zagrożeń dla roślin z tego rodzaju należy pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych do uprawy. Zapotrzebowanie jest duże, zwłaszcza wśród kolekcjonerów z Europy i Japonii. Zagrożenie dotyczy niemal wszystkich gatunków, przy czym najbardziej narażone to: Ferocatus pilosus, Ferocatus latispinus, Ferocatus peninsulae i Ferocatus hamatacanthus, uznane za zagrożone na terenie Meksyku. Jak większość innych kaktusów, także przedstawiciele tego rodzaju podlegają ochronie na mocy konwencji CITES. Meksyk, gdzie rośnie najwięcej ferokaktusów, ratyfikował konwencję w 1991. Gatunki występujące w amerykańskich stanach Arizona i Nevada są dodatkowo chronione prawem stanowym.
Zastosowanie Roślina jadalna Owoce ferokaktusów są rzadko spożywane, mimo że są soczyste. Limes de biznaga lub Tuna de biznaga to nazwy potrawy z owoców.