Wroniec widlasty, widłak wroniec (Huperzia selago) – gatunek rośliny z rodziny widłakowatych (Lycopodiaceae). Jest szeroko rozprzestrzeniony w strefie umiarkowanej półkuli północnej. W Polsce rośnie często w górach i rzadko na niżu. Występuje w lasach, w górach także w zaroślach, murawach i wśród skał; najczęściej na glebie wilgotnej, kwaśnej i niezbyt żyznej. Alkaloidy zawarte w roślinie są silnie trujące, ale też mają potencjał farmaceutyczny w odniesieniu do chorób związanych z otępieniem starczym i funkcjonowaniem pamięci. W tradycyjnej medycynie ludowej ziele wykorzystywane było jako silny środek wymiotny, ale też przeczyszczający, przeciwrobaczy i poronny. Jak wszystkie widłaki podlega w Polsce ochronie gatunkowej.
Rozmieszczenie geograficzne Gatunek szeroko rozprzestrzeniony w strefie umiarkowanej półkuli północnej. W Europie brak go tylko na południowych krańcach kontynentu, gdzie jego występowanie ograniczone jest do obszarów górskich (rośnie w Pirenejach, Apeninach, górach Półwyspu Bałkańskiego i wysp – Krety i Sardynii). Na dalekiej północy zastępowany jest przez H. arctica. Rośnie w północnej Azji na południu sięgając po Kaukaz, góry Azji Środkowej, Półwysep Koreański i Wyspy Japońskie, przy czym zasięg na tym obszarze jest niejasny ze względu na wyodrębnianie osobnych gatunków (H. chinensis (Christ) Ching, H. miyoshiana (Makino) Ching, H. porophila (F. E. Lloyd & Underw.) Holub).
W Ameryce Północnej rośnie na Alasce, w Kanadzie i w północno-wschodnich stanach Stanów Zjednoczonych – od stanów Ohio i Nowy Jork na północ, częściej w zachodniej i wschodniej niż środkowej części kontynentu. Podawany był z Grenlandii, ale tamtejsze populacje zaliczone zostały do H. appalachiana.
W Polsce rośnie często w górach (w Tatrach i na Babiej Górze określany jest jako pospolity), jest rzadki w pasie wyżyn i na pojezierzach, bardzo rzadki na pozostałym obszarze. W północnej części kraju ma status reliktu glacjalnego.
Morfologia thumb|Pędy z zarodniami Przedrośle Rozwija się na powierzchni lub pod ziemią. Początkowo jest bulwiaste, stożkowate lub walcowate, starsze rozrasta się nieregularnie, osiągając do 2 cm długości. W naziemnych przedroślach występują chloroplasty, podziemne są bezzieleniowe. W górnej części przedrośla znajduje się tkanka twórcza, wytwarzająca gametangia i rozdzielające je parafizy. Gametofity są obupłciowe, lecz dojrzewanie plemni i rodni jest przesunięte w czasie, co zapobiega samozapłodnieniu. Rodnie rozwijają się w skupieniach, plemnie zagłębione są w skórce wraz z licznymi parafizami. W części wegetatywnej przedrośla na przekroju zaznaczają się trzy warstwy: epiderma o silnie zgrubiałych zewnętrznych ścianach, wytwarzająca włośniki, warstwa korowa utworzona z kilku szeregów jajowatych komórek, następnie warstwa palisadowa oraz miękiszowy rdzeń. Przedrośle jest mykoheterotroficzne – do wzrostu i rozwoju potrzebuje obecności strzępek grzybów, przerastających warstwę korową i palisadową. W części brzusznej większości przedrośli występują bardzo liczne chwytniki. Pokrój sporofitu Pędy skupione kępiasto, osiągające (3)5–20(35) cm wysokości, zwykle są prosto wzniesione, czasem tylko w nasadzie nieco pokładają się, zwłaszcza u starszych okazów. Są gęsto ulistnione. Młode rośliny regularnie widlasto się rozgałęziają, u starszych wzór rozgałęzień bywa mniej wyraźny lub zaburzony. Rozgałęzienia są równej wysokości. Liście (mikrofile) Wielosezonowe, ułożone spiralnie lub w okółkach, (4)8(10) mm długości, 1–2 mm szerokości, lancetowate, o brzegu gładkim lub nieznacznie ząbkowanym, zaostrzone, zielone. Rozmnóżki Rozwijają się na pędach w miejscu liści. Osadzone są na trzoneczkach, które zachowują się na roślinach (nawet przez 20 lat) po odpadnięciu rozmnóżki. Na granicy między rozmnóżką i trzoneczkiem rozwija się strefa odcinania, umożliwiająca oderwanie rozmnóżki