Grzegorz Paweł z Brzezin, także: Gregorius Paulus Brzezinensis, Paweł Zagrobelny (Zagroblny, Zagrobny; łac. Sagroblini), Brezinius Masovita; mylnie nazywany: Gregorius Pauli (ur. ok. 1525 w Brzezinach, zm. w 1591 w Pińczowie) – pisarz i teolog braci polskich, polemista, jeden z głównych twórców i propagatorów radykalnego nurtu braci polskich; autor pierwszych w historii dzieł teologicznych w języku polskim, które przyczyniły się do rozwoju literackiej polszczyzny.
Życiorys Syn Mikołaja, mieszczanina o przezwisku Zagrobelny. Pierwsze nauki pobierał w rodzinnych Brzezinach, w szkole przy kościele św. Krzyża. W latach 1540–1547 odbywał studia na Akademii Krakowskiej, zwieńczone tytułem magistra nauk wyzwolonych. Przez kolejne 2 lata studiował na uniwersytecie w Królewcu filologię i teologię (pod kierunkiem ), gdzie zetknął się ideami luteranizmu i kalwinizmu. Za jego przyczyną w 1549, po powrocie do Polski, został kierownikiem (rektorem) szkoły przy katolickim kościele św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Już na wiosnę 1550 funkcję tę musiał porzucić, prześladowany z powodu wyznawania kalwinizmu. Chcąc nawiązać stosunki z F. Melanchtonem udał się do Wittenbergi. Z początkiem 1551 kierował zborem w rodzinnych Brzezinach, pisząc jednocześnie polskie i łacińskie dziełka polemiczne, jednocześnie korespondując z braćmi czeskimi. Od tego czasu zaczął otwarcie propagować Reformację, a od 1552 odprawiał sporadyczne domowe nabożeństwa ewangelickie w podkrakowskich miejscowościach (Wola Justowska i Chełm) dla mieszkańców Krakowa. W 1554 opuścił Brzeziny, mianowano go wówczas pastorem zboru w Pełsznicy, gdzie objął jednocześnie urząd ministra u Stanisława Lasockiego. W 1556 wraz z S. Sarnickim i J. Sylviusem został mianowany seniorem. W sierpniu 1557 na synodzie w Pińczowie wybrano go pastorem zboru w Krakowie i kaznodzieją krakowskim, a nieco wcześniej gościł u niego F. Lismanin.
Z czasem jego przekonania stawały się coraz bardziej radykalne, bezpośrednio po synodzie pińczowskim (kwiecień 1562) zerwał z kalwinizmem i otwarcie głosił unitarianizm. Wkrótce wraz z J. Blandratą i F. Lismaninem stali się przywódcami tego nurtu. W październiku 1565 podczas dysputy piotrkowskiej zerwano ostatecznie ze zborem małopolskim. Prześladowany, w 1566, musiał uchodzić z Krakowa. W 1569 przybył do Rakowa – głównego ośrodka braci polskich i stał się przywódcą nurtu radykalnego. Pełnił tutaj urząd ministra i m.in. dyskutował z Paleologiem.
W drugiej połowie lat 70. XVI w., troski rodzinne, ubóstwo i osłabienie wzroku były przyczyną długotrwałej absencji Grzegorza od czynnego udziału w pracach gminy rakowskiej. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiegohttps://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/2532/1/Studia_Podlaskie_12_Guzowski.pdf.
Poglądy Głosił idee bliskie późniejszemu socjalizmowi utopijnemu, m.in. wspólnotę dóbr i obowiązek utrzymywania się tylko z własnej pracy. Twierdził, że prawdziwi chrześcijanie, czyli Bracia Polscy, nie potrzebują państwa, które stworzono tylko dla ludzi złych, żeby ich kontrolować i karać. Chociaż podkreślał konieczność podporządkowania się władzom świeckim, to uważał, że bracia polscy nie powinni brać udziału w rządzeniu państwem ani rozstrzygać sporów przed sądami. Był bezwarunkowym pacyfistą (podobnie jak Marcin Czechowic). Ostro zwalczał poglądy Jakuba Paleologa, który popierał koncepcję „sprawiedliwej wojny” w traktacie „Zdanie o wojnie”. Grzegorz Paweł z Brzezin energicznie odparł jego twierdzenia w łacińskim traktacie „Adversus Jacobi Palaeologi de bello sententiam Gregorii Pauli Responsio”.
W sferze religijnej negował nieśmiertelność duszy i twierdził, że nie może ona istnieć poza ciałem. Zaprzeczał istnieniu Trójcy Świętej; Jezus miał być tylko człowiekiem doskonałym, cudownie urodzonym dla zbawienia ludzkości, a po zmartwychwstaniu uczynionym Bogiem przez ludzi z powodu świętości życia. Duch Święty to tylko uosobienie „mocy bożej”.
Jego poglądy były przyczyną w 1567 rozłamu wśród braci polskich: część zaakceptowała unitarianizm, a mniejszość odłączyła się, pozostając przy wierze w boskość i przedwieczność Chrystusa (dyteizm).