od rośliny macierzystej, a mikrofile trzoneczka tworzą aparat wyrzucający rozmnóżkę na odległość do ok. 2 m. Rozmnóżki składają się z pary większych mikrofili bocznych, zawierających tkankę spichrzową i dwóch par prostopadle do nich ustawionych mniejszych mikrofili. Cała rozmnóżka jest grzbietobrzusznie spłaszczona, posiada własny merystem wierzchołkowy pędu i 1–2 korzenie przybyszowe. Zarodnie Nie wytwarza kłosa zarodnionośnego. Zarodnie powstają w kątach liści zarodnionośnych, tzw. sporofili, które są bardzo podobne do liści płonnych. Po wysypaniu zarodników sporofile nie zasychają i przez kolejne sezony kontynuują fotosyntezę. Zarodnie powstają w strefach płodnych, w środkowej części przyrostu rocznego (w kolejnych sezonach na wyżej zlokalizowanych odcinkach pędu), przedzielonych strefami płonnymi. Zarodnie powstają pojedynczo na doosiowej stronie sporofili i mają kształt nerkowaty. Po stronie odosiowej zarodni znajduje się poprzeczny pas komórek grubościennych, a nad nim w części szczytowej zarodni węższy pas komórek cienkościennych (stomium), dzielących zarodnię na dwie równe części, które rozrywają się po jej wyschnięciu, uwalniając dojrzałe zarodniki. Zarodniki Tetraedryczne, w położeniu biegunowym od strony dystalnej w zarysie trójkątne z nieco ściętymi wierzchołkami, (32,0)–35,5–(39,0) μm, od strony proksymalnej z trójdzielnym szwem o promieniu (14,0)–18,0–(21,0) μm. Zewnętrzna warstwa egzyny z gęsto rozmieszczonymi dołeczkowatymi zagłębieniami, skupionymi zwłaszcza w narożach.
Systematyka, zmienność, mieszańce thumb|Wroniec o żółtozielonych pędach, wzniesionych listach, licznych okółkach z rozmnóżkami, tj. o cechach wrońca widlastego arktycznego Wroniec widlasty jest gatunkiem typowym dla rodzaju wroniec Huperzia. Lektotyp: Herb. Burser XX: 52 (UPS), Jonsell & Jarvis in Nordic J. Bot. 14: 147 (1994). Bazonim: Lycopodium selago Linné Sp. Pl. 2: 1102 (1753).
Taksonomia w obrębie rodzaju i gatunku jest problematyczna ze względu na niewielką liczbę cech morfologicznych wynikającą ze stosunkowo prostej budowy sporofitu i dużą plastyczność morfologiczną powodowaną przez warunki środowiskowe. W efekcie brakuje wyraźnych, morfologicznych cech taksonomicznych. Za pomocne w rozróżnianiu taksonów uznawane są różnice w budowie rozmnóżek. Ograniczone znaczenie taksonomiczne ma także liczba chromosomów i liczba ich zestawów (ploidalność), ponieważ w obrębie rodzaju są one nieznane lub niepewne dla wielu taksonów i trudne do ustalenia ze względu na dużą liczbę chromosomów, nieregularne ich parowanie, znaczną długość i niski poziom kondensowania chromatyny oraz tworzenie mikrojąder (micronuclei).
Gatunek jest w efekcie rozmaicie ujmowany – część botaników uważa, że H. selago to pojedynczy gatunek o szerokim zakresie zmienności morfologicznej, z niższymi jednostkami w randze ras, odmian lub podgatunków, a według innych jest to takson zbiorowy, który stanowi grupę odrębnych gatunków. Liczne dawniej wyróżniane formy, odmiany i podgatunki są współcześnie synonimizowane z nazwą gatunkową. Sytuację dodatkowo komplikuje opisywanie wciąż nowych gatunków w obrębie rodzaju i zasięgu H. selago, np. tylko w drugiej dekadzie XXI wieku z północnej Europy opisano H. continentalis Testo, A. Haines & A. V. Gilman, H. europaea Björk i H. acicularis Björk.
W Europie Środkowej znany jest dotąd jeden przedstawiciel rodzaju Huperzia – H. selago. Jego populacje nizinne i leśne nie budzą wątpliwości odnośnie klasyfikacji do podgatunku typowego H. selago subsp. selago. Rośliny z siedlisk otwartych, zwłaszcza z gór (Tatr, Babiej Góry, Karkonoszy), ale także niektórych siedlisk niżowych, są żółtozielone, mają mikrofile przygięte do osi i regularnie wytwarzają liczne rozmnóżki. Takie rośliny wykazują cechy morfologiczne właściwe dla subsp. appressa/arctica (= H. arctica (Grossh. ex Tolm.) Sipliv.).
Cechy morfologiczne wskazywane jako różniące podgatunki występujące w Europie: Rośliny intensywnie zielone, mikrofile silnie zaostrzone, ± pod kątem prostym odstające od pędu, czasami odgięte w dół, nieprzylegające. Rozmnóżki nieliczne lub brak, do 4,6 mm długości i 3,8 mm szerokości, najczęściej w jednym okółku – H. selago subsp. selago – wroniec widlasty typowy; Rośliny żółtozielone, mikrofile tęgie, stosunkowo szerokie, sztywne, niezbyt silnie zaostrzone, ± łukowato lub prosto wzniesione i silnie zbliżone do pędu, dachówkowato na siebie zachodzące, tylko mikrofile dolne czasem odstające. Rozmnóżki obecne w kilku okółkach, mniejsze, do 3,7 mm długości i 2,5 mm szerokości – H. selago subsp. appressa (La Pylaie ex Desv.) D. Löve (= H. arctica (Grossh. ex Tolm.) Sipliv.) – wroniec widlasty arktyczny.
Badania kariologiczne nie potwierdziły jednak dotąd obecności w Karkonoszach i Tatrach wrońca arktycznego – rośliny z tych gór są tetraploidami (część populacji tatrzańskich to triploidy). Rośliny o tylko podwójnym komplecie chromosomów (podobnie jak u H. arctica) stwierdzone zostały w Europie Środkowej w Alpach, ale rosną tam sporadycznie i tylko w mieszanych populacjach z udziałem tetraploidów. Przynajmniej część ww. cech wskazywanych jako diagnostyczne uznawana jest też za modyfikacje zachodzące pod wpływem środowiska – zielone i odstające liście mają rośliny rosnące w cieniu, a żółtozielone i wzniesione – rośliny z miejsc nasłonecznionych.
Na obszarach, na których współwystępują różne gatunki z rodzaju Huperzia i obok siebie rozwijają się ich gametofity nierzadko dochodzi do tworzenia mieszańców, których zarodniki są jednak sterylne. W Ameryce Północnej zarejestrowano m.in. mieszańce z Huperzia lucidula – Huperzia ×buttersii (Abbe) Kartesz & Gandhi, oraz z Huperzia appalachiana.
Nazewnictwo Nazwa naukowa Nazwa rodzaju pochodzi od nazwiska Johanna Petera Huperza (1771–1816), niemieckiego lekarza i botanika, przyjaciela autora nazwy rodzaju, niemieckiego botanika Johanna Jakoba Bernhardiego (1774–1850). Starorzymska nazwa gatunkowa selago u Pliniusza Starszego odnosi się do rośliny podobnej do jałowca sabińskiego Juniperus sabina. Na widłaka wrońca przeniesiona została w XVI w. przez niemieckiego lekarza i botanika Johannesa Thala, przypuszczalnie ze względu na pewne podobieństwo morfologiczne i podobne wykorzystanie tych roślin. Samo słowo jest prawdopodobnie pochodzenia celtyckiego.
Skutkiem licznych propozycji zmian ujęcia rodzaju, a tym samym istnienia różnych nazw rodzajowych, oraz znacznej liczby wyróżnianych niższych jednostek taksonomicznych, wydzielanych dawniej ze względu na zmienność morfologiczną, gatunek posiada dużą liczbę synonimów.
Nazwa zwyczajowa Polska nazwa gatunkowa „wroniec”, a także starsze ludowe nazwy „krukowa noga”, „wronie nóżki” nawiązują do podobieństwa rośliny do pokrytej łuskami nogi kruka. Na Podhalu roślina znana była pod nazwą „nietota”. Gatunek wymieniony był przez polskiego botanika i lekarza z XVI wieku – Marcina z Urzędowa w Herbarzu Polskim (1595) pod nazwą Spica sarmatica – „wroniec”. Szymon Syreniusz w Zielniku (1613) użył dla tego gatunku nazw: „widłak, widłaczek, wroniec, Spica sarmatica, Muscus corniculatus, Muscus bifurcatus”. Nazwa Spica sarmatica funkcjonowała w obrocie handlowym Europy w odniesieniu do pędów zarodnionośnych wrońca wskazując na pochodzenie surowca ze środkowo-wschodniej Europy. Nazwa gatunkowa „widlasty” nawiązuje do regularnie widlasto rozgałęziających się pędów.
Biologia