W 1568 przetłumaczył na język polski Komentarz do pierwszego rozdziału Ewangelii św. Jana, autorstwa Fausta Socyna.
Najważniejsze dzieła źródła: Tabula de Trinitate, Pińczów 1561 lub 1562 (pierwsza unitariańska książka Grzegorza, na rozkaz króla publicznie spalona, jej wydanie spowodowało zakaz druku pism braci polskich w Krakowie) Prawdziwej nauki krześciańskiej i jej przeciwnej, fałszywej, antykrystusowej, krótkie opisanie, przed 1563, unikat w Bibliotece Czartoryskich (mocno zdefektowany, ocalały tylko 3 strony) Carmen ad Joannem Calvinum et pios fratres, koniec 1563, egzemplarz nieznany (odpis tekstu zachowany w bibliotece brneńskiej) Turris Babel, Frankfurt n. Odrą 1563, drukarnia J. Sciurius vel Eichhorn (przekł. polski pt. „Wieża Babel” wyd. w książce O roznicach teraźniejszych...) zaginiona broszurka w jęz. polskim o słowach „jeden-jedno”, drukowana ok. 1563 De Antichristi Deo essentia personato se ipsum expugnante brevis demonstratio, wyd. w Niemczech 1563 lub 1564 (treść dzieła powtórzona po polsku w rozdziale pt. „Wiara apostolska o jednym Bogu Ojcu i o jednym Bożym Synu, o jednym też Duchu Świętym” w książce O roznicach teraźniejszych...) Contra Zophistas veram Trinitatem abolentes. Ex verbis Pauli: Unus Deus qui est Pater, przed 1564 (przekł. polski pt. „Przeciwko sofistom burzącym prawdziwą Trójcę ze słów Pawłowych” wyd. w książce O roznicach teraźniejszych...) Antidotum contra articulos fidei novae a Sarnicio Varsaviae exhibitos, tamquam a novo papa; seu Antidotum contra Canones decretorum Sarnicki, Nieśwież 1564, drukarnia Daniel z Łęczycy (Przeciwko S. Sarnickiego: O uznawaniu Pana Boga wszechmogącego troje kazanie, Kraków 1564) Krótkie wypisanie sprawy, która była o prawdziwym wyznaniu i wierze... w Krakowie i w Pińczowie roku 1563, Nieśwież 1564, drukarnia Daniel z Łęczycy (unikat Biblioteki Czartoryskich) O roznicach teraźniejszych, to jest, co o jednym Bogu Ojcu i Synu jednorodzonym i o Duchu świętym prawdziwie, a po prostu wedle Pisma świętego (w którym się tylko Bóg objawił) rozumieć mamy... krótkie pisanie. Roku 1564, prawdopodobnie: Brześć, drukarnia Radziwiłłowska O wyznaniu wiary księdza Sarnickiego i jego oderwaniu. List Grzegorza Pawła do Kościołów Helweckich wydany, aby braciej pobożnej więcej nie zwodził, 1564, prawdopodobnie: Brześć, drukarnia Radziwiłłowska (unikat Biblioteka Czartoryskich, sygn. XVI 1551/I) Różność wiary uczniów Stankarowych, którzy się szczycą swymi kościoły w Helwecjej i indziej, z którymi sie na fundamentowych miejscach Pisma świętego nie zgadzają, ale ze Stankarem są jedno, Nieśwież 1564, drukarnia Daniel z Łęczycy (egzemplarz Biblioteki Czartoryskich) Wykład słów Pawła świętego. Jeden jest Bóg, który jest Ociec, z którego wszystko, i jeden Pan Krystus etc. Skąd wszystkę różnicę zaczętą teraz o Bogu i o Synu Bożym łatwie każdy człowiek bogobojny wyrozumieć i rozsądzić będzie mógł, 1564, prawdopodobnie: Brześć, drukarnia Radziwiłłowska De falsa et vera unius Dei Patris, Filii et Spiritus Sancti cognitione libri duo. Authoribus ministris ecclesiarum consentientium in Sarmatia et Transylvania, Alba Juliae 1567 (zbiorowa praca polskich i siedmiogrodzkich ministrów braci polskich, Grzegorz był jednym ze współpracowników i autorem poszczególnych rozdziałów) Antyhymn wzgardzonych sług Chrystusa ukrzyżowanego... Roku... 1568 (wierszowana odpowiedź na nieznany bliżej hymn antyariański) O prawdziwej śmierci, zmartwychwstaniu i żywocie wiecznym Jezusa Krystusa Pana naszego i każdego za tym wiernego... A to przeciwko fałecznemu zmyśleniu Antykrystowemu o jego duszach, którymi wszytek świat zwiódł i smrodliwe pożytki królestwa swego wynalawszy nie lada jako wzmocnił, Kraków 1568, drukarnia A. Rodecki Ukazanie a zborzenie wszystkich wiar od ludzi rozmaitych o Bogu i o Synu jego nawymyślanych przez prawdziwe, proste i jasne wyznanie z Pisma Świętego prorockiego i apostolskiego zebrane. Co właśnie i beszpiecznie nazwać możesz doskonałym Credem, Kraków 1568, drukarnia A. Rodecki Rozdział Starego Testamentu od Nowego, żydostwa od krześcijaństwa, skąd łatwie obaczysz prawie wszytki różnice około wiary, Kraków 1568, drukarnia A. Rodecki (unikat Biblioteka Czartoryskich, sygn. XVI 1282/III) Wykład miejsc niektórych Pisma Starego i Nowego Testamentu, które Antychryst Bogiem, Trojcą i Chrystusem, przed Jezusem zmyślonym, zatrudnił, gdzie i respons najdziesz na wywody Antichrystusowe o jego Trojcy, Kraków 1568, drukarnia A. Rodecki Contra hos qui praeexistentiam Filii Dei propugnabant, wydano ok. 1578 (egzemplarz nieznany, dziełko wymierzone przeciw polskim obrońcom przedwieczości) Judicium de invocando Jesu Christo, 1579 (druk zaginiony, napisane z powodu sprawy F. Davidisa w Siedmiogrodzie) Adversus Jacobi Palaeologi de bello sententiam responsio, 1580(?), (odpowiedź na pismo J. Paleologa: De bello sententia) Tractatus de regno Christi millenario, 1589 (druk nieznany, napisane przeciwko S. Budzińskiemu)
Ważniejsze przekłady Biblia święta, to jest księgi Starego i Nowego Zakonu, Brześć 1563 (Grzegorz był jednym z tłumaczy Biblii brzeskiej) J. Blandrata Krótkie dowody, które dziecinny krzest od ludzi przeciwnych Bogu wymyślony zbijają, 1568 (przekład rozdz. „Argumenta quibus paedobaptismus impetitur”) J. Blandrata Zgodne a jednę rzecz znamionujące w Piśmie św. sposoby mów o Jezusie pomazańcu, Kraków 1568, drukarnia A. Rodecki (przekład rozdz. 14 książki) M. Servet Okazanie Antychrysta i jego królestwa ze znaków jego własnych w słowie Bożem opisanych, których tu sześćdziesiąt, 1568 (druk zaginiony, tytuł według F. S. Bocka) F. Socyn Wykład na pierwszą kapitułę Jana świętego Ewangeliej wedle Pisma świętego Nowego Testamentu, Kraków 1568, drukarnia A. Rodecki (przekład z rękopisu dzieła pt. „Explicatio initii Evang. S. Joannis”)
Listy i materiały źródła: Korespondencja z braćmi czeskimi, Janem Czernym i Janem Blahoslavem, 1533 (wyd. T. Wotschke „Gregorius Pauli” w: Zeitschrift f. Brüdergeschichte 1920) List do R. Chełmskiego, listopad 1559 (wyd. K. Górski Grzegorz Paweł z Brzezin, Kraków 1929, dodatek s. 284-285) List do J. Kalwina, 1 października 1560 (wyd. w: J. Kalwin Opera, t. 18, Brunszwik 1878, s. 209-211) List do H. Bullingera, 21 stycznia 1562 (wyd. T. Wotschke „Der Briefwechsel der Schweizer mit den Polen” w: Archiv f. Reformationsgeschichte, Ergänzungsband 3, 1908, s. 148 i odb.) Listy do P. Vermiliusa i H. Bullingera, 24 września 1562 (wyd. w: J. Kalwin Opera, t. 19, Brunszwik 1879, s. 540-544) Do kalwinów małopolskich, Kraków, 13 sierpnia 1562; do zborów litewskich, Kraków, 2 września 1562 (ogł. J. Domański, L. Szczucki „Miscellanea arianica” w: Arch. Hist. Filozofii i Myśli Społ., t. 6, 1960) Fragment listu do M. Albinusa, wrzesień 1562 (wyd. S. Sarnicki Collatio, 1563?, k. D2-D3) Do teologów zuryskich (przesłany wraz z egz. Tabula de Trinitate), 17 listopada 1562 (przedruk: K. Górski Grzegorz Paweł z Brzezin, poz. 5, s. 581-583) Epistola... monitoria ad Tigurinos ministros et Calvinum, ubi etiam confessionem suam de Deo et Dei filio, tum de Spiritu Sancto edit adversus calumniatores, 20 lipca 1563 (wyd. drukiem w końcu 1563 lub na początku 1564, wysłane do Kalwina i teologów zuryskich wraz z Testimonia virorum piorum...) Epistola ad Stanislaum Budzinum super quaestione de magistratu et usu armorum, powst. po 1574 (odpowiedź na list S. Budzińskiego w sprawie urzędu) Confessio wiary, wygł. na synodzie w Balicach, 12 sierpnia 1562 (całość ogł. z rękopisu J. Osmólskiego, Biblioteka Narodowa, sygn. IV.3043) List kanonika wiślickiego T. Płazy, dotyczący Grzegorza Pawła (rękopis Biblioteka Jagiellońska, nr 28, vol. II, k. 174-175)
Utwór o autorstwie niepewnym